Dùng kinh giới đất chung thuốc hạ sốt: Nguy cơ tương tác gan?

Thói quen uống thảo dược giải cảm và nỗi lo tương tác thuốc

Khi thời tiết thay đổi, triệu chứng sốt và cảm cúm xuất hiện rất phổ biến trong cộng đồng. Nhiều người thường kết hợp các bài thuốc dân gian từ thảo mộc, như các loại cây họ hoa môi nói chung hay kinh giới đất, song song với việc uống thuốc hạ sốt tây y để mong nhanh khỏi bệnh.

Tuy nhiên, việc sử dụng đồng thời này đặt ra nhiều câu hỏi về tính an toàn sinh học tại gan. Liệu các hoạt chất tự nhiên trong cây cỏ có thể tương tác với hệ thống enzym chuyển hóa của cơ thể và làm thay đổi nồng độ thuốc hạ sốt hay không? Dữ liệu khoa học cho thấy các hợp chất flavonoid tự nhiên hoàn toàn có khả năng can thiệp vào bộ máy chuyển hóa thuốc tại gan ^[1].

Hệ enzym cytochrome P450 và cơ chế chuyển hóa chất lạ tại gan

Cytochrome P450 (CYP) là nhóm enzym hemoprotein chịu trách nhiệm chính trong việc oxy hóa và chuyển hóa các chất ngoại sinh, bao gồm phần lớn các loại thuốc tây y và độc chất khi vào cơ thể người [2, 8]. Cấu trúc của các enzym này chứa một phân tử hem liên kết với chuỗi apoprotein, thực hiện chức năng gắn một nguyên tử oxy vào phân tử cơ chất ^[2].

Các flavonoid là nhóm polyphenol phổ biến trong rau củ, trái cây và nhiều loại thảo dược tự nhiên [2, 5]. Do flavonoid cũng là cơ chất của các monooxygenase thuộc cytochrome P450 và các enzym liên hợp pha II, chúng dùng chung con đường chuyển hóa với nhiều loại thuốc điều trị bệnh ^[1]. Khi hai chất cùng cạnh tranh hoặc tác động lên một thụ thể enzym, tốc độ đào thải thuốc qua gan có thể bị xáo trộn rõ rệt ^[1].

Cơ chế tác động của flavonoid lên enzym gan diễn ra theo nhiều hướng phức tạp [1, 7]. Một số flavonoid có thể ức chế cạnh tranh vị trí gắn cơ chất, trong khi một số chất khác lại tạo liên kết cộng hóa trị làm bất hoạt vĩnh viễn enzym [1, 6]. Ngược lại, một vài hợp chất ở nồng độ nhất định lại kích thích hoặc làm gia tăng số lượng phân tử enzym ở trạng thái hoạt động [1, 7].

Bằng chứng khoa học: Flavonoid tác động thế nào đến enzym CYP?

Các nhà nghiên cứu đã tiến hành nhiều thử nghiệm in vitro, mô hình điện toán và mô hình động vật nhằm đánh giá chính xác tác động sinh học của các phân tử flavonoid lên các dạng đồng enzym cytochrome P450 ở người.

Một nghiên cứu công bố năm 1997 đã sử dụng kỹ thuật quang phân chớp trắng để đo lường động học gắn kết carbon monoxide với P450 ^[3]. Nghiên cứu kiểm tra tương tác của flavonoid nguyên mẫu alpha-naphthoflavone trên hai enzym người là CYP1A1 và CYP3A4 ^[3]. Kết quả cho thấy hợp chất này ức chế CYP1A1 thông qua cơ chế cạnh tranh cổ điển, nhưng lại kích thích CYP3A4 bằng cách liên kết chọn lọc và kích hoạt một phân nhóm enzym vốn không hoạt động ^[3]. Giới hạn của nghiên cứu này là chỉ kiểm tra trên mô hình động học tế bào, chưa phản ánh toàn diện tương tác trên cơ thể sống phức tạp.

Đến năm 2019, một nghiên cứu sàng lọc chuyển hóa của 30 hợp chất flavonoid aglycone qua enzym gan người bằng kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép khối phổ phân giải cao ^[4]. Kết quả ghi nhận có 15 trong số 30 flavonoid bị chuyển hóa oxy hóa, trong đó phản ứng chủ đạo là hydroxyl hóa thơm và O-demethyl hóa ^[4]. Enzym CYP1A2 đóng vai trò chủ chốt nhất trong các phản ứng chuyển hóa này, trong khi các enzym CYP2C19, CYP2D6, CYP2E1 và CYP3A4 đóng góp ở mức độ thấp hơn ^[4].

Cũng trong năm 2019, một thử nghiệm in vitro khác đã theo dõi ảnh hưởng của các flavonoid aglycone lên hoạt tính của CYP1A2, CYP2A6, CYP2C8 và CYP2D6 ^[2]. Các phản ứng chuyển hóa đặc hiệu (như O-deethyl hóa phenacetin cho CYP1A2 hay 6-alpha-hydroxyl hóa paclitaxel cho CYP2C8) đã được dùng làm chỉ dấu ^[2]. Kết quả cho thấy các chất như hesperetin, pinocembrin, chrysin, isorhamnetin và morin ức chế CYP1A2; chrysin, chrysin-dimethylether và galangin ức chế CYP2C8 ^[2]. Trong đó, chrysin là chất ức chế thuận nghịch mạnh nhất đối với CYP1A2, còn enzym CYP2D6 không bị ức chế bởi bất kỳ flavonoid nào được thử nghiệm ^[2].

Năm 2021, nghiên cứu chuyên sâu về khả năng ức chế CYP3A4 của flavonoid cho thấy hiện tượng ức chế không hồi phục ^[5]. Thử nghiệm hemochromopyridine ghi nhận toàn bộ các flavonoid được thử nghiệm làm giảm nồng độ hem tự do hơn 50% ^[5]. Trong đó, nồng độ hem đo được với pinocembrin cao gấp 5 lần, và với apigenin cao gấp gần 10 lần so với chrysin (lần lượt là 25,3 ± 0,4% và 45,1 ± 1,7%) ^[5]. Quá trình thẩm phân có hoặc không có chất oxy hóa đều không thể phục hồi hoạt tính enzym ở nồng độ flavonoid 25 micromol/l, chứng minh các chất này tạo liên kết cộng hóa trị gây phá hủy phân tử hem hoặc apoprotein của enzym ^[5].

Ở khía cạnh tin sinh học, nghiên cứu năm 2022 đã mô phỏng gắn kết phối tử của các flavonoid lên cấu trúc tinh thể của CYP1A1 (mã 6DWM) và CYP1B1 (mã 6IQ5) ^[6]. Hai flavonoid là isorhamnetin và pedalitin thể hiện năng lượng liên kết mạnh nhất, tương tác ổn định với các acid amin quan trọng như Asp 313, Phe 224 trên 6DWM và Ala 330 trên 6IQ5 ^[6].

Trên mô hình động vật, một nghiên cứu năm 1998 trên chuột đã khảo sát tác động của flavonoid ở nồng độ 1 đến 100 micromol/l đối với enzym chuyển hóa thuốc trừ sâu parathion ^[7]. Kết quả ghi nhận hiệu ứng hai pha: 5,6-benzoflavone, flavone và quercetin kích thích quá trình oxy hóa tại gan chuột ở nồng độ 1 micromol/l nhưng lại ức chế quá trình này khi tăng lên 100 micromol/l ^[7]. Ngược lại, 7,8-benzoflavone thể hiện tính ức chế ở mọi mức nồng độ ^[7]. Tuy nhiên, đáng chú ý là các flavonoid này không làm thay đổi tỷ lệ tử vong do độc chất trên chuột sống, cho thấy biến đổi enzym gan trong ống nghiệm chưa chắc đã dẫn đến thay đổi độc tính tức thì trên cơ thể toàn vẹn ^[7].

Bên cạnh đó, các đánh giá tổng quan cũng chỉ ra rằng ở thực vật, các enzym cytochrome P450 liên kết màng lưới nội chất đóng vai trò trung tâm tạo phức hợp metabolon để sinh tổng hợp nên khung cấu trúc flavonoid đa dạng ^[8]. Việc hiểu rõ con đường này củng cố bằng chứng rằng các sản phẩm nguồn gốc thực vật luôn chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học liên quan trực tiếp đến hệ P450 [4, 5].

Giới hạn của bằng chứng hiện có về cây kinh giới đất

Cần khẳng định rõ ràng rằng: Hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng hay thử nghiệm trực tiếp trên cơ thể người đánh giá tương tác giữa dịch chiết cây kinh giới đất và các loại thuốc hạ sốt thông dụng.

Các dữ liệu khoa học hiện có mới chỉ chứng minh rằng nhóm hợp chất flavonoid (vốn phân bố rộng rãi trong nhiều loài thảo mộc, thực vật) có khả năng tương tác, ức chế hoặc làm biến đổi hoạt tính của các enzym chuyển hóa cytochrome P450 ở mức độ thử nghiệm tế bào, điện toán và vi thể gan động vật [1, 2, 3, 6, 7]. Do đó, việc suy diễn rằng uống kinh giới đất chắc chắn sẽ làm hỏng gan hoặc lập tức gây ngộ độc thuốc hạ sốt là thiếu căn cứ xác đáng. Mối nguy cơ này hiện dừng ở mức cảnh báo dược lý học về mặt lý thuyết chuyển hóa ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cùng thuốc tây

Nhiều người quan niệm rằng thảo dược tự nhiên là lành tính nên có thể dùng uống thay nước lọc để nuốt bất kỳ loại thuốc tây y nào. Đây là hiểu lầm rất phổ biến và tiềm ẩn rủi ro sinh học. Thảo dược tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa thực vật, trong đó có các polyphenol và flavonoid mang hoạt tính sinh học cao [2, 5].

Một hiểu lầm khác là cho rằng nếu tương tác xảy ra, enzym gan sẽ luôn bị ức chế dẫn đến quá liều thuốc. Trên thực tế, tác động của các hợp chất tự nhiên lên cytochrome P450 rất đa dạng [1, 7]. Một số chất có thể kích thích enzym hoạt động mạnh hơn, khiến thuốc bị phân hủy và đào thải quá nhanh, làm mất tác dụng điều trị hạ sốt [1, 5, 7].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

• Người đang mắc các bệnh lý về gan như viêm gan mạn tính, xơ gan, suy giảm chức năng gan: Khả năng bù trừ của hệ enzym CYP ở nhóm đối tượng này vốn đã suy yếu.
• Người bệnh đang phải điều trị phối hợp nhiều loại thuốc tây cùng lúc: Việc bổ sung thêm các chế phẩm thảo dược giàu flavonoid có thể làm tăng sinh khả dụng hoặc gây ức chế thanh thải thuốc khó lường ^[1].
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Những đối tượng có tốc độ lọc và hệ enzym chuyển hóa nhạy cảm, dễ bị tổn thương khi có sự biến động nồng độ thuốc trong huyết tương.

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống

Để đảm bảo an toàn tối đa cho chức năng gan, người dân không nên sử dụng các loại nước sắc thảo mộc đặc, trà dược liệu hay dịch chiết kinh giới đất để uống thuốc hạ sốt. Thuốc tây y luôn cần được uống cùng nước lọc đun sôi để nguội.

Nếu muốn sử dụng thảo dược để xông hơi hoặc hỗ trợ giải cảm, người bệnh nên dùng với lượng vừa phải theo cách dùng dân gian thông thường. Trong trường hợp muốn dùng đồng thời cả thuốc hạ sốt và nước uống thảo dược, nên uống cách nhau tối thiểu từ 2 đến 3 giờ để hạn chế sự tiếp xúc đồng thời của các hoạt chất tại đường tiêu hóa và gan. Khi có các triệu chứng sốt kéo dài hoặc có bệnh nền phức tạp, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia y tế trước khi phối hợp.

Tóm lại, dù kinh giới đất là thảo dược quen thuộc, khả năng tương tác của các nhóm chất flavonoid với enzym cytochrome P450 tại gan là một thực tế sinh học đã được khoa học ghi nhận [3, 5, 6]. Việc thận trọng, dùng đúng liều lượng vừa phải và tuân thủ khoảng cách uống thuốc là biện pháp tốt nhất để bảo vệ lá gan khỏe mạnh.