Dùng kinh giới lá rách giảm ngứa do chàm: Bằng chứng nói gì?

Cơn ngứa dai dẳng, bứt rứt ngày đêm là nỗi ám ảnh lớn nhất của những người mắc viêm da cơ địa (chàm). Để tìm kiếm sự dễ chịu, nhiều người thường tìm đến các bài thuốc thảo dược truyền thống, trong đó kinh giới lá rách là vị thuốc quen thuộc thường được truyền tai về công dụng trị ngứa ngáy ngoài da.

Tuy nhiên, liệu kinh giới lá rách có thực sự dập tắt được cơn ngứa do chàm hay không? Câu trả lời từ góc độ khoa học hiện đại là thảo dược này bước đầu cho thấy tiềm năng chống viêm và làm dịu phản ứng ngứa trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, nhưng các bằng chứng này hiện chủ yếu dừng lại trên động vật và tế bào thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ trên bệnh nhân chàm.

Vì sao viêm da cơ địa gây ngứa dữ dội?

Ở bệnh nhân viêm da cơ địa, hàng rào bảo vệ da bị tổn thương tạo điều kiện cho các dị nguyên xâm nhập, kích hoạt chuỗi phản ứng miễn dịch phức tạp. Cơ thể sẽ giải phóng hàng loạt chất trung gian gây viêm gọi là các cytokine như interleukin (IL-4, IL-13, IL-33, IL-6) hay TNF-alpha, đồng thời kích thích nồng độ kháng thể IgE trong huyết thanh tăng cao.

Các cytokine này không chỉ duy trì phản ứng viêm làm da dày sừng, đỏ rát mà còn kích thích trực tiếp lên các thụ thể thần kinh cảm giác, truyền tín hiệu ngứa mãnh liệt lên não bộ. Ngoài ra, sự kích hoạt của các thụ thể nhận diện cảm giác đau và ngứa như TRPV1 trên các tế bào miễn dịch (như đại thực bào) cũng góp phần đẩy mạnh chu kỳ luẩn quẩn: ngứa dẫn đến cào gãi, cào gãi làm rách da và giải phóng thêm cytokine gây ngứa dữ dội hơn.

Cơ chế tác động của kinh giới lá rách qua lăng kính khoa học

Trong y học cổ truyền, kinh giới lá rách (tên khoa học là Schizonepeta tenuifolia) đã được sử dụng từ lâu đời để xử lý các chứng rối loạn da liễu như viêm da dị ứng, eczema và các bệnh viêm nhiễm ^[1]. Các nhà khoa học gần đây đã bắt đầu bóc tách các cơ chế phân tử để giải thích cho kinh nghiệm dân gian này.

Qua các phân tích hóa học, kinh giới lá rách chứa nhiều hoạt chất sinh học có thể tác động trực tiếp lên các con đường truyền tín hiệu gây viêm. Thảo dược này giúp can thiệp vào hoạt động của các yếu tố hạt nhân như NF-kappaB và các enzym protein kinase kích hoạt bởi mitogen (MAPK) ^[1]. Bằng cách khóa hoặc ức chế các con đường truyền tin này, tế bào miễn dịch sẽ giảm sản sinh các chất gây viêm, từ đó hỗ trợ làm dịu bề mặt da và giảm kích ứng thần kinh cảm giác gây ngứa.

Nghiên cứu trên động vật nói gì về hiệu quả giảm ngứa?

Các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật đã đưa ra nhiều dữ liệu chi tiết về tác dụng của kinh giới lá rách đối với bệnh chàm.

Nghiên cứu công bố năm 2013 trên chuột nhắt chủng BALB/c bị gây viêm da cơ địa bằng hóa chất 2,4-dinitrochlorobenzene (DNCB) đã đánh giá tác động của chiết xuất kinh giới lá rách ^[1]. Kết quả phân tích mô bệnh học cho thấy da chuột bị viêm có độ dày biểu bì và hạ bì tăng mạnh so với bình thường ^[1]. Khi được can thiệp bằng chiết xuất kinh giới lá rách, tình trạng viêm da dày lên này bị ức chế rõ rệt ^[1]. Thảo dược này đã làm giảm đáng kể nồng độ kháng thể IgE, cytokine TNF-alpha và interleukin 6 (IL-6) trong huyết thanh chuột, đồng thời ức chế sự hoạt hóa của NF-kappaB cũng như hoạt tính của MAPK ^[1].

Năm 2020, một nghiên cứu kéo dài 5 tuần trên chuột Nc/Nga bị gây viêm da cơ địa bằng DNCB đã kiểm tra việc dùng kinh giới lá rách (STB), ích trí nhân (AOM) và sự kết hợp của cả hai (STB+AOM) ^[2]. Chuột được bôi ngoài da dịch chiết 30% STB trong butylene glycol, kết hợp chế độ ăn chứa 1% STB; hoặc nhóm phối hợp bôi 15% STB + 15% AOM kết hợp ăn 0,5% STB + 0,5% AOM ^[2].

Kết quả ghi nhận nhóm dùng STB cũng như nhóm dùng phối hợp đều thuyên giảm các triệu chứng chàm lâm sàng như ban đỏ, phù nề, xước da, dày da và đặc biệt là giảm hành vi cào gãi do ngứa ^[2]. Các chỉ số miễn dịch được bình thường hóa bao gồm giảm nồng độ IgE huyết thanh, giảm thâm nhiễm tế bào mast và bạch cầu ái toan ^[2]. Biểu hiện mRNA của các cytokine TNF-alpha, IL-4 và IL-13 tại da cũng bị ức chế rõ rệt ^[2]. Đáng chú ý, nhóm phối hợp STB và AOM mang lại hiệu quả giảm triệu chứng và ức chế cytokine viêm tốt nhất mà không gây tăng men gan GOT, GPT như nhóm dùng thuốc đối chứng dexamethasone ^[2]. Ngoài ra, việc dùng STB đơn lẻ hoặc phối hợp còn giúp tăng độ đa dạng vi khuẩn đường ruột của chuột ^[2].

Đến năm 2024, một nghiên cứu khác tập trung vào bài thuốc phối hợp giữa kinh giới lá rách và phòng phong (JF) trên chuột mô hình viêm da cơ địa do MC903 gây ra ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng nước sắc JF giúp làm giảm đáng kể triệu chứng viêm da, hỗ trợ phục hồi hàng rào bảo vệ da và giảm mất nước qua biểu bì (chỉ số TEWL) ^[3].

Bài thuốc làm giảm nồng độ IgE cùng các cytokine gây viêm và ngứa bao gồm TSLP, IL-33 và IL-4, đồng thời làm giảm sự thâm nhiễm và giải hạt của tế bào mast ^[3]. Đáng chú ý, nghiên cứu phát hiện bài thuốc làm giảm số lượng đại thực bào mang thụ thể TRPV1 (F4/80+/TRPV1+) trên da chuột bị bệnh và giảm biểu hiện TRPV1 ở các đại thực bào kích thích trong ống nghiệm, từ đó can thiệp vào cơ chế phát sinh viêm ngứa ^[3].

Lợi ích ghi nhận và những ranh giới của bằng chứng

Những dữ liệu từ phòng thí nghiệm cho thấy tiềm năng rõ ràng của kinh giới lá rách trong việc:

• Ức chế các cytokine viêm then chốt gây ngứa (IL-4, IL-13, IL-33, TNF-alpha) [1, 2].
• Hạ nồng độ kháng thể IgE liên quan đến phản ứng dị ứng [1, 2, 3].
• Hạn chế sự thâm nhiễm của tế bào miễn dịch (dưỡng bào, đại thực bào mang thụ thể TRPV1) tại vùng da tổn thương [1, 2].
• Hỗ trợ làm giảm hành vi cào gãi và cải thiện độ dày biểu bì ở động vật [1, 3].

Tuy vậy, giới hạn lớn nhất của các bằng chứng này là toàn bộ dữ liệu mới chỉ thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột) hoặc mô hình tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [1, 2, 3]. Sự hấp thu, chuyển hóa dược chất và đáp ứng miễn dịch ở người phức tạp hơn nhiều so với động vật gặm nhấm. Hơn nữa, một số nghiên cứu sử dụng dạng phối hợp kinh giới lá rách với các dược liệu khác như ích trí nhân hay phòng phong, nên tác dụng riêng rẽ của kinh giới lá rách trên lâm sàng vẫn chưa được tách bạch hoàn toàn [1, 2]. Do đó, người bệnh không thể coi thảo dược này là thuốc điều trị thay thế các phương pháp chuẩn y khoa.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng kinh giới lá rách trị ngứa

Nhiều người bệnh chàm thường mắc phải những quan niệm sai lầm khi nghe về tác dụng giảm ngứa của thảo dược này:

Thảo dược tự nhiên nên an toàn tuyệt đối, có thể giã nát đắp trực tiếp lên vết thương: Đây là sai lầm nguy hiểm. Vùng da chàm vốn đang nứt nẻ, suy yếu hàng rào bảo vệ. Việc tự ý đắp thảo mộc tươi tự hái hoặc dịch chiết thô không đảm bảo vệ sinh có thể đưa vi khuẩn, nấm vào vết thương hở, dẫn đến bội nhiễm da nghiêm trọng.

Kinh giới lá rách có thể chữa khỏi dứt điểm bệnh chàm: Viêm da cơ địa là bệnh lý viêm mạn tính phức tạp, liên quan mật thiết đến yếu tố cơ địa di truyền và rối loạn miễn dịch. Các nghiên cứu hiện tại chỉ ghi nhận tác dụng ức chế triệu chứng và kháng viêm hỗ trợ ở động vật, không thể khẳng định khả năng chữa khỏi tận gốc [1, 3].

Ai nên thận trọng khi muốn sử dụng?

Do chưa có các thử nghiệm lâm sàng đầy đủ về tính an toàn và dược lý ở người, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc hoặc sản phẩm bôi chiết xuất đậm đặc từ kinh giới lá rách khi chưa có chỉ định y khoa.
• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 2 tuổi có làn da cực kỳ mỏng manh và nhạy cảm, tuyệt đối không tự ý tắm nước lá hoặc đắp thảo dược đậm đặc.
• Người có tiền sử dị ứng thực vật, viêm da tiếp xúc dị ứng cần tránh dùng bôi ngoài da để tránh nguy cơ kích ứng bùng phát.
• Người đang có tổn thương da dạng rỉ dịch, lở loét hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng mưng mủ cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám trực tiếp.

Cách tiếp cận và áp dụng an toàn trong thực tế

Hiện nay, khoa học chưa đưa ra liều lượng chuẩn xác hay công thức bào chế cụ thể của kinh giới lá rách dành riêng cho người bệnh chàm. Do đó, người bệnh cần tiếp cận thận trọng:

• Không tự ý thay thế thuốc kê đơn: Bệnh nhân viêm da cơ địa đang được điều trị bằng các loại thuốc bôi hoặc thuốc uống theo chỉ định của bác sĩ da liễu tuyệt đối không được tự ý ngừng thuốc để chuyển sang dùng thảo dược.
• Tham khảo ý kiến chuyên gia: Nếu muốn sử dụng các bài thuốc y học cổ truyền có vị kinh giới lá rách, người bệnh nên đến các cơ sở khám chữa bệnh y học cổ truyền uy tín để được bắt mạch, kê đơn phối ngũ đúng cách, tránh mua các loại bột hay nước sắc trôi nổi.
• Chăm sóc da nền tảng: Bất kể có dùng thảo dược hay không, việc duy trì dưỡng ẩm da đều đặn bằng các loại kem dưỡng ẩm không mùi, tắm bằng nước ấm vừa phải và tránh các chất tẩy rửa mạnh vẫn là giải pháp cốt lõi để hạn chế ngứa ngáy và phục hồi hàng rào bảo vệ da.

Nhìn chung, kinh giới lá rách là một vị thuốc tiềm năng với các hoạt tính kháng viêm và ức chế các chất gây ngứa đã được ghi nhận trong phòng thí nghiệm. Dù vậy, người bệnh cần giữ cái nhìn khách quan, tỉnh táo và luôn ưu tiên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc thảo dược nào lên làn da nhạy cảm của mình.