Nhiều người dân vẫn giữ thói quen truyền miệng bôi các loại mủ cây, nhựa thực vật tự nhiên như nhựa cây đa lông, cây si lên da để trị mụn nhọt, vết thương hở hoặc các vùng da mẩn ngứa. Tuy nhiên, hành động tưởng chừng vô hại này tiềm ẩn nguy cơ cao gây bỏng rát, viêm da tiếp xúc kích ứng và khởi phát dị ứng nghiêm trọng do chứa protein lạ cùng các hoạt chất tương tự mủ cao su tự nhiên.
Khoa học hiện đại đã chứng minh mủ của các loài thực vật họ Dâu tằm (Moraceae), điển hình như chi Đa (Ficus), chứa nhiều phức hợp protein và dị nguyên có thể kích thích mạnh mẽ phản ứng miễn dịch hoặc gây độc trực tiếp cho tế bào da. Việc bôi trực tiếp nhựa cây chưa qua xử lý lên da không chỉ làm tổn thương lớp màng bảo vệ tự nhiên mà còn có thể đưa đến các biến chứng kéo dài khó điều trị.
Thói quen truyền miệng và thắc mắc phổ biến về việc dùng mủ cây
Trong dân gian, các loài cây thuộc chi Ficus như đa lông, đa búp đỏ hay cây si thường được truyền tai nhau là có khả năng "hút mủ", "tiêu viêm" hay làm lành tổn thương ngoài da. Rất nhiều người tự ý ngắt lá, bẻ cành rồi chấm trực tiếp phần mủ trắng đục vào nốt mụn, vết côn trùng cắn hoặc vết chàm. Thắc mắc lớn nhất của người bệnh khi tìm đến bác sĩ da liễu là tại sao một loại thảo dược tự nhiên lại có thể khiến da sưng nề, nổi mọng nước và ngứa rát dữ dội hơn ban đầu.
Cần lưu ý rằng các ghi nhận khoa học lâm sàng hiện nay chủ yếu tập trung vào loài Ficus benjamina (cây đa búp nhỏ/cây sanh si thuộc chi Ficus) và các phản ứng liên quan đến mủ cao su tự nhiên (Hevea brasiliensis). Chưa có nghiên cứu lâm sàng quy mô trên từng loài cây mang tên "đa lông" cụ thể trong dân gian. Tuy nhiên, do đặc tính sinh học chung của các loài thuộc chi Ficus là đều tiết ra dòng mủ trắng giàu enzyme và protein mủ cao su tự nhiên, các cơ chế kích ứng và dị ứng tiếp xúc từ chi thực vật này là hoàn toàn tương đồng.
Nhựa mủ thực vật tác động lên làn da như thế nào?
Mủ thực vật là cơ chế tự vệ của cây chống lại côn trùng và vi sinh vật, do đó bản chất của chúng chứa nhiều hợp chất có tính phân giải và kích thích mạnh. Khi tiếp xúc với biểu bì người, nhựa mủ có thể kích hoạt hai cơ chế bệnh lý riêng biệt nhưng thường xuyên xuất hiện cùng nhau: viêm da tiếp xúc kích ứng và viêm da tiếp xúc dị ứng.
Viêm da tiếp xúc kích ứng là phản ứng không qua trung gian miễn dịch, xảy ra khi các chất hóa học hoặc enzyme có trong nhựa cây phá vỡ hàng rào lipid và trực tiếp làm tổn thương tế bào sừng. Phản ứng này có thể xảy ra ở bất kỳ ai nếu tiếp xúc với lượng mủ đủ đậm đặc, gây cảm giác bỏng rát, châm chích và đỏ da ngay tại vùng tiếp xúc.
Ngược lại, viêm da tiếp xúc dị ứng và mày đay tiếp xúc là phản ứng miễn dịch phức tạp. Các protein trong nhựa cây đóng vai trò là dị nguyên hoặc dị nguyên bán phần (hapten), xâm nhập qua lớp sừng bị tổn thương và kích hoạt phản ứng quá mẫn qua trung gian kháng thể IgE hoặc qua trung gian tế bào lympho T. Khi hệ miễn dịch đã bị mẫn cảm, chỉ một lượng nhựa cây cực nhỏ tiếp xúc lại trong tương lai cũng đủ để bùng phát đợt viêm da dữ dội.
Bằng chứng khoa học về nguy cơ từ mủ cao su và chi Ficus
Mủ nhựa của các loài chi Đa (Ficus) có mối quan hệ sinh học và cấu trúc kháng nguyên rất gần gũi với mủ cao su tự nhiên (natural rubber latex). Một tổng quan y khoa công bố năm 1995 ghi nhận rằng biểu hiện lâm sàng phổ biến nhất của việc tiếp xúc với mủ cao su là viêm da kích ứng không do miễn dịch ở bàn tay [1]. Viêm da tiếp xúc dị ứng qua trung gian quá mẫn muộn tuýp IV với các phụ gia là biểu hiện miễn dịch thường gặp nhất của dị ứng mủ cao su [1]. Bên cạnh đó, các phản ứng dị ứng tuýp I tuy ít phổ biến hơn nhưng rất nguy hiểm, bao gồm mày đay tiếp xúc, viêm mũi kết mạc, hen phế quản và sốc phản vệ [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2005 về bệnh da nghề nghiệp chỉ ra rằng viêm da kích ứng và chàm là các bệnh da phổ biến nhất, trong khi mày đay tiếp xúc và viêm da tiếp xúc protein ít gặp hơn [2]. Mày đay tiếp xúc với mủ cao su tự nhiên đặc biệt thường gặp ở nhân viên y tế, nhưng cũng xảy ra ở nhiều nghề nghiệp khác như đầu bếp, thợ làm bánh, người bán thịt, nhân viên nhà hàng, bác sĩ thú y, thợ cắt tóc, người bán hoa, người làm vườn và công nhân lâm nghiệp [2]. Viêm da tiếp xúc protein ở các nghề nghiệp này chủ yếu do các protein có nguồn gốc động vật hoặc thực vật gây ra, đặc biệt ở những người có tiền sử viêm da cơ địa [2].
Nguy cơ mẫn cảm với mủ cao su và nhựa thực vật cũng được ghi nhận rõ trong các nghiên cứu cắt ngang. Một nghiên cứu công bố năm 2001 thực hiện đánh giá hồi cứu trên các nhân viên y tế có vấn đề về da bằng cả thử nghiệm lẩy da (prick test) và thử nghiệm áp da (patch test) [3]. Kết quả chẩn đoán ghi nhận 61% trường hợp mắc viêm da tiếp xúc kích ứng, 31% viêm da tiếp xúc dị ứng và 27% xuất hiện mày đay tiếp xúc với mủ cao su [3]. Đáng chú ý, 11% người bệnh mắc đồng thời cả viêm da tiếp xúc dị ứng liên quan đến thiuram và mày đay tiếp xúc với mủ cao su, với 95% trường hợp được xác định liên quan đến công việc [3].
Tương tự, một nghiên cứu hồi cứu khác vào năm 2003 trên 204 nhân viên y tế được đánh giá bằng thử nghiệm lẩy da và áp da cho thấy: chẩn đoán bao gồm 35,3% bị viêm da tiếp xúc kích ứng, 64,7% bị viêm da tiếp xúc dị ứng và 7,3% bị mày đay tiếp xúc với mủ cao su [4]. Trong nghiên cứu này, có 3 công nhân phàn nàn về triệu chứng hen suyễn và 5 người bị viêm mũi liên quan đến mẫn cảm với mủ cao su [4]. Tỷ lệ mẫn cảm với mủ cao su bằng thử nghiệm lẩy da ở các đối tượng có cơ địa dị ứng là 12,9%, giảm so với mức 21,9% ghi nhận vào năm 1998 [4].
Hiện tượng dị ứng chéo giữa cây thuộc chi Ficus và mủ cao su
Một phát hiện y khoa quan trọng là sự phản ứng chéo giữa các dị nguyên của cây thuộc chi Ficus và mủ cao su tự nhiên (Hevea brasiliensis). Một nghiên cứu công bố năm 1995 đã tìm hiểu sự liên quan giữa dị ứng với Ficus benjamina và Hevea brasiliensis sau hai quan sát lâm sàng với triệu chứng viêm mũi và hen phế quản [5].
Trong nghiên cứu trên, bệnh nhân thứ nhất có hiện tượng ban đầu là dị ứng với mủ cao su, sau đó phát triển dị ứng tiếp theo với Ficus benjamina [5]. Ở bệnh nhân thứ hai, người bệnh được chẩn đoán dị ứng với Ficus benjamina (các triệu chứng cải thiện khi tránh tiếp xúc với dị nguyên từ loài cây này), và kết quả thử nghiệm lẩy da dương tính với mủ cao su có thể do các dị nguyên phản ứng chéo gây ra [5]. Các xét nghiệm in vitro đã chứng minh sự hiện diện của kháng thể IgE đặc hiệu với cả hai loại dị nguyên, và phản ứng chéo được xác nhận ở cả hai trường hợp thông qua thử nghiệm ức chế qua lại giữa hai chất chiết xuất [5]. Nghiên cứu đưa ra kết luận rằng việc mẫn cảm với các vật dụng bằng mủ cao su cùng với việc tiếp xúc rộng rãi với các loài cây Ficus trong gia đình và công sở làm gia tăng nguy cơ dị ứng từ hiện tượng phản ứng chéo này [5].
Tính chất kích ứng và khởi phát dị ứng của nhựa Ficus thậm chí còn có thể lây truyền gián tiếp. Một báo cáo lâm sàng năm 2005 mô tả trường hợp người đàn ông 31 tuổi bị tổn thương mày đay tái phát, đỏ da và ngứa ngáy dữ dội chỉ vài phút sau khi tiếp xúc với móng vuốt của một con tắc kè hoa nuôi trong nhà [6]. Thử nghiệm dị ứng xác nhận người bệnh bị mẫn cảm với Ficus benjamina bên cạnh dị ứng phấn hoa và mạt bụi [6]. Nguyên nhân được xác định là do con vật thường xuyên leo trèo trên một cây Ficus benjamina lớn trong nhà, làm thủng nhiều lá và khiến mủ trắng chứa đầy dị nguyên của cây dính vào móng vuốt, từ đó truyền trực tiếp sang da của chủ nuôi [6].
Diễn tiến dai dẳng của tổn thương da do mủ tự nhiên
Nhiều người nghĩ rằng các tổn thương do bôi nhựa cây hay mủ cao su sẽ tự khỏi nhanh chóng sau vài ngày ngưng bôi. Tuy nhiên, các phản ứng viêm da tiếp xúc có thể diễn tiến vô cùng phức tạp và kéo dài dai dẳng nếu không loại bỏ hoàn toàn căn nguyên.
Một báo cáo ca bệnh năm 1993 đã ghi nhận một người bệnh phát triển tình trạng viêm da nghiêm trọng ở bàn tay và cẳng tay 3 tháng sau khi bắt đầu làm việc với găng tay cao su [7]. Các thử nghiệm áp da với chất phụ gia cao su, thử nghiệm lẩy da và xét nghiệm RAST với mủ cao su tự nhiên đều âm tính [7]. Tuy nhiên, phản ứng quá mẫn muộn với mủ cao su đã được chứng minh thông qua thử nghiệm áp da dương tính [7]. Đây là trường hợp báo cáo đầu tiên về tình trạng viêm da tiếp xúc đơn độc do mủ cao su tự nhiên mà không đi kèm mày đay tiếp xúc hay quá mẫn với chất phụ gia [7].
Khi tình trạng viêm da tiếp xúc đã trở thành mạn tính, việc điều trị bằng các phác đồ thông thường đôi khi gặp nhiều trở ngại. Một báo cáo năm 2001 về ca bệnh của một nữ y tá thực hành bị viêm da tiếp xúc kéo dài cho thấy tình trạng viêm da không thể giải quyết sau 15 tháng áp dụng các biện pháp điều trị truyền thống [8]. Bệnh nhân chỉ thuyên giảm và đạt được sự chữa lành hoàn toàn sau 3 tháng sử dụng hai sản phẩm bôi ngoài da thử nghiệm [8]. Điều này cho thấy tổn thương da khi tiếp xúc với các chất kích thích như mủ tự nhiên, chất tẩy rửa và hóa chất có thể rất khó phục hồi nếu hàng rào bảo vệ da đã bị phá hủy sâu.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nhựa cây bôi da
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thực vật tự nhiên thì lành tính, không có tác dụng phụ". Thực tế, mủ trắng của cây họ Dâu tằm và chi Ficus chứa các protein hoạt tính có thể gây phân giải tế bào và kích hoạt phản ứng miễn dịch mạnh mẽ hơn cả nhiều hóa chất tổng hợp. Khi bôi lên da lành đã có nguy cơ kích ứng, nếu bôi lên vết thương hở, mụn đang viêm loét thì dị nguyên càng dễ dàng xâm nhập vào máu.
Một tổng quan khoa học cho biết trong các thủ thuật phẫu thuật, tình trạng sốc phản vệ đe dọa tính mạng có thể xảy ra ở những bệnh nhân quá mẫn cao do sự hấp thu các dị nguyên protein mủ cao su qua màng niêm mạc từ găng tay của phẫu thuật viên [1]. Việc bôi nhựa thực vật chứa protein tương đồng lên vùng da rách, trầy xước hoặc niêm mạc cũng tiềm ẩn nguy cơ hấp thu dị nguyên trực tiếp tương tự.
Hiểu lầm thứ hai là việc nhầm lẫn giữa phản ứng dị ứng với hiện tượng "thuốc đang phát huy tác dụng đẩy độc tố". Khi bôi nhựa đa, nhựa si, nhiều người thấy da đỏ ửng, ngứa rát, phồng rộp lại tiếp tục bôi thêm vì tin rằng mủ cây đang "gom ngòi mụn" hoặc "trục độc". Đây là sai lầm nguy hại, vì việc tiếp xúc lặp lại với chất kích thích hoặc dị nguyên sẽ khiến phản ứng viêm chuyển từ cấp tính sang mạn tính, làm tăng sinh tế bào sừng, gây thâm nhiễm sâu và để lại sẹo vĩnh viễn.
Ai nên đặc biệt thận trọng với nhựa đa và mủ thực vật?
Những đối tượng có cơ địa mẫn cảm cần tuyệt đối tránh xa việc tiếp xúc trực tiếp với nhựa cây đa lông và các loài Ficus:
- Người có tiền sử viêm da cơ địa, hen suyễn, viêm mũi dị ứng: Dữ liệu nghiên cứu cho thấy những người có cơ địa atopy rất dễ bị viêm da tiếp xúc protein từ thực vật [2].
- Người có tiền sử dị ứng với găng tay cao su hoặc mủ cao su tự nhiên: Do hiện tượng phản ứng chéo đã được chứng minh giữa dị nguyên Ficus và Hevea brasiliensis, nhóm đối tượng này có nguy cơ cao bùng phát mày đay tiếp xúc cấp tính hoặc co thắt phế quản khi chạm vào nhựa cây [5].
- Trẻ em và người có hàng rào da suy yếu: Nghiên cứu cho thấy khoảng 7% đến 10% nhân viên y tế thường xuyên tiếp xúc với mủ cao su và từ 28% đến 67% trẻ em bị tật nứt đốt sống có kết quả thử nghiệm da dương tính với protein mủ cao su, cho thấy nồng độ kháng thể IgE trong máu tăng cao [1]. Trẻ nhỏ có làn da mỏng manh, khả năng hấp thu qua da cao nên mức độ tổn thương do enzyme nhựa cây sẽ trầm trọng hơn người lớn.
Cách xử trí và khuyến cáo an toàn trong đời sống
Biện pháp điều trị then chốt và quan trọng nhất đối với dị ứng mủ tự nhiên là tránh tiếp xúc cẩn thận với các chất gây nghi ngờ [1, 5]. Không tự ý bẻ cành, bôi mủ của bất kỳ loài cây nào thuộc chi Ficus (như đa búp đỏ, đa lông, si, sanh) lên da để chữa bệnh.
Khi phải tỉa cành, làm vườn hoặc chăm sóc các loại cây cảnh trong nhà thuộc họ Dâu tằm và chi Ficus, người dân nên mang găng tay bảo hộ không chứa mủ cao su (như găng tay nitrile) và mặc áo dài tay để tránh mủ cây bắn vào da. Nếu vô tình để nhựa cây dính vào da, cần lập tức rửa sạch vùng tiếp xúc dưới vòi nước chảy nhẹ cùng xà phòng dịu nhẹ để loại bỏ lớp mủ trước khi protein kịp ngấm sâu.
Trong trường hợp da xuất hiện các biểu hiện bất thường như nổi mẩn đỏ, ngứa ngáy, phồng rộp hoặc cảm giác châm chích bỏng rát, người bệnh cần ngừng ngay mọi biện pháp truyền miệng. Thông thường, việc điều trị bằng corticosteroid bôi tại chỗ kết hợp với việc tránh hoàn toàn chất kích ứng nghi ngờ sẽ giúp giải quyết tình trạng viêm da [8]. Nếu phản ứng lan rộng, xuất hiện mày đay toàn thân, khó thở hoặc tổn thương da chảy dịch vàng, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa da liễu để được khám, chẩn đoán bằng các thử nghiệm chuyên biệt và điều trị kịp thời.
Nhựa các loài cây chi Đa là một chất tự nhiên nhưng mang dược tính kích ứng mạnh và tiềm ẩn nguy cơ dị ứng chéo nguy hiểm. Việc duy trì thói quen bôi đắp mủ cây vô căn cứ không mang lại hiệu quả điều trị đã được kiểm chứng mà còn có thể đánh đổi bằng những tổn thương da dai dẳng. Giữ gìn sự toàn vẹn của làn da bằng các phương pháp chăm sóc khoa học luôn là lựa chọn an toàn hàng đầu.
