Dùng thảo dược trị đau khớp là thói quen phổ biến trong dân gian. Gần đây, cây nhài tơ dài (Jasminum grandiflorum L. subsp. floribundum) được nhiều người đồn thổi có khả năng chữa dứt điểm bệnh viêm khớp.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất loài cây này mới chỉ bước đầu thể hiện đặc tính chống viêm trong các mô hình thử nghiệm trên động vật [1]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định cây nhài tơ dài chữa khỏi bệnh viêm khớp ở người.
Cơ chế ức chế chất gây viêm trong phòng thí nghiệm
Viêm khớp, đặc biệt là viêm khớp dạng thấp, là tình trạng viêm mạn tính đặc trưng bởi sự xâm nhập của tế bào viêm và tổn thương mô sụn, xương [1]. Trong quá trình này, cơ thể kích hoạt một loạt chất trung gian hóa học gây viêm làm gia tăng sưng tấy và phá hủy khớp [1].
Trong thử nghiệm trên động vật, chiết xuất nhài tơ dài cho thấy khả năng can thiệp vào các con đường viêm này [1]. Cụ thể, các chỉ số liên quan đến phản ứng viêm và miễn dịch như yếu tố thấp (RF), protein phản ứng C (CRP), peptit chứa citrulline (CPP), enzyme cathepsin D, enzyme tổng hợp oxit nitric cảm ứng (iNOS) và oxit nitric (NO) đã bị suy giảm đáng kể [1].
Bên cạnh đó, chiết xuất thực vật này còn cho thấy khả năng tăng cường tổng dung lượng chống oxy hóa của các mô [1]. Việc ức chế các gốc tự do giúp giảm bớt stress oxy hóa, một yếu tố làm tăng nặng tình trạng thoái hóa và viêm màng hoạt dịch [1].
Nghiên cứu trên động vật nói gì?
Bằng chứng trực tiếp nhất hiện nay về tác dụng của cây nhài tơ dài đến từ một nghiên cứu được công bố vào năm 2021 [1]. Nghiên cứu này đánh giá tiềm năng chống viêm của chiết xuất methanol toàn phần từ các bộ phận trên mặt đất của cây Jasminum grandiflorum L. subsp. floribundum (JTME) [1].
Nghiên cứu được thiết kế trên mô hình thực nghiệm viêm khớp do chất bổ trợ (adjuvant-induced arthritis) ở chuột cống [1]. Các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá chi tiết các biến đổi mô học và sinh hóa sau khi chuột được cho dùng chiết xuất này [1].
Kết quả ghi nhận chiết xuất JTME thể hiện hoạt tính chống viêm phụ thuộc vào liều lượng [1]. Ở mức liều 400 mg/kg trọng lượng cơ thể qua đường uống, chiết xuất giúp duy trì cấu trúc xương mà không xuất hiện các tổn thương bệnh học mô [1]. Đồng thời, tổn thương sụn khớp cũng như tình trạng viêm của màng hoạt dịch và mô quanh khớp được ngăn ngừa so với nhóm chuột viêm khớp không được can thiệp [1].
Ngoài ra, ở mô hình viêm đại tràng do axit axetic trên chuột, liều 400 mg/kg của JTME mang lại hiệu quả tương đương loại thuốc đối chứng prednisolone (liều 2 mg/kg qua đường uống) về mặt cải thiện tổn thương mô đại tràng và giảm biểu hiện của các cytokine tiền viêm như IFN-gamma, TNF-alpha, IL-6, IL-1 [1]. JTME liều 400 mg/kg cũng ghi nhận mức biểu hiện thấp nhất của NF-kappaB p65, TNF-alpha và caspase-3 [1].
Dù kết quả trên chuột rất khả quan, nghiên cứu này tồn tại giới hạn lớn là chưa được thực hiện trên cơ thể người [1]. Quá trình chuyển hóa, hấp thu dược chất và đáp ứng sinh học giữa động vật gặm nhấm và con người có khoảng cách rất xa.
Khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và kỳ vọng chữa bệnh
Nhiều người bệnh khớp khi đọc thông tin về các hoạt tính kháng viêm thường kỳ vọng thảo dược sẽ giúp khỏi bệnh hoàn toàn. Đây là một ngộ nhận nguy hiểm vì ức chế chất gây viêm trong ống nghiệm hoặc trên chuột không đồng nghĩa với điều trị dứt điểm viêm khớp ở người.
Bệnh lý khớp ở người chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố phức tạp như cơ địa miễn dịch, tuổi tác, cân nặng và các bệnh lý nền đi kèm. Một hợp chất có thể làm giảm tổn thương màng hoạt dịch ở chuột nhưng chưa chắc đạt nồng độ khả dụng sinh học tương tự khi đi vào hệ tuần hoàn của người [1].
Hiện tại, giới khoa học chỉ mới xác nhận giá trị dược liệu ban đầu của chiết xuất nhài tơ dài đối với các rối loạn viêm mạn tính đi kèm rối loạn chức năng miễn dịch [1]. Vẫn chưa có liều dùng tiêu chuẩn, thông tin về dược lực học, hay đánh giá độ an toàn lâu dài trên người viêm khớp.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị khớp
Một hiểu lầm kinh điển là cho rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây. Người bệnh tự ý hái lá nhài nấu nước uống với hy vọng thay thế thuốc đặc trị có thể đối mặt với nguy cơ bệnh tiến triển nặng hơn, dẫn đến dính khớp hoặc biến dạng khớp vĩnh viễn.
Nghiên cứu sử dụng chiết xuất methanol toàn phần được chuẩn hóa và tinh chế trong phòng thí nghiệm [1]. Việc tự ý sắc nước lá nhài tươi hoặc khô tại nhà không thể tạo ra nồng độ hoạt chất tương tự như trong nghiên cứu [1].
Hơn nữa, các thử nghiệm về liều lượng 400 mg/kg ở chuột đòi hỏi quy trình chiết xuất nghiêm ngặt [1]. Uống nước sắc thủ công có thể khiến cơ thể nạp phải các tạp chất, thuốc bảo vệ thực vật hoặc nấm mốc gây hại cho gan, thận.
Ai nên thận trọng?
Chưa có nghiên cứu an toàn của nhài tơ dài trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; dữ liệu hiện có trên loài này chỉ mới thực hiện trên mô hình chuột cống [1]. Do đó, những nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sử dụng.
Người đang dùng các loại thuốc điều trị viêm khớp như thuốc ức chế miễn dịch, thuốc kháng viêm corticosteroid cần hết sức thận trọng. Các thành phần thảo mộc chưa qua kiểm định có thể tương tác với thuốc điều trị, làm thay đổi hiệu quả hoặc tăng tác dụng phụ nguy hiểm.
Những người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc người chuẩn bị phẫu thuật cũng cần tránh tự ý dùng các loại chiết xuất lá nhài chưa rõ nguồn gốc.
Lời khuyên áp dụng thực tế
Người bệnh có vấn đề về xương khớp không nên tự ý tìm kiếm và dùng lá nhài tơ dài như một liệu pháp điều trị thay thế y học hiện đại. Nếu quan tâm đến các giải pháp bổ trợ từ thảo dược, bạn cần đưa thông tin này trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp.
Để bảo vệ khớp hiệu quả, người bệnh nên tuân thủ phác đồ điều trị được cá nhân hóa, kết hợp chế độ ăn uống cân bằng giàu chất chống oxy hóa và duy trì vận động nhẹ nhàng. Không nên bỏ lỡ "giai đoạn vàng" kiểm soát bệnh chỉ vì chạy theo những bài thuốc dân gian chưa đủ cơ sở khoa học.
Tóm lại, chiết xuất nhài tơ dài là một hướng nghiên cứu đầy triển vọng trong việc tìm kiếm các hoạt chất kháng viêm mới [1]. Tuy nhiên, từ kết quả phòng thí nghiệm trên chuột đến thuốc chữa bệnh cho người là một chặng đường dài, đòi hỏi người bệnh phải luôn tỉnh táo và cẩn trọng [1].