Thói quen dùng thảo dược và nỗi lo đường huyết
Long nhãn là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, thường được chế biến từ cùi quả nhãn sấy khô để làm trà, nấu chè hoặc ngâm rượu bồi bổ. Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường typ 2 có thói quen sử dụng thêm thảo dược với hy vọng tăng cường thể lực hoặc hỗ trợ hạ đường huyết. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp dược liệu với thuốc tây tiềm ẩn nhiều mối nguy đối với sự ổn định đường huyết hàng ngày.
Người bệnh thường băn khoăn: liệu dùng long nhãn song song với thuốc trị tiểu đường có gây tương tác xấu hay làm giảm tác dụng của thuốc hạ đường huyết không? Câu trả lời ngắn gọn là việc phối hợp thảo dược với thuốc tân dược luôn tiềm ẩn rủi ro tương tác làm dao động glucose máu khó lường [1]. Người bệnh không nên tự ý dùng chung khi chưa có hướng dẫn chuyên môn [1].
Nguy cơ tương tác thuốc và biến thiên đường huyết
Hiện tượng tương tác giữa các hoạt chất đưa vào cơ thể có thể dẫn đến thất bại trong điều trị hoặc phát sinh độc tính [2]. Việc sử dụng đồng thời nhiều chất cùng lúc là nguyên nhân lớn dẫn đến các biến cố bất lợi [2]. Trong điều trị đái tháo đường, việc kiểm soát glucose máu đòi hỏi sự ổn định cao, do đó bất kỳ yếu tố nào làm sai lệch nồng độ thuốc hoặc tác động dược lực học đều có thể khiến đường huyết tăng vọt hoặc tụt sâu [3], [2].
Một phân tích gộp trên 16 nghiên cứu với 48.797 lượt khám cấp cứu ngoại trú ghi nhận khoảng 2,0% người trưởng thành gặp biến cố bất lợi do thuốc [3]. Đáng chú ý, 52% số biến cố này là hoàn toàn có thể phòng ngừa được nếu kiểm soát tốt việc dùng thuốc kết hợp [3]. Một số hoạt chất khi phối hợp chung có thể làm giảm hiệu lực của thuốc hạ đường huyết đường uống hoặc insulin, gây tăng đường huyết, giảm dung nạp glucose và làm nặng thêm bệnh đái tháo đường sẵn có [3]. Do đó, việc dùng bừa bãi thảo dược song song thuốc đặc trị là điều rất đáng lo ngại [1].
Bằng chứng khoa học về thảo dược và thuốc tiểu đường
Một tổng quan công bố năm 2008 đã kiểm tra cách sử dụng các loại thuốc thảo dược truyền thống trong điều trị đái tháo đường typ 2 [1]. Nghiên cứu này rà soát 23 loại thảo mộc đơn lẻ và 5 bài thuốc phối hợp [1]. Các tuyên bố về lợi ích thảo dược bao gồm tăng nồng độ insulin huyết thanh, giảm glucose máu, tăng chuyển hóa glucose hoặc kích thích chức năng tuyến tụy [1].
Tuy nhiên, các tác giả kết luận rằng hiệu quả hạ đường huyết của thảo dược truyền thống tuy đầy hứa hẹn nhưng vẫn còn xa mới được chứng minh rõ ràng [1]. Nghiên cứu nhấn mạnh người làm công tác y tế cần nhận thức rõ cả nguy cơ lẫn lợi ích của thảo dược [1]. Đồng thời, bệnh nhân phải luôn được kiểm tra về nguồn gốc, việc sử dụng các loại thảo mộc và được giám sát chặt chẽ nguy cơ tương tác thuốc cũng như tác dụng phụ [1].
Mặt khác, các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy một số hoạt chất tự nhiên từ thực vật có thể làm thay đổi độ nhạy insulin [4]. Chẳng hạn, nghiên cứu năm 2010 trên chuột cống bị đái tháo đường do tiêm streptozotocin (STZ) cho thấy axit oleanolic (chiết xuất từ thực vật họ Trâm/Đinh hương) khi kết hợp cùng insulin đã tạo ra tác dụng hiệp đồng hạ đường huyết mạnh hơn [4]. Trong thử nghiệm này, nồng độ glucose máu của chuột nhịn ăn 18 giờ được đo ở các mốc 15 phút một lần trong giờ đầu và mỗi giờ một lần trong 3 giờ tiếp theo [4]. Sau 5 tuần theo dõi, hoạt chất này giúp giảm đường huyết và phục hồi dự trữ glycogen ở gan, cơ [4]. Dù vậy, đây chỉ là nghiên cứu trên động vật nhằm gợi ý tiềm năng cải thiện độ nhạy insulin, chưa thể áp dụng hay suy diễn tương tự cho con người hay cho mọi loại thảo mộc khác [4].
Thiếu hụt dữ liệu trực tiếp trên long nhãn
Cần lưu ý rằng trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu riêng biệt về quả nhãn hay long nhãn trên người bệnh đái tháo đường. Dữ liệu khoa học sẵn có mới chỉ đánh giá trên bình diện chung các thảo dược truyền thống hoặc trên mô hình động vật với các hoạt chất đơn lẻ [1], [4]. Chưa có con số thống kê chính xác về tỷ lệ tương tác trực tiếp giữa long nhãn và các thuốc hạ đường huyết thông dụng như metformin, sulfonylurea, ức chế DPP-4 hay insulin [2].
Điều này cho thấy bằng chứng về việc dùng long nhãn cho bệnh nhân đái tháo đường còn rất nhiều giới hạn. Khi thiếu các dữ liệu định lượng về liều dùng an toàn và tương tác cụ thể, người bệnh không nên mặc định thảo dược tự nhiên là hoàn toàn vô hại [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc bồi bổ
Nhiều người bệnh lầm tưởng thảo dược tự nhiên có thể dùng thoải mái cùng thuốc tây mà không gây hại [1]. Thực tế, các biến cố bất lợi có thể xuất hiện khi các chất tự nhiên làm thay đổi sự hấp thu hoặc tác động dược lý của thuốc hạ đường huyết [3], [2]. Sự thay đổi này có thể dẫn đến việc kiểm soát glucose máu trở nên kém hiệu quả hoặc gây biến thiên đường huyết thất thường [3], [2].
Một hiểu lầm khác là cho rằng thảo mộc có thể thay thế một phần thuốc hạ đường huyết theo đơn. Bất kỳ sự gián đoạn hay tự ý thay đổi phác đồ điều trị nào cũng có thể gây biến động đường huyết nghiêm trọng [3]. Các thuốc điều trị đái tháo đường như biguanide (metformin), sulfonylurea (glimepiride, gliclazide), ức chế DPP-4 (linagliptin, sitagliptin) hay acarbose đều có cơ chế tác dụng chặt chẽ và cần phác đồ chuẩn mực [2].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người bệnh đái tháo đường typ 2 đang dùng thuốc hạ đường huyết đường uống hoặc đang điều trị bằng insulin cần hết sức cẩn trọng khi tiếp xúc với các chế phẩm từ thảo mộc [1], [3]. Tương tác ngoài ý muốn có thể làm giảm hiệu lực kiểm soát đường huyết, đòi hỏi phải điều chỉnh liều thuốc điều trị dưới sự giám sát y tế [3].
Người bệnh có kèm theo suy giảm chức năng gan hoặc thận càng phải cẩn trọng tối đa trước nguy cơ tương tác thuốc [2]. Những người mắc đồng thời nhiều bệnh lý mạn tính đang phải dùng nhiều loại thuốc phối hợp cũng là đối tượng dễ gặp biến cố bất lợi nhất [2]. Khi ngừng hoặc thêm một chất mới vào chế độ dùng hàng ngày, nguy cơ rối loạn đường huyết luôn thường trực [3].
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Do chưa có nghiên cứu xác định liều lượng cụ thể hay thời điểm sử dụng an toàn của long nhãn cho bệnh nhân tiểu đường, người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng lượng lớn hoặc dùng kéo dài. Nếu có nhu cầu sử dụng long nhãn trong các món ăn hay bài thuốc bồi bổ, chỉ nên dùng với lượng vừa phải và bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Người bệnh cần chủ động thông báo cho bác sĩ biết về tất cả các loại thảo dược, thực phẩm chức năng đang dùng kèm [1]. Việc theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ hoặc sử dụng thiết bị theo dõi glucose liên tục là cần thiết để phát hiện sớm các dấu hiệu đường huyết tăng vọt hay hạ thấp bất thường [1], [5].
Tóm lại, việc giữ vững phác đồ thuốc hạ đường huyết theo chỉ định vẫn là nguyên tắc quan trọng hàng đầu trong kiểm soát bệnh [5]. Người bệnh không nên tự ý kết hợp long nhãn hay các loại thảo dược khi chưa rõ về tương tác thuốc [1]. Hãy luôn trao đổi trực tiếp với bác sĩ để đảm bảo an toàn tối đa cho quá trình điều trị.
