Uống nước sắc ớt ruộng hạ đường huyết: Thận trọng nguy cơ gì?

Nhiều người truyền tai nhau dùng nước sắc cây ớt ruộng để ổn định đường huyết mà không cần dùng thuốc tây. Đây là loại cây mọc hoang dại ở bờ mương, ruộng nước, rất quen thuộc tại các vùng quê.

Tuy nhiên, việc tự ý dùng nước sắc ớt ruộng tiềm ẩn nguy cơ tụt đường huyết quá mức rất nguy hiểm nếu đang phối hợp thuốc trị tiểu đường. Hiện nay, các bằng chứng khoa học về tác dụng kiểm soát đường huyết của ớt ruộng chỉ mới dừng lại ở mức thử nghiệm trong ống nghiệm và trên động vật, chưa có thử nghiệm lâm sàng xác nhận trên người.

Cơ chế tác động sinh học của cây ớt ruộng

Ớt ruộng, còn được biết đến với danh pháp khoa học là Ludwigia octovalvis, chứa nhiều hoạt chất sinh học đáng chú ý ^[1], ^[2]. Cây chứa hàm lượng dồi dào các hợp chất polyphenol, flavonoid như quercetin, luteolin, apigenin, cùng axit gallic và beta-sitosterol ^[3].

Cơ chế sinh học giúp chiết xuất cây ớt ruộng làm giảm đường huyết liên quan đến việc kích hoạt enzyme AMPK (AMP-activated protein kinase) ^[4]. Kích hoạt enzyme này thúc đẩy tế bào cơ và tế bào gan tăng hấp thu glucose, đồng thời ức chế quá trình sản xuất glucose mới ^[4]. Khi dùng chất ức chế AMPK (dorsomorphin) trong phòng thí nghiệm, mọi tác dụng có lợi này đều biến mất hoàn toàn ^[4].

Bên cạnh đó, dịch chiết cây còn có khả năng ức chế men alpha-glucosidase ở đường tiêu hóa ^[2], ^[5]. Enzyme alpha-glucosidase giữ vai trò bẻ gãy tinh bột và carbohydrate phức tạp thành đường đơn để ruột hấp thu vào máu ^[2]. Hoạt chất ethyl gallate và axit gallic trong cây đóng vai trò ức chế cạnh tranh với enzyme này, từ đó làm chậm quá trình hấp thu đường sau khi ăn ^[2]. Ngoài ra, chiết xuất ớt ruộng còn ức chế enzyme lipase tụy, giúp giảm hấp thu chất béo ^[2], ^[5].

Các nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì?

Tác động chuyển hóa của ớt ruộng đã được ghi nhận qua nhiều thí nghiệm cụ thể trong phòng thí nghiệm và trên động vật gặm nhấm.

Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã sàng lọc 23 cây thuốc dùng trị tiểu đường tại Mexico trong điều kiện ống nghiệm ^[5]. Dịch chiết thủy cồn của Ludwigia octovalvis ở nồng độ 1 mg/mL ức chế 82,7% hoạt tính của men alpha-glucosidase với giá trị IC50 đạt 202 mcg/mL ^[5]. Đồng thời, chiết xuất này ở nồng độ 0,25 mg/mL ức chế 31,4% hoạt tính của men lipase tụy với IC50 đạt 288 mcg/mL ^[5].

Năm 2018, một nghiên cứu ống nghiệm khác tiếp tục phân lập chiết xuất thủy cồn và phân đoạn ethyl acetate từ lá cây ớt ruộng ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất thủy cồn và phân đoạn ethyl acetate có giá trị IC50 ức chế alpha-glucosidase lần lượt là 700 mcg/mL và 250 mcg/mL ^[2]. Với men lipase, nồng độ ức chế IC50 lần lượt là 480 mcg/mL và 718 mcg/mL ^[2]. Nghiên cứu xác định ethyl gallate (IC50 832 mcM) và axit gallic (IC50 969 mcM) là các hoạt chất ức chế cạnh tranh alpha-glucosidase mạnh nhất, còn isoorientin (IC50 201 mcM) ức chế lipase ^[2].

Đến năm 2017, tác dụng hạ đường huyết được thử nghiệm trên tế bào cơ C2C12, tế bào gan HepG2 và chuột tiểu đường ^[4]. Trên chuột bị gây tiểu đường bằng streptozotocin (STZ), chiết xuất ớt ruộng và hoạt chất beta-sitosterol tạo ra hiệu quả hạ đường huyết tương đương thuốc metformin ^[4]. Ở chuột tiểu đường do chế độ ăn giàu chất béo (HFD), chiết xuất này cũng cải thiện rõ rệt khả năng kiểm soát đường huyết và tăng cường trí nhớ ^[4].

Nghiên cứu công bố năm 2023 đánh giá chiết xuất thủy cồn và phân đoạn ethyl acetate của ớt ruộng trên chuột C57BL6J mắc hội chứng chuyển hóa do ăn chế độ ăn giàu calo ^[6]. Với liều 25 mg/kg/ngày dùng liên tục trong 10 tuần, chiết xuất thủy cồn và phân đoạn ethyl acetate đã giúp giảm đường huyết lúc đói lần lượt là 46,1 mg/dL và 31,2 mg/dL ^[6]. Cân nặng giảm tương ứng 6,9 g và 1,5 g, đồng thời giảm huyết áp tâm thu lần lượt 26,0 mmHg và 22,5 mmHg, giảm nồng độ axit béo tự do và cải thiện chỉ số kháng insulin TyG ^[6].

Nghiên cứu năm 2019 bổ sung chiết xuất ớt ruộng cho chuột đực ICR với liều 61,5 mg/kg/ngày và 307,5 mg/kg/ngày trong 4 tuần ^[3]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp tăng thời gian bơi bền bỉ, tăng lượng glycogen dự trữ trong cơ bắp và giảm lượng đường sử dụng khi vận động cấp tính ^[3].

Dữ liệu về mức độ an toàn và độc tính

Về độ an toàn, nghiên cứu năm 2012 trên chuột nhắt trắng BALB/c đã đánh giá độc tính cấp và bán trường diễn của chiết xuất methanol 80% từ lá ớt ruộng ^[1].

Trong thử nghiệm độc tính cấp, chuột uống một liều duy nhất 5000 mg/kg và được theo dõi trong 14 ngày ^[1]. Kết quả không ghi nhận chuột bị chết hay xuất hiện các triệu chứng ngộ độc ^[1].

Trong thử nghiệm độc tính bán trường diễn, chuột được cho uống các mức liều 200, 400 và 800 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 28 ngày ^[1]. Ở tất cả các liều, không có chuột nào tử vong hay biểu hiện dấu hiệu bất thường ^[1]. Khám nghiệm mô bệnh học các cơ quan gồm gan, thận, lách, phổi và tim đều bình thường ^[1]. Đáng chú ý, ở liều 400 mg/kg, men gan ALT, AST và ALP giảm đáng kể, lượng bạch cầu tăng lên ^[1]. Ở liều 800 mg/kg, mức cholesterol trong máu giảm rõ rệt ^[1].

Nguy cơ tụt đường huyết quá mức và các hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là nghĩ cây cỏ thiên nhiên lành tính nên có thể uống tùy thích thay thế thuốc chữa bệnh. Nhiều bệnh nhân tiểu đường tự ý bỏ thuốc được kê đơn để chỉ uống nước sắc ớt ruộng mỗi ngày.

Thực tế, chiết xuất ớt ruộng có cơ chế kích hoạt AMPK giống thuốc trị tiểu đường metformin và ức chế enzyme phân giải đường giống acarbose ^[2], ^[4]. Nếu người bệnh vừa uống thuốc tây theo đơn lại vừa uống thêm nước sắc đậm đặc của cây, nguy cơ tụt đường huyết quá mức (hạ glucose máu) hoàn toàn có thể xảy ra.

Tụt đường huyết quá đà là tình trạng y khoa nguy hiểm, có thể dẫn tới hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi, run tay chân, thậm chí co giật hoặc hôn mê sâu. Hơn nữa, việc sắc nấu thủ công không thể kiểm soát được hàm lượng hoạt chất, rất dễ dẫn đến tình trạng quá liều mà người bệnh không hay biết.

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện tại

Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy chiết xuất ớt ruộng có tiềm năng lớn trong hỗ trợ cải thiện chuyển hóa lipid, tăng nhạy cảm insulin và kiểm soát đường máu ^[4], ^[6].

Tuy nhiên, khoảng trống lớn nhất là toàn bộ dữ liệu hiện có mới chỉ được thực hiện trên tế bào và mô hình động vật như chuột ^[1], ^[2], ^[4], ^[6]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác định hiệu quả thực tế và liều lượng an toàn. Sự chuyển hóa của cơ thể người phức tạp hơn chuột rất nhiều, do đó không thể coi tác dụng trên chuột là kết luận chắc chắn đối với con người.

Nghiên cứu về độc tính bán trường diễn trên chuột cũng mới chỉ theo dõi trong 28 ngày ^[1]. Chưa có dữ liệu về tính an toàn khi sử dụng nước sắc này liên tục nhiều tháng, nhiều năm ở người bệnh mạn tính ^[1].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Người đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin tuyệt đối không tự ý uống nước sắc ớt ruộng vì nguy cơ cộng gộp tác dụng gây tụt đường huyết nguy hiểm.

Phụ nữ mang thai và người mẹ đang cho con bú không nên sử dụng. Hiện tại chưa có nghiên cứu nào chứng minh tính an toàn của cây ớt ruộng trên nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm này.

Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị huyết áp, tim mạch cần thận trọng vì chiết xuất từ cây có thể gây hạ huyết áp ^[6]. Trước khi dùng bất kỳ thảo mộc nào, người bệnh phải luôn hỏi ý kiến bác sĩ điều trị.

Hướng dẫn sử dụng và áp dụng an toàn trong đời sống

Đối với người muốn dùng nước sắc ớt ruộng như một loại thức uống dân gian, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, nước sắc loãng, không nấu quá đặc. Không được dùng nước sắc này để thay thế hoàn toàn nước uống hằng ngày hay thay thế bữa ăn.

Quan trọng nhất, không bao giờ được tự ý bỏ hoặc giảm liều thuốc điều trị tiểu đường do bác sĩ chỉ định. Thảo mộc tự nhiên chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống, không có khả năng thay thế phác đồ y khoa chính thống.

Người bệnh tiểu đường cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, kiểm soát lượng tinh bột đưa vào và tăng cường vận động thể lực đều đặn. Nếu dùng thêm nước thảo mộc, phải thường xuyên tự kiểm tra chỉ số đường huyết tại nhà bằng máy đo cá nhân để phát hiện sớm các dấu hiệu tụt đường huyết.

Hiệu quả hạ đường huyết của cây ớt ruộng mới chỉ được ghi nhận trong các thử nghiệm trên chuột và tế bào trong phòng thí nghiệm. Người bệnh tiểu đường cần tỉnh táo, tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa và luôn tuân thủ phác đồ điều trị, tránh tin theo truyền miệng gây hại khôn lường cho sức khỏe.