Nhiều người Việt có thói quen đào các loại củ rừng hoặc mua thảo dược lạ về ngâm rượu uống với hy vọng bồi bổ sức khỏe và tăng cường thể lực. Cây mao tử tàu (danh pháp khoa học Eriosema chinense) là một trong những loài thảo dược mọc hoang dã thường được người dân thu hái phần rễ củ để sử dụng theo kinh nghiệm dân gian truyền miệng. Tuy nhiên, việc tự ý dùng củ tươi ngâm rượu khi chưa qua kiểm chứng khoa học bài bản tiềm ẩn vô số nguy cơ gây hại khôn lường cho các cơ quan nội tạng.
Liệu việc uống rượu ngâm củ mao tử tàu tươi có thực sự bổ dưỡng hay đang âm thầm tàn phá cơ thể người dùng? Các dữ liệu nghiên cứu hóa thực vật và độc học hiện đại cho thấy loại cây này chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh, chưa hề được xác lập ngưỡng an toàn trên cơ thể người, khiến việc tự ý ngâm rượu uống trở thành một canh bạc nguy hiểm cho gan và thận.
Thói quen ngâm củ tươi và bẫy độc tính từ thảo dược chưa rõ liều chuẩn
Trong đời sống thường ngày, không ít người tin rằng các loại thảo dược tự nhiên, mọc trên rừng thì hoàn toàn lành tính và "uống không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Nhiều người truyền tai nhau cách rửa sạch củ mao tử tàu tươi, xếp vào bình rồi đổ rượu trắng nồng độ cao vào ngâm sau đó uống hằng ngày để chữa bệnh đường ruột hoặc bồi bổ gân cốt.
Tuy nhiên, niềm tin này hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học và chứa đựng nhiều rủi ro nghiêm trọng. Khi ngâm củ tươi trực tiếp với rượu, dung môi cồn sẽ hòa tan toàn bộ các hợp chất thứ sinh, bao gồm cả những hoạt chất có khả năng gây độc tế bào mà không qua bất kỳ khâu chiết tách, định lượng hay kiểm định độ tinh khiết nào. Việc thiếu hụt quy chuẩn liều lượng và không xác định được nồng độ các chất hòa tan khiến cơ thể người uống phải đối mặt với nguy cơ quá liều các độc chất tự nhiên.
Cơ chế tác động: Tại sao gan và thận dễ tổn thương nhất?
Khi một loại rượu ngâm thảo dược lạ được đưa vào đường tiêu hóa, gan và thận là hai cơ quan tuyến đầu chịu trách nhiệm chuyển hóa và đào thải các thành phần ngoại sinh. Rượu ethylic bản thân nó đã là một chất gây độc trực tiếp cho tế bào gan, làm rối loạn chuyển hóa mỡ và phá hủy cấu trúc tế bào nếu dùng thường xuyên hoặc dùng quá mức.
Khi kết hợp rượu với các chiết xuất thảo dược thô chứa nhiều hợp chất chuyển hóa phức tạp, gánh nặng lên gan sẽ nhân lên gấp bội. Gan phải huy động các enzyme chuyển hóa để cố gắng phân giải những phân tử hữu cơ chưa rõ độc tính, dễ dẫn đến hiện tượng quá tải men gan và suy hủy tế bào gan cấp tính. Tiếp đó, các sản phẩm chuyển hóa lắng đọng lại và được lọc qua cầu thận, nơi có cấu trúc vi mạch máu vô cùng tinh vi; các độc chất không rõ nồng độ có thể làm hỏng màng lọc, hoại tử ống thận cấp tính và suy giảm chức năng bài tiết.
Nghiên cứu khoa học: Phát hiện hoạt tính độc tế bào từ rễ mao tử tàu
Để làm rõ các thành phần hóa học có trong rễ củ của loài cây này, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều phân tích chuyên sâu nhằm phân lập các hợp chất tự nhiên. Một nghiên cứu hóa thực vật công bố năm 2009 đã tiến hành phân lập các hợp chất từ dịch chiết hexane và dichloromethane của rễ cây mao tử tàu (Eriosema chinense) [1].
Nghiên cứu thực nghiệm này đã phân lập được tám hợp chất prenylated flavonoid mới, được đặt tên là khonklonginol từ A đến H (kí hiệu từ 1-8) [1]. Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu cũng thu được sáu hợp chất đã biết gồm năm loại flavonoid là lupinifolinol, dehydrolupinifolinol, flemichin D, eriosemaone A, lupinifolin và một hợp chất lignan là yangambin [1]. Điểm đặc biệt đáng lưu ý là các nhà khoa học đã đưa các hợp chất này vào thử nghiệm đánh giá hoạt tính độc tế bào (cytotoxic activity) trên hai dòng tế bào ung thư ở người: dòng ung thư phổi tế bào nhỏ (NCI-H187) và biểu mô ung thư biểu bì miệng (KB), đồng thời thử nghiệm hoạt tính kháng trực khuẩn lao Mycobacterium tuberculosis H37Ra [1].
Việc các prenylated flavonoid từ rễ củ mao tử tàu thể hiện hoạt tính gây độc tế bào trong phòng thí nghiệm cho thấy chúng sở hữu hoạt lực sinh học rất mạnh [1]. Các hợp chất có độc tính tế bào khi chưa được tinh chế, chưa được phân định rõ nồng độ gây hại và nồng độ an toàn thì hoàn toàn có nguy cơ gây độc luôn cho các tế bào lành lặn trong cơ thể người, đặc biệt là các mô nhạy cảm tại gan và thận.
Tác dụng trên đường ruột: Bằng chứng mới chỉ dừng lại ở mô hình động vật
Mặc dù có chứa các hợp chất hoạt tính mạnh, một số nghiên cứu tiền lâm sàng đã khảo sát tiềm năng của các phân đoạn chiết xuất từ mao tử tàu đối với bệnh lý tiêu chảy nhiễm khuẩn, nhưng dữ liệu hoàn toàn chưa được thực hiện trên người. Cụ thể, một nghiên cứu công bố năm 2019 đã khảo sát hoạt chất eriosematin E (viết tắt là ECM) phân lập từ phân đoạn chloroform hoạt tính của rễ cây mao tử tàu (Eriosema chinense) trên chuột bị gây tiêu chảy bởi vi khuẩn Escherichia coli gây bệnh đường ruột (EPEC) [2].
Thử nghiệm tiền lâm sàng này đánh giá các chỉ số hành vi của chuột từ 6 giờ đến 24 giờ sau gây bệnh, phân tích hàm lượng nước, mật độ vi khuẩn trong phân và các chỉ số huyết học [2]. Kết quả ghi nhận hoạt chất ECM cho thấy tiềm năng chống tiêu chảy rõ rệt ở liều 5 mg/kg và 10 mg/kg dùng đường uống trên chuột, trong đó liều 10 mg/kg cho hiệu quả vượt trội hơn thông qua tỷ lệ bảo vệ cao hơn, giảm mật độ EPEC và hàm lượng nước trong phân [2]. Hoạt chất này cũng làm tăng bạch cầu, huyết sắc tố (Hb), tiểu cầu, phục hồi các chỉ số chống oxy hóa, ức chế các cytokine gây viêm (IL-1beta và TNF-alpha), đồng thời tái kích hoạt hoạt tính enzym Na+/K+-ATPase giúp cân bằng điện giải và ngăn tổn thương biểu mô ruột chuột [2].
Tiếp tục hướng nghiên cứu này, một công trình công bố năm 2020 đã đánh giá cơ chế tác dụng của dịch chiết rễ mao tử tàu (EEC), phân đoạn chloroform (CEC) và hoạt chất eriosematin E (ECM) trên mô hình chuột bị gây tiêu chảy bán cấp do vi khuẩn Shigella flexneri [3]. Nghiên cứu tiến hành điều trị kéo dài trong 6 ngày, so sánh các liều dùng đường uống gồm EEC ở mức 200 mg/kg, CEC ở mức 100 mg/kg và ECM ở mức 10 mg/kg trên chuột [3]. Dịch chiết rễ EEC và hoạt chất ECM cho thấy hiệu quả cao nhất với tỷ lệ bảo vệ tối đa vào ngày thứ 6, giúp phục hồi chất chống oxy hóa, giảm biểu hiện cytokine gây viêm (IL-1beta, TNF-alpha), cân bằng điện giải và hỗ trợ hoạt tính Na+/K+-ATPase [3]. Mô hình mô phỏng phân tử cũng cho thấy ECM làm bất hoạt hoạt tính protease của protein SepA do vi khuẩn Shigella tiết ra nhằm phá hủy hàng rào biểu mô [3].
Cần nhấn mạnh rằng, tất cả các kết quả khả quan trên chỉ là những thử nghiệm trên động vật gặm nhấm (chuột) với các hoạt chất tinh khiết hoặc phân đoạn chiết xuất có kiểm soát nghiêm ngặt về liều lượng (tính theo mg/kg trọng lượng cơ thể) [2], [3]. Giới hạn rất lớn của các nghiên cứu này là hoàn toàn chưa từng thử nghiệm lâm sàng trên người; do đó không thể coi đây là bằng chứng chứng minh việc uống rượu ngâm củ thô là an toàn hay có tác dụng chữa bệnh.
4 rủi ro gan thận khôn lường khi uống rượu ngâm mao tử tàu
Từ các dữ liệu khoa học về thành phần hóa thực vật và thực tế sử dụng thảo dược ngâm cồn thô, việc tự ý uống rượu củ mao tử tàu tươi tiềm ẩn 4 rủi ro lớn đối với hệ gan mật và thận:
Thứ nhất là rủi ro ngộ độc tế bào gan cấp tính. Như nghiên cứu năm 2009 đã chỉ ra, rễ cây mao tử tàu chứa một loạt các hợp chất prenylated flavonoid có hoạt tính độc tế bào [1]. Khi ngâm rượu củ tươi, các hợp chất này hòa tan vào cồn với nồng độ không thể đo lường; khi nạp vào cơ thể, chúng có thể trực tiếp tấn công hủy hoại màng tế bào gan, gây bùng phát men gan và suy gan tối cấp.
Thứ hai là nguy cơ hoại tử ống thận và suy thận cấp do tích tụ độc chất. Thận là cơ quan bài tiết cuối cùng, tiếp nhận lưu lượng máu khổng lồ chứa cồn và các hợp chất thô từ rễ cây. Sự hiện diện của các chất có độc tính tế bào chưa rõ ngưỡng an toàn trên người [1] có thể dẫn đến viêm ống kẽ thận cấp hoặc tổn thương vi cầu thận, gây bí tiểu, phù nề và suy giảm chức năng lọc máu.
Thứ ba là rủi ro tương tác độc tính cộng hưởng giữa cồn và hoạt chất thảo mộc. Bản thân rượu nồng độ cao là chất độc chuyển hóa tại gan. Việc kết hợp cồn ethanol với dịch chiết rễ cây tươi chưa loại bỏ tạp chất sẽ tạo ra áp lực chuyển hóa cực lớn, làm cạn kiệt nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên (như glutathione) của gan, khiến tế bào gan mất khả năng tự bảo vệ trước các gốc tự do.
Thứ tư là nguy cơ rối loạn điện giải và tổn thương tuần hoàn thận do dùng sai dạng bào chế. Các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy các hoạt chất trong cây như eriosematin E có tác động sâu đến hoạt tính của bơm ion Na+/K+-ATPase và các chất dẫn truyền viêm ở chuột [2], [3]. Uống rượu ngâm thô không kiểm soát liều lượng có thể làm xáo trộn nghiêm trọng cân bằng nước và điện giải trong cơ thể, dẫn đến thiếu máu cục bộ tại thận và suy sụp tuần hoàn nội tạng.
Những hiểu lầm tai hại thường gặp của người dùng
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính hơn thuốc Tây tổng hợp. Đây là một quan niệm sai lệch nghiêm trọng; rất nhiều loài thực vật chứa độc tố tự nhiên cực mạnh để tự vệ trong môi trường sống, và các prenylated flavonoid phân lập từ rễ mao tử tàu đã cho thấy độc tính tế bào rõ ràng trên mô hình thử nghiệm [1].
Hiểu lầm phổ biến thứ hai là cho rằng rượu có khả năng "tiệt trùng" và khử sạch độc tố của củ tươi. Thực tế, rượu chỉ đóng vai trò là một dung môi hòa tan hữu cơ; dung môi cồn thậm chí còn rút kiệt các hợp chất độc hại không tan trong nước từ củ tươi vào dung dịch rượu, biến bình rượu thành một hỗn hợp độc chất đậm đặc hơn nhiều so với việc sắc nước uống thông thường. Hơn nữa, củ tươi chưa qua sơ chế đúng cách còn dễ bị nấm mốc hoặc nhiễm khuẩn đất ngầm, sinh thêm độc tố trong bình ngâm.
Nhóm đối tượng tuyệt đối phải thận trọng
Với những rủi ro độc học chưa được giải mã trọn vẹn trên người, việc sử dụng rượu ngâm từ các loại rễ thảo dược lạ đòi hỏi sự cảnh giác cao độ. Đặc biệt, các nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh xa:
Người đã có tiền sử bệnh gan (như viêm gan siêu vi B, C, xơ gan, gan nhiễm mỡ): Gan của nhóm người này vốn đã suy giảm dự trữ chức năng, việc tiếp nhận thêm các hợp chất có độc tính tế bào từ rễ cây mao tử tàu [1] cùng với cồn sẽ nhanh chóng đẩy gan vào tình trạng suy tế bào gan mất bù.
Người có bệnh lý thận mạn tính hoặc chức năng thận suy giảm: Khả năng đào thải độc chất kém sẽ khiến các phân tử hữu cơ trong thảo mộc tích tụ lại trong máu, gây ngộ độc toàn thân và đẩy nhanh tiến trình đến giai đoạn phải chạy thận nhân tạo.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Dược tính và độc tính của cây mao tử tàu chưa từng được nghiên cứu an toàn trên các đối tượng này; do đó tuyệt đối không được sử dụng dưới bất kỳ hình thức nào để tránh nguy cơ quái thai hoặc ngộ độc cấp.
Người cao tuổi và người có nhiều bệnh nền đang dùng thuốc chuyển hóa qua gan: Tương tác giữa các hoạt chất thảo dược chưa rõ danh tính với thuốc điều trị nền có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu, gây ngộ độc thuốc nghiêm trọng.
Cách ứng xử đúng mực và giải pháp thực tế
Trước những rủi ro sức khỏe tiềm ẩn, người dân cần thay đổi nhận thức về việc sử dụng các loại rượu ngâm rễ thảo dược tự nhiên. Tuyệt đối không tự ý đào rễ, mua bán hoặc sử dụng củ mao tử tàu tươi để ngâm rượu uống theo kinh nghiệm truyền miệng hoặc quảng cáo trôi nổi.
Nếu bạn đang gặp phải các vấn đề về tiêu hóa, tiêu chảy hay nhiễm khuẩn đường ruột, không nên tự ý tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ rễ cây này chỉ vì đọc được các nghiên cứu kháng khuẩn thực nghiệm [2], [3]. Hãy đến các cơ sở y tế uy tín để được bác sĩ chẩn đoán nguyên nhân chính xác và chỉ định các loại thuốc đã được kiểm chứng an toàn qua thử nghiệm lâm sàng trên người.
Trường hợp đã lỡ uống rượu ngâm củ mao tử tàu và xuất hiện các triệu chứng bất thường như mệt mỏi dữ dội, chán ăn, buồn nôn, vàng da, vàng mắt, đau tức hạ sườn phải, nước tiểu sẫm màu như nước vối hoặc tiểu ít, cần ngừng uống ngay lập tức và đến bệnh viện cấp cứu để kiểm tra chức năng gan thận kịp thời.
Mỗi loại thảo mộc tự nhiên đều chứa đựng kho tàng hóa chất phức tạp mà y học hiện đại vẫn đang trong quá trình giải mã. Hãy luôn là người tiêu dùng thông thái, đặt sự an toàn của gan và thận lên hàng đầu bằng cách chỉ sử dụng những dược liệu rõ nguồn gốc và tuân theo hướng dẫn chuyên môn của bác sĩ.
