Dùng Murraya paniculata hạ đường huyết: Bằng chứng tới đâu?

Cây nguyệt quý và lời đồn hạ đường huyết

Nhiều người truyền tai nhau dùng lá nguyệt quý (tên khoa học Murraya paniculata, thuộc họ Cam chanh) để nấu nước uống hạ đường huyết. Thói quen dùng thảo dược vườn nhà để chữa đái tháo đường rất phổ biến tại Việt Nam. Người bệnh thường tin các loại cây cỏ tự nhiên lành tính, không tác dụng phụ và có thể thay thế thuốc tây.

Liệu dịch chiết từ loài cây này có thực sự giúp ổn định chỉ số đường huyết hay không? Câu trả lời ngắn gọn: Các bằng chứng khoa học hiện nay mới chỉ ghi nhận trên động vật thí nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người. Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng lá cây này thay thuốc điều trị đái tháo đường ^[1].

Việc hiểu sai giữa kết quả trong phòng thí nghiệm và tác dụng trên cơ thể người tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng. Độc giả cần nhìn nhận rõ các bằng chứng thực nghiệm để tránh những kỳ vọng sai lầm.

Nghiên cứu trên động vật ghi nhận điều gì?

Tác dụng hỗ trợ chuyển hóa của Murraya paniculata được khảo sát thông qua một nghiên cứu công bố năm 2014 đánh giá biến chứng thận do đái tháo đường ^[1].

Thử nghiệm được tiến hành trên chuột cống bị gây đái tháo đường bằng chế độ ăn giàu chất béo kết hợp tiêm streptozotocin ^[1]. Động vật thí nghiệm được cho dùng phân đoạn flavonoid toàn phần chiết xuất từ lá nguyệt quý (Murraya paniculata) với hai mức liều 35 mg/kg và 70 mg/kg thể trọng trong thời gian 13 tuần ^[1].

Kết quả sau 13 tuần can thiệp cho thấy dịch chiết flavonoid toàn phần từ lá nguyệt quý làm giảm đáng kể đường huyết khi đói ở nhóm chuột đái tháo đường so với nhóm đối chứng ^[1].

Ngoài việc tác động lên nồng độ glucose máu, hoạt chất từ lá cây còn cho thấy tác dụng bảo vệ chức năng thận của chuột bệnh ^[1]. Cụ thể, các chỉ số ure máu (BUN), creatinin huyết thanh, độ thanh thải creatinin, nồng độ interleukin-6, albumin niệu và tỷ lệ bài tiết albumin niệu trong 24 giờ đều giảm rõ rệt ^[1]. Tỷ lệ trọng lượng thận trên trọng lượng cơ thể của chuột cũng được cải thiện theo hướng tích cực ^[1].

Về chuyển hóa lipid máu, chuột dùng flavonoid lá nguyệt quý có nồng độ triglycerid, cholesterol toàn phần và LDL-cholesterol thấp hơn, trong khi HDL-cholesterol tăng cao hơn so với chuột bệnh không điều trị ^[1].

Nghiên cứu cũng ghi nhận dịch chiết giúp ngăn chặn tình trạng suy giảm các enzym chống oxy hóa như superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase, đồng thời giảm malondialdehyde (MDA) ^[1]. Biểu hiện của các protein TGF-beta1 và CTGF cùng các tổn thương hình thái ở mô thận do đái tháo đường gây ra đều suy giảm sau điều trị ^[1].

Cơ chế tác động được ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Qua các chỉ số sinh hóa từ nghiên cứu trên chuột, cơ chế tác động của flavonoid lá nguyệt quý bước đầu được làm sáng tỏ ở cấp độ thực nghiệm ^[1].

Tác dụng hạ đường huyết khi đói và bảo vệ mô thận gắn liền với khả năng chống oxy hóa ^[1]. Tình trạng tăng đường huyết kéo dài kích thích sản sinh các gốc tự do, gây tổn thương tế bào và xơ hóa tổ chức thận ^[1]. Hoạt chất flavonoid giúp phục hồi hệ thống bảo vệ nội sinh gồm superoxide dismutase và glutathione peroxidase, từ đó ức chế quá trình peroxy hóa mỡ màng tế bào đo qua nồng độ MDA ^[1].

Sự suy giảm các chất trung gian gây viêm như interleukin-6 và ức chế các yếu tố xơ hóa như TGF-beta1, CTGF là chìa khóa giúp bảo tồn cấu trúc vi thể của thận chuột ^[1]. Dù vậy, các con đường chuyển hóa này được ghi nhận trên mô hình chuột thí nghiệm chịu tác động của độc chất và chế độ ăn nhân tạo, không phản ánh toàn diện cơ chế bệnh sinh phức tạp ở người mắc đái tháo đường type 2.

Khoảng cách từ chuột thí nghiệm đến cơ thể người

Mặc dù dữ liệu trên chuột mang lại nhiều triển vọng, khoảng cách từ mô hình động vật đến ứng dụng lâm sàng cho người bệnh là rất lớn ^[1].

Giới hạn lớn nhất của bằng chứng hiện có là hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân đái tháo đường ^[1]. Chuột có hệ thống enzym gan, tốc độ chuyển hóa và độ nhạy insulin khác biệt đáng kể so với con người. Một chất đem lại hiệu quả chuyển hóa trên động vật có thể hoàn toàn mất hoạt tính hoặc gây độc khi hấp thu qua đường tiêu hóa của người.

Hơn nữa, chế phẩm dùng trong nghiên cứu là flavonoid toàn phần được chuẩn hóa và chiết xuất theo quy trình dung môi phòng thí nghiệm ^[1]. Điều này hoàn toàn khác biệt với việc dùng lá thô tự hái đun nấu tại nhà. Việc đun nước uống không thể kiểm soát hàm lượng hoạt chất và có thể hòa tan cả những hợp chất không mong muốn.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu độc tính dài hạn, tương tác dược động học và độ an toàn trên các cơ quan nội tạng người vẫn chưa được thực hiện đối với Murraya paniculata. Do đó, việc kết luận thảo dược này có thể hạ đường huyết ở người là thiếu căn cứ khoa học vững chắc.

Tránh nhầm lẫn với các loài thực vật trùng tên

Một sai lầm rất phổ biến trong dân gian là nhầm lẫn tên gọi khoa học giữa các loài cây có đặc điểm tương tự hoặc có tên gọi gần giống nhau.

Chi Murraya còn có một loài cây phổ biến khác là Murraya koenigii (còn gọi là lá cà ri Ấn Độ). Nghiên cứu năm 2018 trên chuột đái tháo đường do streptozotocin và nicotinamide cho thấy dịch chiết cồn của Murraya koenigii ở liều 200 mg/kg và 400 mg/kg thể trọng giúp giảm đường huyết, giảm chỉ số đề kháng insulin HOMA-IR và hạ MDA sau 4 tuần ^[2]. Dù cùng chi, hai loài cây này chứa các hợp chất hoạt tính sinh học khác nhau và không thể đánh đồng hiệu quả.

Nhiều người cũng nhầm lẫn Murraya paniculata với Andrographis paniculata (cây xuyên tâm liên) do cùng có phần định danh loài "paniculata". Andrographis paniculata thuộc họ hoàn toàn khác (họ Ô rô) và sở hữu thành phần hoạt chất riêng biệt như andrographolide, được nghiên cứu trong các mô hình thực nghiệm khác ^[3], ^[4], ^[5]. Tương tự, Terminalia paniculata cũng là loài thực vật khác biệt ^[6]. Việc dùng sai loài cây do nhầm lẫn tên gọi có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc mất cơ hội điều trị đúng cách.

Những ai cần thận trọng?

Do thiếu dữ liệu an toàn trên người, nhiều nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng và không tự ý sử dụng các chế phẩm lá nguyệt quý:

Người đang điều trị đái tháo đường bằng thuốc tây (như metformin, insulin, sulfonylurea): Tự ý kết hợp nước lá thảo dược không rõ liều lượng có thể dẫn đến tương tác khó lường hoặc nguy cơ hạ đường huyết quá mức không kiểm soát được.

Người có bệnh lý suy gan, suy thận mạn: Gan và thận là nơi chuyển hóa và đào thải các hợp chất từ cây cỏ. Uống nước lá đậm đặc kéo dài có thể gây quá tải bài tiết hoặc tích tụ độc tố khi chức năng lọc suy giảm.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào của Murraya paniculata trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này.

Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật: Cần ngưng mọi loại nước lá thảo mộc trước khi phẫu thuật để tránh nguy cơ rối loạn đường huyết chu phẫu hoặc can thiệp tương tác thuốc gây mê.

Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn

Người bệnh đái tháo đường cần xây dựng thái độ thực tế và thận trọng đối với các bài thuốc dân gian truyền miệng.

Thứ nhất, không tự ý hái lá nguyệt quý đun nước uống thay nước lọc hàng ngày nhằm mục đích hạ đường huyết. Việc đun nấu lá thô không tách chiết được hoạt chất chuẩn hóa như trong phòng thí nghiệm ^[1], đồng thời tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc hoặc thuốc bảo vệ thực vật trên cây cảnh.

Thứ hai, nếu muốn bổ sung bất kỳ loại trà thảo mộc nào vào thực đơn, người bệnh nhất thiết phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Bác sĩ cần biết rõ các loại thảo mộc bệnh nhân đang uống để điều chỉnh liều thuốc hạ đường huyết định kỳ cho phù hợp.

Thứ ba, người bệnh cần duy trì việc tự kiểm tra đường huyết tại nhà bằng máy đo cá nhân. Bất kỳ sự thay đổi bất thường nào của chỉ số glucose máu cũng cần được ghi nhận và báo lại cho cơ sở y tế chuyên khoa.

Đái tháo đường là bệnh lý chuyển hóa mạn tính đòi hỏi sự kiên trì và kiểm soát khoa học. Thay vì trông đợi vào các loại nước lá chưa có kiểm chứng lâm sàng, việc duy trì đơn thuốc chỉ định, ăn uống cân bằng chất bột đường và tăng cường vận động vẫn là nền tảng vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe.