Bối cảnh và thắc mắc thường gặp quanh việc dùng nhựa mastic
Ợ chua, nóng rát lồng ngực và cảm giác tức nặng vùng thượng vị sau bữa ăn là phiền toái xảy ra hàng ngày ở rất nhiều người. Trước sự khó chịu dai dẳng này, việc tìm kiếm các thảo dược tự nhiên để làm dịu đường tiêu hóa trở thành xu hướng phổ biến, trong đó nhựa mastic (hay còn gọi là nhũ hương vùng Địa Trung Hải) thường được truyền tai như giải pháp hỗ trợ dạ dày.
Nhiều người tin rằng thảo dược tự nhiên này có thể dứt điểm tình trạng trào ngược axit. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của nhựa mastic đối với trào ngược dạ dày thực quản (GERD) và chứng khó tiêu chức năng cần được đánh giá một cách thận trọng dựa trên bằng chứng khoa học có sẵn, thay vì dựa vào các lời quảng cáo truyền miệng.
Nhựa mastic giảm trào ngược dạ dày: Đúng hay sai?
Nhựa mastic không phải là thuốc điều trị đặc hiệu giúp chữa khỏi dứt điểm bệnh trào ngược dạ dày thực quản. Hiện tại, dữ liệu khoa học về khả năng trực tiếp ngăn chặn trào ngược của thảo dược này còn rất hạn chế, và các nghiên cứu lâm sàng chủ yếu tập trung vào một số triệu chứng khó tiêu chức năng nói chung thay vì điều trị căn nguyên trào ngược dịch vị.
Các chuyên gia nhận định rằng trào ngược dạ dày thực quản và khó tiêu chức năng là hai rối loạn tiêu hóa thường xuyên xuất hiện cùng nhau [1]. Khó tiêu chức năng được chẩn đoán khi người bệnh khó chịu dai dẳng vùng thượng vị nhưng không tìm thấy tổn thương thực thể qua nội soi [1]. Do đó, người bệnh dễ nhầm lẫn việc giảm tạm thời cảm giác khó chịu tại dạ dày là bệnh trào ngược đã được kiểm soát hoàn toàn.
Cơ chế mối liên hệ giữa trào ngược và khó tiêu chức năng
Mối liên quan giữa chứng khó tiêu chức năng và bệnh trào ngược dạ dày thực quản có chung một số cơ chế sinh lý bệnh phức tạp [2]. Tình trạng căng trướng dạ dày sau ăn có liên quan đến suy giảm khả năng điều tiết đáy vị, từ đó có thể làm tăng số lần giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới, dẫn tới xuất hiện triệu chứng trào ngược [3].
Bên cạnh đó, hiện tượng tăng bạch cầu ái toan ở tá tràng đã được ghi nhận có liên quan đến chứng khó tiêu chức năng và hội chứng suy nhược sau ăn [3]. Sự xuất hiện của tế bào viêm tại tá tràng có thể giải thích mối liên kết sinh lý bệnh giữa khó tiêu chức năng và sự khởi phát trào ngược [3].
Người mắc các hội chứng tiêu hóa chức năng kết hợp trào ngược còn thường gặp tình trạng làm rỗng dạ dày bị chậm và tăng cảm giác nhạy cảm nội tạng ở cả dạ dày lẫn đại tràng [4]. Khi dạ dày ứ đọng thức ăn lâu hơn bình thường, áp lực buồng dạ dày tăng cao khiến dịch vị dễ trào ngược lên thực quản [4].
Các nghiên cứu nói gì về mối liên quan giữa hai bệnh lý
Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu kéo dài 10 năm của một nhóm tác giả công bố năm 2019 tại Thụy Điển đã làm rõ nguy cơ tiến triển trào ngược từ chứng khó tiêu [3]. Nghiên cứu tuyển chọn ban đầu 1.000 người từ cơ sở dữ liệu dân số, sau đó tiến hành theo dõi 213 trường hợp ở nghiên cứu bệnh - chứng để đánh giá mô bệnh học tá tràng [3]. Kết quả cho thấy khó tiêu chức năng làm tăng nguy cơ mắc trào ngược dạ dày mới với tỷ số chênh OR là 7,6 [3]. Đặc biệt, tình trạng tăng bạch cầu ái toan ở phần thứ hai của tá tràng làm tăng nguy cơ mắc trào ngược ở người có khó tiêu chức năng với OR là 4,2 [3].
Năm 2016, một nghiên cứu cắt ngang trên 184 người tại phòng khám bác sĩ gia đình trong thời gian 4 tháng nhằm khảo sát chế độ ăn uống và sự trùng lặp bệnh lý [2]. Kết quả ghi nhận 7,6% đối tượng mắc chứng khó tiêu chức năng và 31,0% mắc trào ngược dạ dày thực quản [2]. Nghiên cứu chỉ ra các yếu tố liên quan đến trào ngược gồm tuổi cao, tiêu thụ đồ hộp (OR 13,9) và thức ăn nhanh (OR 4,6) [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2012 khảo sát triệu chứng không điển hình ở bệnh nhân trào ngược cho thấy khoảng 50% người bệnh có kèm chứng khó tiêu [5]. Khó tiêu có mối liên hệ đáng kể với triệu chứng ợ nóng và ợ trớ [5]. Tình trạng ợ hơi cũng xuất hiện phổ biến, tương quan rõ rệt với ợ nóng và ợ trớ, khẳng định đây là một biểu hiện quan trọng của bệnh trào ngược [5].
Ảnh hưởng đến chất lượng sống cũng được làm rõ trong phân tích dữ liệu năm 2016 trên 137 bệnh nhân khó tiêu chức năng và 193 bệnh nhân trào ngược [6]. Trong vòng 7 đêm trước nghiên cứu, có 46,0% bệnh nhân khó tiêu chức năng và 64,8% bệnh nhân trào ngược gặp rối loạn giấc ngủ do các triệu chứng trào ngược gây ra [6]. Tỷ lệ rối loạn giấc ngủ thường xuyên ở nhóm khó tiêu là 12,4% và nhóm trào ngược là 24,9% [6]. Tình trạng này xuất hiện nhiều nhất ở người có triệu chứng ợ nóng, ợ trớ từ mức độ vừa đến nặng và xảy ra 4-7 ngày mỗi tuần [6].
Nghiên cứu năm 2019 trên 156 bệnh nhân hen suyễn tại Bệnh viện Đại học Teikyo cho thấy 83% bệnh nhân có biểu hiện đường tiêu hóa, 44% có triệu chứng khó tiêu và 26% có triệu chứng trào ngược [7]. Nội soi trên 84 bệnh nhân xác định tỷ lệ mắc khó tiêu chức năng là 21% [7]. Nhóm bệnh nhân khó tiêu có tỷ lệ nữ cao hơn và mức độ kiểm soát cơn hen suyễn kém hơn [7]. Mối liên hệ này củng cố thêm giả thuyết rằng các bệnh lý đường tiêu hóa trên và hô hấp có thể cùng tồn tại qua cơ chế tương tác phức tạp [4].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Các bằng chứng khoa học cho thấy các triệu chứng đường tiêu hóa trên thường đan xen phức tạp và ảnh hưởng lớn đến chất lượng sống [1]. Việc phân tách rạch ròi giữa trào ngược và khó tiêu chức năng trên thực tế lâm sàng rất khó khăn [8]. Đa số khuyến cáo hiện nay vẫn phải dựa trên các dữ liệu riêng lẻ của từng bệnh lý do số lượng nghiên cứu chuyên sâu về nhóm bệnh nhân trùng lặp còn hạn chế [8].
Đối với nhựa mastic, mặc dù dân gian thường dùng để hỗ trợ làm dịu cảm giác khó chịu ở dạ dày, nhưng hiện chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn xác nhận hiệu quả làm lành tổn thương thực quản hay ngăn chặn dòng trào ngược axit [8]. Do đó, người bệnh không nên coi đây là phương pháp thay thế hoàn toàn các phác đồ chuẩn y khoa.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị trào ngược
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng mọi thảo dược tự nhiên đều an toàn tuyệt đối và có thể chữa khỏi bệnh dạ dày vĩnh viễn. Thực tế, trào ngược là bệnh lý mạn tính liên quan đến cơ chế đóng mở của cơ thắt thực quản dưới và sự điều tiết axit của dạ dày [1, 7]. Các hoạt chất tự nhiên nếu có tác dụng cũng chỉ dừng lại ở mức hỗ trợ giảm nhẹ cảm giác khó chịu tại chỗ.
Một sai lầm khác là tự ý bỏ thuốc do bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng nhựa mastic khi thấy triệu chứng khó tiêu tạm lắng. Việc bỏ qua các đánh giá y khoa có thể khiến tổn thương viêm loét thực quản tiến triển âm thầm mà người bệnh không hề hay biết [3, 7].
Ai nên thận trọng khi gặp triệu chứng trào ngược và khó tiêu?
Những người xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm không được tự ý dùng nhựa mastic hay bất kỳ loại thảo dược nào để tự điều trị. Cần đặc biệt cảnh giác với các bệnh lý ác tính ở bệnh nhân có yếu tố nguy cơ cao như sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc lớn tuổi [1]. Khi gặp các dấu hiệu này, người bệnh cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa ngay lập tức [1].
Bệnh nhân hen suyễn có các biểu hiện đường tiêu hóa cũng cần được bác sĩ chuyên khoa theo dõi cẩn thận, bởi mức độ nặng của bệnh hô hấp có thể tăng lên khi có kèm chứng khó tiêu hay trào ngược [7]. Những người đã áp dụng các biện pháp thông thường mà không thuyên giảm triệu chứng cũng cần chuyển tới các cơ sở y tế chuyên sâu để nội soi hoặc thăm dò chuyên sâu [1]. Người có bệnh nền, phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào.
Gợi ý áp dụng thực tế và điều chỉnh lối sống
Thay vì trông đợi vào một loại dược liệu đơn lẻ, việc điều chỉnh thói quen ăn uống và sinh hoạt đóng vai trò nền tảng trong kiểm soát bệnh trào ngược và khó tiêu. Các nghiên cứu đã chỉ ra việc tiêu thụ thường xuyên đồ hộp, đồ ăn nhanh và đồ uống có cồn ít nhất một lần mỗi tuần có liên quan mật thiết đến sự khởi phát triệu chứng khó tiêu và trào ngược [2].
Để giảm thiểu tình trạng trào ngược và cải thiện tiêu hóa, người bệnh nên hạn chế tối đa các loại thực phẩm chế biến sẵn, thức ăn nhiều dầu mỡ và đồ uống có cồn [2]. Nên ăn uống đúng giờ, nhai kỹ, không ăn quá no trong một bữa để tránh làm dạ dày căng trướng quá mức gây kích hoạt cơn trào ngược [3].
Nếu muốn dùng thử các sản phẩm chứa nhựa mastic để hỗ trợ tiêu hóa, người bệnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải sau khi tham khảo ý kiến chuyên gia y tế, đồng thời theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể. Tuyệt đối không tự ý tăng liều hay phối hợp nhiều loại thực phẩm chức năng cùng lúc khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
Tóm lại, việc dùng nhựa mastic chỉ có thể xem là một biện pháp hỗ trợ triệu chứng với giá trị tham khảo, không thể khẳng định là cách chữa đúng hay thay thế điều trị y khoa cho bệnh trào ngược dạ dày thực quản. Người bệnh cần kết hợp lối sống lành mạnh, ăn uống khoa học và tuân thủ thăm khám y tế định kỳ để bảo vệ sức khỏe đường tiêu hóa một cách bền vững.
