Nhiều người có thói quen kết hợp các bài thuốc dân gian từ thảo mộc khi đang điều trị bệnh mạn tính. Trong đó, phượng nhỡn thảo (còn gọi là cây thanh thất, tên khoa học Ailanthus altissima) là vị thuốc cổ truyền thường được truyền tai nhau về nhiều công dụng. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược này với thuốc điều trị tim mạch tiềm ẩn những mối nguy khó lường.

Người đang dùng thuốc tim mạch không nên tự ý phối hợp phượng nhỡn thảo. Bằng chứng khoa học về việc liệu thảo dược này có gây viêm cơ tim hay rối loạn nhịp tim khi dùng cùng thuốc nền tim mạch hay không vẫn chưa có nghiên cứu trực tiếp trên người.

Cơ chế tác động và độc tính tế bào cần lưu ý

Cây thanh thất (Ailanthus altissima) thuộc họ Simaroubaceae, có nguồn gốc từ Đông Bắc và miền Trung Trung Quốc [1]. Cây phát triển nhanh và chứa nhiều hoạt chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học mạnh mẽ [1]. Ở góc độ y học, một số báo cáo chỉ ra loài cây này có thể gây ra một số phản ứng dị ứng trên cơ thể người [2].

Một nghiên cứu năm 2024 khảo sát độc tính của chiết xuất lá thanh thất đã ghi nhận một số tác động sinh học [2]. Dù chiết xuất lá cho thấy độc tính thấp ở tế bào hồng cầu và tương thích sinh học với nguyên bào sợi nướu người, nhưng trên mô hình ấu trùng tôm tẩm nước muối, độc tính bắt đầu tăng dần theo thời gian tiếp xúc và nồng độ chiết xuất [2]. Giá trị nồng độ gây chết 50% sinh vật thử nghiệm (LC50) ghi nhận ở mức 951,04 ± 28,26 microg/mL sau 24 giờ [2].

Bên cạnh đó, các hoạt chất quassinoid chiết xuất từ cây thanh thất, chẳng hạn như ailanthone và 6alpha-tigloyloxychaparrinone, đã được chứng minh có hoạt tính sinh học ức chế ký sinh trùng sốt rét [3]. Trong đó, ailanthone thể hiện độc tính ở mức thấp trên dòng tế bào thận khỉ xanh châu Phi (Vero) trong phòng thí nghiệm [3]. Việc chứa các chất có độc tính tế bào cho thấy dược liệu này cần được kiểm soát chặt chẽ khi đưa vào cơ thể.

Nghiên cứu nói gì về nguy cơ tim mạch khi dùng chung thuốc?

Hiện tại, trong các dữ liệu y khoa thực nghiệm, chưa có nghiên cứu nào đánh giá trực tiếp nguy cơ gây viêm cơ tim hay rối loạn nhịp tim của phượng nhỡn thảo khi kết hợp với thuốc nền tim mạch trên cơ thể người hoặc động vật.

Trích đoạn nghiên cứu về rối loạn nhịp tim và thay đổi điện tâm đồ khi dùng kèm thuốc điều biến kênh kali (như minoxidil) thực chất được thực hiện trên cây Cleistanthus collinus, một loài thực vật hoàn toàn khác, chứ không phải trên thanh thất hay phượng nhỡn thảo (Ailanthus altissima) [4]. Do đó, người bệnh không thể suy diễn hay đánh đồng nguy cơ của loài cây khác sang cho phượng nhỡn thảo.

Một số thử nghiệm khác tập trung vào tác dụng thần kinh của vỏ cây Ailanthus altissima. Nghiên cứu năm 2022 trên chuột cống được cho dùng chiết xuất vỏ cây với liều 50–200 mg/kg mỗi ngày trong suốt 28 ngày ghi nhận tác dụng giảm lo âu và cải thiện trí nhớ thông qua việc giảm enzyme AChE và tăng chất chống oxy hóa trong não [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không tập trung theo dõi các biến cố cơ tim hay tương tác với thuốc tim mạch.

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có

Các tài liệu khoa học hiện nay chủ yếu đánh giá đặc tính sinh học của Ailanthus altissima ở quy mô phòng thí nghiệm và nông nghiệp. Chiết xuất lá tươi của cây có tác dụng ức chế nảy mầm và sinh trưởng của cỏ linh lăng tùy thuộc vào liều lượng và ánh sáng [6]. Chiết xuất này cũng thể hiện hoạt tính diệt ấu trùng muỗi sốt vàng (Aedes aegypti) ở mức độ nhẹ [6].

Ở khía cạnh diệt ký sinh trùng, một nghiên cứu năm 2014 sử dụng dịch chiết vỏ cây thanh thất bằng cồn ở các nồng độ 0,125 đến 1,0 g/mL đã tiêu diệt được ve bét bám trên thỏ (Sarcoptes scabiei và Psoroptes cuniculi) [7]. Độc tính diệt bét tăng dần theo cả nồng độ và thời gian tiếp xúc [7].

Các thử nghiệm trên cây lúa mì và cà chua cũng ghi nhận nồng độ 1000 microg/mL ức chế sự nảy mầm hạt, trong khi nồng độ thấp 125 microg/mL lại kích thích nhẹ [2]. Toàn bộ những dữ liệu trên chỉ cho thấy hoạt tính sinh học đa dạng nhưng chưa có đủ nghiên cứu lâm sàng trên người bệnh, đặc biệt là người có bệnh lý tim mạch đang sử dụng thuốc điều trị.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng các loại thảo mộc tự nhiên đều lành tính và dùng chung với thuốc tây y nào cũng an toàn. Thực tế, các hoạt chất thứ cấp trong thảo mộc như terpenoid hay phenolic có thể thay đổi rất nhiều tùy thuộc vào điều kiện môi trường sống [1].

Nhiều người lầm tưởng việc uống thêm phượng nhỡn thảo có thể giúp tăng hiệu quả điều trị hoặc bổ tim. Tuy nhiên, khi chưa có dữ liệu lâm sàng về tương tác dược lý, việc uống song song dược liệu này với thuốc huyết áp, thuốc trợ tim hay thuốc chống loạn nhịp có thể dẫn đến nguy cơ cạnh tranh chuyển hóa qua gan hoặc làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Người đang mắc bệnh tim mạch mạn tính, đang đặt máy tạo nhịp hoặc đang dùng các thuốc điều trị tim mạch theo đơn của bác sĩ không nên tự ý dùng chiết xuất từ cây thanh thất. Do chưa có dữ liệu an toàn trên hệ dẫn truyền cơ tim người, bất kỳ sự thay đổi nào cũng có thể tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe.

Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ cũng cần tránh sử dụng. Dược liệu này chưa có nghiên cứu an toàn trên các nhóm đối tượng nhạy cảm trên. Người có cơ địa dễ dị ứng cũng cần cẩn thận vì thanh thất đã được ghi nhận có khả năng gây dị ứng ở một số người [2].

Cách tiếp cận an toàn và lời khuyên thực tế

Hiện nay chưa có khuyến cáo y khoa chính thức về liều lượng an toàn, thời điểm uống hay cách chế biến chiết xuất phượng nhỡn thảo cho bệnh nhân tim mạch. Do đó, người bệnh không nên tự ý thu hái, sắc nước hay mua các chế phẩm trôi nổi trên thị trường để sử dụng.

Nếu bạn đang điều trị tim mạch và muốn sử dụng bất kỳ thảo dược hỗ trợ nào, hãy mang mẫu thảo dược hoặc tên vị thuốc đến hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Hãy luôn tuân thủ đúng phác đồ điều trị, uống thuốc đúng giờ, duy trì chế độ ăn ít muối, uống đủ nước và tập thể dục đều đặn.

Phượng nhỡn thảo là loài thực vật sở hữu nhiều hoạt tính sinh học đáng chú ý trong các thí nghiệm sơ bộ. Tuy nhiên, nguy cơ tương tác với thuốc tim mạch vẫn là dấu hỏi lớn chưa được nghiên cứu lâm sàng làm sáng tỏ. Người bệnh tim mạch cần đặt yếu tố an toàn lên hàng đầu, không tự ý dùng thảo dược thay thế hoặc song hành với thuốc điều trị khi chưa có hướng dẫn y khoa.