Trong mâm cơm gia đình Việt, củ riềng nếp vốn là gia vị quen thuộc giúp dậy mùi nhiều món ăn truyền thống hoặc được ngâm rượu, sắc nước uống theo kinh nghiệm dân gian. Nhiều người đang điều trị bệnh tim mạch, huyết áp thường băn khoăn liệu việc dùng riềng nếp hay các chế phẩm từ riềng cùng thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu có gây nguy cơ chảy máu hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là: Các tài liệu nghiên cứu lâm sàng được cung cấp hiện chưa ghi nhận dữ liệu cụ thể về tương tác trực tiếp giữa củ riềng nếp (hoặc chiết xuất riềng) với thuốc chống đông máu hay thuốc chống kết tập tiểu cầu. Tuy nhiên, bằng chứng y khoa cho thấy các thuốc chống đông đường uống như warfarin có khoảng điều trị an toàn rất hẹp và cực kỳ nhạy cảm với thực phẩm cũng như các thuốc dùng kèm, dễ dẫn đến biến chứng xuất huyết nghiêm trọng [1].
Cơ chế tác động của thuốc chống đông và vì sao dễ tương tác
Để hiểu vì sao người dùng thuốc chống đông phải cẩn trọng với mọi thứ nạp vào cơ thể, cần nhìn vào cách thuốc hoạt động. Warfarin là một trong những thuốc chống đông đường uống phổ biến nhất trên lâm sàng để kiểm soát bệnh lý huyết khối tắc mạch [2], [3]. Thuốc hoạt động bằng cách cạnh tranh với vitamin K, làm giảm sản xuất các yếu tố đông máu phụ thuộc vitamin K (gồm yếu tố II, VII, IX và X), từ đó đạt được hiệu quả ngăn ngừa cục máu đông [4].
Vấn đề nằm ở chỗ warfarin có "cửa sổ điều trị" (khoảng cách giữa liều có tác dụng và liều gây độc) rất hẹp [1], [3]. Người bệnh bắt buộc phải xét nghiệm máu định kỳ thông qua chỉ số thời gian prothrombin và tỷ số chuẩn hóa quốc tế (PT-INR) để đảm bảo liều thuốc đang ở mức thích hợp [1], [4]. Một số lượng lớn thực phẩm và thuốc khác có thể tác động mạnh đến hiệu quả của warfarin, gây ra tình trạng chống đông máu quá mức hoặc dưới mức cần thiết [1], [3].
Tình trạng chống đông máu quá mức sẽ làm tăng vọt nguy cơ chảy máu nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng [1], [3]. Ngược lại, nếu hiệu quả chống đông bị giảm sút, người bệnh lại đối mặt với nguy cơ hình thành cục máu đông [3]. Ngoài ra, các thuốc ức chế chức năng tiểu cầu (như nhóm thuốc kháng viêm không steroid - NSAID) cũng làm kéo dài thời gian chảy máu và gây xuất huyết tiêu hóa nặng hơn nếu dùng chung với warfarin [5].
Nghiên cứu khoa học nói gì về rủi ro tương tác gây chảy máu?
Mặc dù chưa có trích đoạn nghiên cứu nào trong dữ liệu hiện có khảo sát trực tiếp củ riềng nếp, hàng loạt nghiên cứu đã chứng minh mức độ nguy hiểm khi kết hợp warfarin với các hoạt chất khác, đặc biệt là thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin, kháng sinh, thuốc điều trị gút hay thuốc ung thư.
Một nghiên cứu đoàn hệ kết hợp phân tích bệnh chứng lồng ghép công bố năm 2005 đã đánh giá nguy cơ chảy máu nghiêm trọng trên 4.152 bệnh nhân (độ tuổi 40-84) bị rung nhĩ không do bệnh van tim, sử dụng warfarin dài hạn trên 3 tháng [6]. Dữ liệu lấy từ Cơ sở dữ liệu Nghiên cứu Thực hành Tổng quát của Vương quốc Anh cho thấy hơn một nửa (58%) số bệnh nhân đã sử dụng các thuốc có khả năng tương tác trong quá trình điều trị warfarin liên tục [6]. Khi phân tích 45 ca chảy máu tự phát (dẫn đến nhập viện trong vòng 30 ngày hoặc tử vong trong vòng 7 ngày) so với 143 người thuộc nhóm đối chứng, tỷ lệ dùng từ 1 thuốc có khả năng tương tác trở lên trong 30 ngày trước đó ở nhóm chảy máu là 62,2%, cao hơn hẳn mức 35,7% ở nhóm chứng [6]. Tỷ lệ dùng trên 4 loại thuốc (đa dược học) trong 90 ngày trước đó ở nhóm chảy máu cũng lên tới 80,0% so với 66,4% ở nhóm chứng [6].
Kết quả phân tích hồi quy logistic có điều kiện từ nghiên cứu năm 2005 này chỉ ra rằng: việc dùng đồng thời warfarin với ít nhất 1 thuốc có khả năng làm tăng tác dụng của warfarin làm tăng nguy cơ chảy máu nghiêm trọng lên 3,4 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,4-8,5) sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố đa dược học, tiểu đường, tăng huyết áp, suy tim và bệnh tuyến giáp [6]. Đặc biệt, khi kết hợp warfarin với thuốc chống kết tập tiểu cầu là aspirin, nguy cơ chảy máu nghiêm trọng tăng gấp 4,5 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,1-18,1) so với chỉ dùng warfarin đơn độc [6].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 đã phân tích hồ sơ bệnh án của 125 bệnh nhân nội trú sử dụng warfarin từ tháng 1/2018 đến tháng 12/2019 [7]. Các nhà nghiên cứu xem xét hàng loạt yếu tố như giới tính, tuổi tác, bệnh lý nền (tiểu đường, mỡ máu, cường giáp, suy giáp, viêm gan, suy thận, viêm thận) và các thuốc dùng kèm như aspirin, clopidogrel, acarbose, enoxaparin, moxifloxacin [7]. Kết quả cho thấy giới tính và tuổi tác không ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả của warfarin, nhưng nhiễm trùng và chảy máu làm kéo dài số ngày dùng thuốc cũng như tổng số ngày nằm viện [7]. Đáng chú ý, các thuốc acarbose, enoxaparin và moxifloxacin có khả năng ảnh hưởng đến các chỉ số điều trị warfarin, và phản ứng có hại gây chảy máu có mối liên hệ chặt chẽ với tác dụng chống đông của thuốc [7].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2021 theo dõi 48 bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính giai đoạn tiến triển điều trị huyết khối tĩnh mạch bằng thuốc ức chế yếu tố Xa đường uống (như apixaban) hoặc warfarin trong 3 tháng [8]. Kết quả ghi nhận 10/48 bệnh nhân (21%) gặp biến cố chảy máu trong vòng 3 tháng với thời gian trung vị đến khi chảy máu là 39 ngày [8]. Có 3 ca (6%) chảy máu nặng không do phẫu thuật, 5 ca (10%) chảy máu không nặng nhưng có ý nghĩa lâm sàng và 2 ca (4%) chảy máu nhẹ [8]. Trong nhóm dùng warfarin, 2 ca chảy máu nặng đều xảy ra khi chỉ số INR vượt ngưỡng điều trị (INR bằng 4 kèm xuất huyết tiêu hóa và INR bằng 7 kèm tụ máu cơ thắt lưng chậu) [8]. Có tới 11/48 bệnh nhân (23%) phải ngừng liệu pháp chống đông trong 3 tháng theo dõi, trong đó 7/8 ca ngừng warfarin là do biến cố chảy máu [8].
Cảnh báo từ các ca lâm sàng và nhóm thuốc giảm đau, kháng sinh
Không chỉ dừng lại ở các thống kê lớn, y văn còn ghi nhận nhiều trường hợp chảy máu cấp tính nguy kịch do tương tác thuốc với warfarin. Một tổng quan y văn năm 1995 (tổng hợp dữ liệu từ năm 1976) khẳng định tất cả các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) đều có thể kéo dài thời gian chảy máu do ức chế chức năng tiểu cầu [5]. Aspirin liều cao còn có tác dụng trực tiếp làm giảm prothrombin máu [5]. Các thuốc như phenylbutazone và chất tương tự làm tăng tác dụng của warfarin thông qua việc ức chế chuyển hóa warfarin tại gan, trong khi axit mefenamic cũng làm tăng tác dụng chống đông của warfarin dù chưa rõ cơ chế [5].
Sự nhạy cảm của cơ thể khi đang dùng warfarin còn thể hiện qua các báo cáo ca bệnh cụ thể. Năm 2014, một báo cáo ghi nhận bệnh nhân nam 53 tuổi có tiền sử thiếu hụt protein C và huyết khối nội mạch tái phát đang dùng warfarin [3]. Khi bị áp xe răng, ông được kê kháng sinh amoxicillin/clavulanate liều 500/125 mg hai lần mỗi ngày [3]. Sau khi nhổ răng, bệnh nhân bị chảy máu nghiêm trọng và xét nghiệm phát hiện chỉ số INR vọt lên mức 20,4, buộc phải truyền huyết tương tươi đông lạnh và vitamin K để cầm máu [3].
Tương tự, một báo cáo năm 2001 mô tả 2 bệnh nhân ung thư gặp biến cố chảy máu sau 6 tuần kết hợp warfarin với thuốc capecitabine [2]. Cả hai trường hợp đều có chỉ số INR tăng vọt trên 10 kèm theo xuất huyết tiêu hóa, nghi ngờ do capecitabine làm giảm chuyển hóa warfarin ở gan [2]. Một báo cáo khác năm 2019 trên bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt giai đoạn cuối dùng warfarin kết hợp flutamide cũng cảnh báo tình trạng tăng vọt PT-INR [4]. Khi xảy ra chảy máu cấp tính đe dọa tính mạng như xuất huyết nội sọ, việc dùng vitamin K phải mất vài giờ mới đảo ngược được tình trạng chống đông, do đó hướng dẫn châu Âu khuyến cáo phải truyền ngay phức hợp prothrombin cô đặc (PCC) để cứu mạng người bệnh [4]. Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2017 cũng lưu ý thuốc điều trị gút cấp tính là allopurinol khi dùng đồng thời với warfarin sẽ làm tăng nguy cơ chảy máu, đòi hỏi hệ thống cảnh báo y tế và điều chỉnh liều kịp thời [1].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Nhìn lại toàn bộ dữ liệu khoa học hiện có, lợi ích lớn nhất của các nghiên cứu là cung cấp bức tranh rất rõ ràng về mức độ rủi ro khi kết hợp thuốc chống đông với các hoạt chất khác. Con số tăng nguy cơ chảy máu từ 3 đến 4,5 lần khi dùng kèm thuốc tương tác hoặc aspirin là lời cảnh tỉnh mạnh mẽ cho cả thầy thuốc lẫn người bệnh [6].
Tuy nhiên, giới hạn lớn của các bằng chứng được cung cấp trong bài viết này là hoàn toàn tập trung vào tương tác giữa thuốc với thuốc (như warfarin với NSAID, aspirin, kháng sinh, thuốc ung thư) [2], [5], [3]. Chưa có dữ liệu lâm sàng nào trong các tài liệu này đánh giá trực tiếp liều lượng, cơ chế hay mức độ an toàn của củ riềng nếp hoặc chiết xuất riềng trên người đang dùng thuốc chống đông và thuốc chống kết tập tiểu cầu. Ngay cả với một số tương tác thuốc đã biết, cơ chế chính xác đôi khi vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn hoặc khó dự đoán trước [2], [5], [4].
Những hiểu lầm thường gặp trong đời sống
Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh là cho rằng các loại củ quả, gia vị tự nhiên như riềng nếp hoàn toàn lành tính, dùng bao nhiêu cũng được mà không ảnh hưởng đến thuốc điều trị. Thực tế, tài liệu y khoa đã khẳng định nhiều loại thực phẩm có thể tác động đáng kể đến hiệu quả của warfarin, buộc bác sĩ phải chủ động điều chỉnh liều hoặc theo dõi thêm để hạn chế nguy cơ chảy máu gây tử vong [1].
Hiểu lầm thứ hai là tự ý mua thêm các thuốc giảm đau thông thường, thuốc bôi ngoài da hoặc kháng sinh khi bị đau nhức, nhiễm trùng răng miệng mà không báo cho bác sĩ tim mạch. Việc dùng quá mức methyl salicylate bôi ngoài da, aspirin liều cao hay các thuốc NSAID đều được khuyến cáo phải tránh ở bệnh nhân đang dùng warfarin [5]. Ngay cả các kháng sinh thông thường như nhóm penicillin cũng có tiềm năng tương tác gây quá liều chống đông và dẫn đến chảy máu nặng [3].
Ai nên thận trọng đặc biệt?
Nhóm đầu tiên cần thận trọng tối đa là người đang sử dụng warfarin hoặc các thuốc chống đông đường uống (như apixaban), thuốc chống kết tập tiểu cầu (như aspirin, clopidogrel) [7], [6], [8]. Đặc biệt, những bệnh nhân phải dùng nhiều loại thuốc cùng lúc (đa dược học, dùng trên 4 loại thuốc) có tỷ lệ gặp biến cố chảy máu cao hơn rõ rệt [6].
Nhóm thứ hai là người có các bệnh lý nền làm chậm quá trình đào thải thuốc hoặc làm phức tạp thêm tình trạng đông máu. Cụ thể là bệnh nhân suy tim nặng, suy giảm chức năng gan, bệnh thận mạn tính giai đoạn tiến triển, tổn thương thận cấp trên nền mạn, tiểu đường, tăng huyết áp, bệnh tuyến giáp hoặc có tiền sử loét dạ dày tá tràng [5], [6], [8]. Người cao tuổi đang điều trị ung thư hoặc đang có tình trạng nhiễm trùng cấp tính, chuẩn bị nhổ răng hay làm thủ thuật cũng thuộc nhóm nguy cơ rất cao [7], [4], [3].
Cách áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn
Với củ riềng nếp trong bữa ăn hàng ngày, nếu chỉ sử dụng một lượng nhỏ làm gia vị nấu nướng theo thói quen ẩm thực thông thường và giữ chế độ ăn ổn định, người bệnh không cần quá hoang mang nhưng vẫn phải theo dõi sức khỏe sát sao. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại chiết xuất riềng đậm đặc, rượu ngâm riềng hay uống nước sắc riềng liều lượng lớn với mục đích chữa bệnh khi đang dùng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu, bởi sự thay đổi đột ngột trong thực phẩm nạp vào có thể làm xáo trộn hiệu quả của thuốc [1].
Trong suốt quá trình điều trị bằng thuốc chống đông, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt lịch xét nghiệm máu định kỳ (đo chỉ số PT-INR) theo đúng hẹn của bác sĩ [1], [4]. Bất kỳ khi nào cần dùng thêm một loại thuốc mới — dù là thuốc trị gút, kháng sinh chữa đau răng, thuốc giảm đau kháng viêm hay thực phẩm chức năng — đều phải thông báo rõ cho bác sĩ biết mình đang uống thuốc chống đông để được điều chỉnh liều hoặc chọn phương án thay thế an toàn [1], [5], [3]. Nếu thấy xuất hiện các dấu hiệu chảy máu bất thường (như chảy máu chân răng kéo dài, bầm tím dưới da, đi ngoài phân đen), cần đến ngay cơ sở y tế để được kiểm tra và xử trí kịp thời [2], [3], [8].
Tóm lại, dù chưa có bằng chứng trực tiếp về tương tác giữa riềng nếp và thuốc chống đông trong các dữ liệu hiện hành, nguyên tắc cốt lõi khi dùng thuốc chống đông và thuốc chống kết tập tiểu cầu là duy trì sự ổn định và tránh mọi yếu tố gây xáo trộn quá trình đông máu [1], [5]. Giữ chế độ ăn cân bằng, dùng gia vị ở mức độ vừa phải và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược hay thuốc mới nào chính là chìa khóa bảo vệ bạn khỏi nguy cơ xuất huyết nguy hiểm.
