Nhiều người truyền tai nhau ngâm sâu đá với rượu để bồi bổ sinh lực, tăng cường gân cốt mà không lường trước hậu quả. Việc dùng động vật lạ ngâm rượu tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính, đặc biệt gây suy giảm chức năng gan thận nghiêm trọng.
Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học xác nhận công dụng bồi bổ của sâu đá đối với sức khỏe con người. Ngược lại, việc ngâm rượu tự phát loại côn trùng, chân khớp này mang lại nhiều tác hại khôn lường do độc tố tự nhiên và gánh nặng từ chính cồn ethanol.
Rủi ro độc tố tự nhiên từ tiết túc và côn trùng
Các loài chân nhiều đốt hoặc sâu bọ tự nhiên thường tiết ra các chất phòng vệ để xua đuổi kẻ thù. Nghiên cứu năm 2010 phân tích chất tiết phòng vệ ở ba loài cuốn chiếu thuộc bộ Polydesmida đã phát hiện 9 hợp chất hóa học, bao gồm benzaldehyde, benzyl alcohol, benzoylnitrile, benzyl methyl ketone, benzoic acid, benzyl ethyl ketone, mandelonitrile, mandelonitrile benzoate và acid hydrocyanic (HCN) [1].
Trong số này, benzoylnitrile là thành phần chính trong các dịch chiết hexane, cùng với sự hiện diện định tính của chất độc acid hydrocyanic [1]. Độc tố tự nhiên của sinh vật thường có tính hòa tan cao trong dung môi hữu cơ. Rượu đóng vai trò như dung môi trích ly toàn bộ hợp chất độc này vào dung dịch ngâm.
Khi người uống đưa dung dịch này vào cơ thể, lượng độc chất hữu cơ và độc tố tự nhiên chưa rõ kiểm soát sẽ ngấm thẳng vào máu. Gan và thận trở thành hai cơ quan chịu trận đầu tiên khi phải xử lý lượng hóa chất độc hại bất thường này.
Gánh nặng kép của cồn lên hệ thống gan thận
Rượu sau khi vào cơ thể chủ yếu chuyển hóa qua gan, đồng thời khoảng 10% đến 15% được chuyển hóa trực tiếp bởi thận [2]. Quá trình này tạo ra các chất chuyển hóa như acetaldehyde và acid butyric gây hại cho nhiều cơ quan [2]. Các chất này kích thích sự mất cân bằng điều hòa aldosterone và angiotensin, làm tăng tải trọng lên thận, dần dần thay đổi cấu trúc mô thận và làm nặng thêm tổn thương chức năng thận [2]. Tổn thương thận do cồn có thể dẫn đến suy thận cấp, nguy cơ suy đa tạng và tử vong [2].
Nghiên cứu trên chuột cho thấy việc tiếp nhận lượng ethanol 7,9 g/kg thể trọng mỗi ngày liên tục trong 45 ngày gây tổn thương oxy hóa nặng nề [3]. Nồng độ các men gan gồm AST, ALT, ALP và GGT tăng vọt, kèm theo tăng các dấu ấn peroxy hóa lipid (TBARS, lipid hydroperoxides) ở cả gan và thận [3]. Đồng thời, các enzym chống oxy hóa bảo vệ cơ thể như SOD, CAT, GPx, GST và các chất chống oxy hóa không phải enzym (vitamin E, vitamin C, GSH) ở gan và thận đều suy giảm đáng kể [3].
Việc kết hợp cồn liều cao với độc tố chiết xuất từ sâu đá làm trầm trọng thêm quá trình peroxy hóa lipid, phá hủy màng tế bào nhu mô gan và cầu thận, khiến tế bào thoái hóa và hoại tử nhanh chóng.
Nghiên cứu khoa học nói gì về dịch chiết rượu?
Khoa học từng đánh giá độc tính và tác dụng bảo vệ của một số loại chiết xuất bằng cồn từ thực vật, nhưng không có dữ liệu cho thấy sâu đá an toàn. Khoảng 80% dân số thế giới dựa vào các chế phẩm thực vật làm thuốc hỗ trợ sức khỏe, nhưng nhiều người nhầm lẫn thảo mộc hay sinh vật tự nhiên là an toàn mà không nhận ra chúng chứa nhiều hóa chất hoạt tính sinh học có thể gây độc gan [4].
Nghiên cứu độc tính năm 2010 trên chuột cống trắng Wistar cho thấy dịch chiết cồn lá Morinda lucida có liều gây chết trung bình (LD50) qua đường uống không gây tử vong ở mức 6400 mg/kg thể trọng, và sử dụng hàng ngày trong 42 ngày không gây độc cho chức năng gan thận [4]. Một thử nghiệm khác năm 2018 trên dịch chiết cồn của Cyperus conglomeratus ghi nhận mức LD50 cao hơn 5000 mg/kg thể trọng, không làm rối loạn chức năng gan thận ở chuột sau 24 giờ quan sát [5]. Tương tự, nghiên cứu năm 2012 đánh giá dịch chiết cồn vỏ thân Boswellia ovalifoliolata trên chuột cho thấy không có dấu hiệu nhiễm độc lâm sàng, không làm thay đổi trọng lượng các cơ quan gan, thận, tim, lách, phổi [6].
Tuy nhiên, các kết quả an toàn này chỉ áp dụng riêng cho từng loài thảo dược cụ thể đã qua định danh và thử nghiệm. Tuyệt đối không thể suy diễn tính an toàn của thảo dược sang các loài côn trùng, sâu bọ như sâu đá. Sâu đá chưa hề được xác định mức LD50 hay kiểm định độc tính qua bất kỳ nghiên cứu độc chất học tiêu chuẩn nào.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu ngâm sâu đá
Quan niệm "đồ tự nhiên luôn bổ dưỡng và lành tính" là sai lầm phổ biến nhất trong đời sống thường nhật [4]. Thực tế, nọc độc và chất tiết tự vệ của côn trùng, sinh vật tiết túc chứa các chất độc cực mạnh như dẫn xuất xyanua nhằm làm tê liệt đối phương [1]. Khi tự ý ngâm rượu, không ai đo lường được nồng độ độc chất hòa tan ra bình.
Hiểu lầm thứ hai là ngâm rượu nồng độ cao sẽ giúp "khử trùng, tiêu diệt nọc độc". Cồn không làm biến tính hay trung hòa mọi độc tố tự nhiên; cồn hoạt động như dung môi chiết xuất hoàn hảo các hợp chất hữu cơ độc hại ra khỏi xác sâu đá [1]. Uống rượu ngâm sâu bọ tự phát không giúp tráng dương, tăng lực mà thực chất là đưa trực tiếp chất độc vào hệ tiêu hóa.
Nhiều người nghĩ rằng gan có thể lọc sạch mọi thứ đưa vào bụng. Thực tế, lạm dụng rượu đã là một vấn nạn y tế công cộng lớn gây hại đa cơ quan [2]. Khi gan và thận phải căng mình xử lý cùng lúc cồn và các chất độc chiết xuất lạ, tế bào gan nhanh chóng bị xơ hóa và viêm nhiễm [1, 8].
Ai cần tuyệt đối tránh xa rượu ngâm sâu đá?
Những người có tiền sử bệnh gan, bao gồm viêm gan virus, gan nhiễm mỡ hoặc suy gan, tuyệt đối không được sử dụng. Tế bào gan vốn đã suy yếu sẽ nhanh chóng hoại tử khi đối mặt với peroxy hóa lipid do cồn và độc tố tự nhiên [3].
Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc rối loạn chức năng thận cần tránh xa. Thận chuyển hóa 10%-15% cồn, sự kích thích từ cồn làm mất cân bằng nội tiết điều hòa thận, dễ dẫn đến suy thận cấp gây nguy cơ tử vong [2].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em tuyệt đối không tiếp xúc với rượu ngâm côn trùng. Hệ miễn dịch và enzym giải độc ở các đối tượng này chưa hoàn thiện hoặc rất nhạy cảm, dễ dẫn đến ngộ độc toàn thân nghiêm trọng.
Người cao tuổi, người có bệnh tim mạch, huyết áp hoặc cơ địa dị ứng cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao sốc phản vệ và trụy tim mạch nếu uống phải rượu chứa độc chất tự nhiên [1].
Áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Để bảo vệ chức năng gan thận, người dân cần chấm dứt ngay thói quen uống và ngâm các loại rượu từ động vật, sâu bọ, côn trùng không rõ nguồn gốc. Khi bắt gặp các triệu chứng lạ sau khi uống rượu như buồn nôn, đau bụng, tiểu ít, vàng da, khó thở, cần đến ngay cơ sở y tế để được rửa dạ dày và cấp cứu kịp thời.
Thay vì tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng nguy hiểm, hãy bảo vệ gan thận bằng chế độ ăn uống khoa học, duy trì lối sống lành mạnh và uống đủ nước mỗi ngày. Rượu ngâm sâu đá không có cơ sở khoa học để bồi bổ sức khỏe mà chỉ mang lại hiểm họa ngộ độc cấp tính và tổn thương tạng vĩnh viễn.
