Dùng thồm lồm hạ sốt, viêm họng tại nhà: 4 lưu ý an toàn

Mỗi khi thời tiết thay đổi, tình trạng đau rát họng, khàn tiếng và sốt nhẹ thường xuyên xuất hiện ở cả người lớn lẫn trẻ nhỏ. Thay vì dùng thuốc ngay, nhiều gia đình tìm đến các bài thuốc dân gian từ cây cỏ quanh nhà để làm dịu cơn đau khó chịu. Cây thồm lồm, một loại cây dại quen thuộc mọc nhiều ở bờ rào, là một trong những dược liệu được truyền miệng với công dụng trị viêm họng và thanh nhiệt nhanh chóng.

Thảo dược này có thực sự hiệu quả và việc tự ý sắc uống tại nhà có tiềm ẩn rủi ro nào cho sức khỏe hay không? Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, thồm lồm chứa những hoạt chất có khả năng ức chế vi khuẩn nhất định, nhưng việc sử dụng tùy tiện, đặc biệt là uống chung cùng lúc với thuốc tây, có thể gây ra những tương tác bất lợi cản trở quá trình điều trị.

Thồm lồm trong y học cổ truyền và nghiên cứu hiện đại

Cây thồm lồm, có tên khoa học là Polygonum chinense L., thuộc chi Polygonum họ Rau răm (Polygonaceae) ^[1]. Đây là loài thực vật phân bố phổ biến tại Trung Quốc và các quốc gia khu vực Đông Nam Á, bao gồm Việt Nam ^[1]. Theo y học cổ truyền, thân rễ của thồm lồm là bộ phận được dùng làm thuốc với công năng thanh nhiệt giải độc, tiêu thũng, tán ứ ^[1].

Dân gian từ lâu đã dùng thảo dược này để điều trị các bệnh lý nhiễm trùng ngoài da, làm lành vết thương do viêm loét, vết côn trùng cắn hoặc rắn cắn ^[1]. Bên cạnh đó, các chiết xuất ethanol và các chất có hoạt tính sinh học phân lập từ thồm lồm còn được ghi nhận có tác dụng chống tiêu chảy ^[1]. Nhờ các đặc tính này, kinh nghiệm dân gian thường tận dụng nước sắc thồm lồm để súc miệng trị đau họng hoặc uống hạ sốt khi cảm mạo.

Cơ chế kháng khuẩn của thồm lồm đối với nhiễm trùng họng

Viêm họng thường khởi phát do vi khuẩn hoặc virus tấn công niêm mạc đường hô hấp trên. Các nghiên cứu dược lý hiện đại bắt đầu làm sáng tỏ cơ chế sinh học mà thồm lồm có thể hỗ trợ cơ thể chống lại tác nhân gây bệnh ^[2].

Trong một nghiên cứu thực nghiệm trong phòng thí nghiệm năm 2022, dịch chiết nước của cây thồm lồm (Polygonum chinense L.) đã được đánh giá về hoạt tính kháng khuẩn và chống màng sinh học (biofilm) đối với tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước từ thồm lồm thể hiện hoạt tính kháng khuẩn rõ rệt với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 4 mg/mL ^[2]. Trên đường cong tăng trưởng của vi khuẩn, các nhóm được xử lý bằng chiết xuất này đều bị ức chế phát triển đáng kể so với nhóm đối chứng ^[2].

Khi quan sát cấu trúc tế bào dưới kính hiển vi điện tử quét (SEM) và kính hiển vi điện tử truyền qua (TEM), các nhà khoa học nhận thấy chiết xuất thồm lồm phá vỡ tính toàn vẹn cấu trúc của thành tế bào vi khuẩn ^[2]. Cụ thể, vi khuẩn S. aureus khi tiếp xúc với dịch chiết có biểu hiện phân hạch không đồng đều, tự phân hủy tế bào, co rút tế bào chất, co nguyên sinh và rò rỉ các thành phần bên trong tế bào ra ngoài ^[2]. Dữ liệu nhuộm huỳnh quang PI bằng phương pháp đếm tế bào dòng chảy cũng xác nhận tính thấm và tính toàn vẹn của màng tế bào vi khuẩn đã bị tổn hại ^[2].

Nghiên cứu chỉ ra rằng axit gallic, một hợp chất thuộc nhóm ellagic acid có trong thồm lồm, có khả năng tương tác với nhiều đích đến trên thành tế bào vi khuẩn ^[2]. Hợp chất này phá vỡ cấu trúc và khiến quá trình tổng hợp thành tế bào vi khuẩn trở nên kém hiệu quả ^[2]. Đây chính là bằng chứng khoa học cho thấy thồm lồm có tiềm năng sát trùng tại chỗ, giúp ức chế vi khuẩn gây viêm nhiễm ở khoang miệng và hầu họng ^[2].

Nguy cơ tannin cản trở hấp thu thuốc tây khi dùng chung

Mặc dù có hoạt tính kháng khuẩn, việc tự ý sắc nước thồm lồm uống tại nhà tiềm ẩn một nguy cơ rất lớn về tương tác thuốc do sự hiện diện của tannin và các hợp chất polyphenol. Tannin là chất có vị chát tự nhiên, có xu hướng liên kết mạnh mẽ với các phân tử protein và enzym tiêu hóa ^[3].

Các nghiên cứu sinh hóa cho thấy liên kết giữa tannin và protein bao gồm cả tương tác ưa nước lẫn tương tác kỵ nước, có thể mang tính đặc hiệu hoặc không đặc hiệu tùy thuộc vào nồng độ ^[3]. Ở nồng độ cao, các vòng phẳng của tannin có thể xếp chồng ngẫu nhiên lên cấu trúc phân tử sinh học ^[3]. Sự tương tác này có khả năng làm ức chế mạnh các enzym đường tiêu hóa như alpha-amylase và lipase tuyến tụy, từ đó cản trở quá trình tiêu hóa và hấp thu dưỡng chất cũng như làm thay đổi môi trường ruột ^[3].

Đáng chú ý hơn, khi uống nước sắc dược liệu chứa tannin chung thời điểm với các loại thuốc tân dược (chẳng hạn như thuốc hạ sốt paracetamol, thuốc kháng sinh, viên sắt hoặc các vitamin), tannin sẽ kết tủa với hoạt chất của thuốc ngay trong lòng ống tiêu hóa. Phức hợp kết tủa này không thể hòa tan, làm thuốc tây mất khả năng đi qua niêm mạc ruột vào máu. Hậu quả là nồng độ thuốc trong huyết tương không đạt ngưỡng điều trị, khiến người bệnh uống thuốc hạ sốt mãi không hạ hoặc dùng kháng sinh nhưng bệnh không thuyên giảm.

4 lưu ý an toàn tối quan trọng khi dùng thồm lồm tại nhà

Để việc sử dụng thảo dược này đạt hiệu quả hỗ trợ mà không gây hại cho sức khỏe, người bệnh cần tuân thủ 4 nguyên tắc an toàn cốt lõi sau:

Thứ nhất, tuyệt đối giãn cách thời gian uống với thuốc tây. Để tránh nguy cơ tannin tạo phức gây cản trở hấp thu dược chất, không bao giờ dùng nước sắc thồm lồm để uống thuốc tây. Nếu muốn uống thồm lồm để hỗ trợ thanh nhiệt, người bệnh cần uống cách xa thời điểm dùng thuốc tân dược tối thiểu từ 2 đến 3 giờ đồng hồ.

Thứ hai, ưu tiên súc miệng hoặc ngậm tại chỗ thay vì nuốt lượng lớn. Bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất thồm lồm tác động trực tiếp lên màng tế bào vi khuẩn ^[2]. Do đó, việc dùng nước sắc đặc thồm lồm để súc họng nhiều lần trong ngày sẽ phát huy tác dụng kháng khuẩn bề mặt rất tốt mà không đưa lượng lớn tannin hay các hợp chất polyphenol phức tạp vào dạ dày.

Thứ ba, dùng đúng liều lượng vừa phải theo khuyến cáo y học cổ truyền. Không nên vì nóng lòng muốn khỏi bệnh mà sắc nước quá đặc hoặc uống liên tục thay nước lọc nhiều ngày. Việc nạp lượng lớn dịch chiết thảo dược đậm đặc có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, gây buồn nôn hoặc chướng bụng do ức chế enzym tiêu hóa ^[3].

Thứ tư, nhận biết giới hạn của thảo dược và theo dõi dấu hiệu chuyển nặng. Các dữ liệu về khả năng kháng khuẩn của thồm lồm hiện mới chỉ được ghi nhận trong nghiên cứu phòng thí nghiệm trên chủng S. aureus, chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô trên người bị viêm họng cấp ^[2]. Thồm lồm không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ đối với các trường hợp sốt cao liên tục không hạ, viêm họng do liên cầu khuẩn có mủ, khó thở hoặc sốt kéo dài trên 3 ngày.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị sốt và viêm họng

Nhiều người có quan niệm sai lầm rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, uống càng nhiều càng nhanh hết độc tố và hạ nhiệt. Thực tế, bất kỳ loại thảo mộc nào có dược tính kháng khuẩn đều chứa các chất hóa thực vật tác động lên tế bào ^[2]. Dùng sai cách hoặc quá liều có thể gây hại cho hệ tiêu hóa và gan thận.

Một hiểu lầm phổ biến khác là tự ý bỏ thuốc kháng sinh, thuốc hạ sốt bác sĩ kê để chuyển hẳn sang dùng thồm lồm. Cần nhấn mạnh rằng chiết xuất thồm lồm có nồng độ ức chế tối thiểu MIC là 4 mg/mL đối với S. aureus trong ống nghiệm ^[2]. Đây là nồng độ tương đối cao so với các loại kháng sinh tinh khiết, nghĩa là hoạt lực thực tế khi sắc uống qua đường tiêu hóa không đủ mạnh để tiêu diệt các ổ nhiễm trùng sâu nếu người bệnh đã bị viêm họng nặng.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Phụ nữ mang thai và người mẹ đang cho con bú cần thận trọng tối đa và không nên tự ý dùng nước sắc thồm lồm đường uống. Hiện nay, các nghiên cứu công bố về thồm lồm (Polygonum chinense) chủ yếu tập trung vào dữ liệu giải trình tự bộ gen lục lạp ^[1] hoặc thử nghiệm kháng khuẩn in vitro trên tế bào vi khuẩn ^[2]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh độ an toàn của thảo dược này đối với thai nhi hay trẻ bú mẹ.

Người có bệnh lý nền về đường tiêu hóa như viêm loét dạ dày tá tràng, hội chứng ruột kích thích nên hạn chế uống nước sắc đậm đặc. Tính chát của tannin có thể gây cồn cào ruột, đau thượng vị hoặc làm nặng thêm tình trạng táo bón do làm giảm nhu động và ức chế dịch tiêu hóa ^[3].

Người đang điều trị các bệnh mãn tính phải dùng thuốc hàng ngày (như thuốc tim mạch, tiểu đường, huyết áp) cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thồm lồm. Thảo dược tự nhiên có thể làm biến đổi quá trình hấp thu thuốc qua thành ruột, dẫn đến mất ổn định chỉ số bệnh lý của người dùng.

Cách sử dụng thồm lồm đúng cách trong sinh hoạt

Nếu có sẵn cây thồm lồm tươi trong vườn nhà, người dân có thể tận dụng an toàn theo các bước chuẩn bị đơn giản. Chọn hái phần thân lá hoặc thân rễ bánh tẻ, rửa sạch từng ngọn dưới vòi nước chảy để loại bỏ bụi bẩn, vi sinh vật và đất cát bám ngoài môi trường ^[1]. Ngâm qua nước muối loãng khoảng 10-15 phút rồi vớt ra để ráo.

Để giảm đau rát họng, cách an toàn nhất là lấy một nắm lá và thân thồm lồm tươi (khoảng 30-50g) nấu cùng 500ml nước sạch, đun sôi nhỏ lửa trong vòng 10-15 phút để các hoạt chất hòa tan vào nước. Chắt lấy nước, để nguội bớt, thêm một vài hạt muối sạch rồi dùng dung dịch này để súc miệng, súc họng sâu từ 3 đến 4 lần mỗi ngày. Nhổ bỏ bã nước sau khi súc, không nhất thiết phải nuốt.

Trường hợp muốn uống để hỗ trợ thanh nhiệt, hạ sốt nhẹ, chỉ nên uống nước sắc loãng với lượng vừa phải, chia nhỏ uống trong ngày và đảm bảo khoảng cách xa các cữ uống thuốc tân dược từ 2 đến 3 giờ.

Thảo dược dân gian như cây thồm lồm là nguồn kinh nghiệm quý báu và có cơ sở khoa học nhất định trong việc hỗ trợ kháng khuẩn tại chỗ ^[2]. Tuy nhiên, người bệnh không nên lạm dụng hay phụ thuộc hoàn toàn vào cây cỏ khi có các triệu chứng sốt cao, đau họng nặng. Hãy sử dụng đúng liều lượng, uống cách xa thuốc tây và luôn thăm khám y tế kịp thời nếu triệu chứng không thuyên giảm sau 2-3 ngày.