Thời gian gần đây, trên các hội nhóm mạng xã hội lan truyền nhiều thông tin cho rằng đuôi công hoa đỏ (tên khoa học là Plumbago indica hay Plumbago rosea) có khả năng chữa khỏi nhiều loại bệnh ung thư hiểm nghèo. Không ít người bệnh đã tự ý tìm mua rễ, thân cây này về sắc nước uống với hy vọng loại bỏ khối u mà không cần điều trị y tế.

Tuy nhiên, câu trả lời chính xác từ góc độ khoa học là: Đuôi công hoa đỏ hoàn toàn chưa được chứng minh có khả năng diệt tế bào ung thư hay chữa khỏi ung thư trên cơ thể người. Những tác dụng được ca ngợi thực chất mới chỉ xuất phát từ các nghiên cứu sơ khởi trong phòng thí nghiệm (in vitro) trên đĩa nuôi cấy hoặc động vật thí nghiệm, đi kèm với nguy cơ độc tính tế bào rất cao đối với cả tế bào khỏe mạnh bình thường [1].

Đuôi công hoa đỏ và hoạt chất plumbagin là gì?

Cây đuôi công hoa đỏ, còn được biết đến với tên gọi xích hoa xà (Plumbago indica L. hoặc Plumbago rosea), thuộc họ Plumbaginaceae [3, 5, 6]. Trong y học cổ truyền một số nước châu Á như Thái Lan, loài cây này từng được dùng làm dược liệu để hỗ trợ chống viêm, kháng khuẩn và kháng u [1]. Cây cũng thường được dùng trong các bài thuốc dân gian trị viêm, ho, viêm phế quản và rối loạn tiêu hóa [2].

Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại cho thấy chiết xuất đuôi công hoa đỏ chứa nhiều hợp chất thứ cấp như alkaloid, glycoside, đường khử, phenolic đơn giản, tannin, saponin, flavonoid và quinone [3]. Trong đó, plumbagin (5-hydroxy-2-methyl-1,4-naphthoquinone) được xác định là thành phần hoạt tính chính tạo nên các đặc tính sinh học đặc trưng của loài cây này [3, 4, 7].

Cơ chế tác động diệt tế bào trong phòng thí nghiệm

Để hiểu vì sao đuôi công hoa đỏ lại được đồn thổi là diệt ung thư, cần xem xét cơ chế mà hoạt chất plumbagin tác động lên các tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm.

Khi tiếp xúc với tế bào ung thư, plumbagin hoạt động như một chất gây stress oxy hóa mạnh mẽ [4]. Hợp chất này thúc đẩy sự gia tăng ồ ạt các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) bên trong tế bào [4, 7]. Lượng ROS tích tụ vượt ngưỡng sẽ phá hủy màng ty thể, làm suy giảm điện thế màng ty thể và kích hoạt con đường tự chết theo chương trình (apoptosis) [4, 7].

Cụ thể, nghiên cứu trên tế bào ung thư biểu mô tuyến tụy người cho thấy plumbagin làm giảm biểu hiện của protein chống chết tế bào Bcl-2, tăng protein gây chết Bax, đồng thời kích hoạt các enzyme caspase-3 và caspase-9 để phân rã tế bào [4]. Một nghiên cứu khác chỉ ra plumbagin cùng các phức chất của nó có khả năng gắn kết xen vào giữa các cặp bazơ của chuỗi DNA, ức chế enzyme topoisomerase I (TOPO I) và tạo ra các vết đứt gãy sợi đơn DNA thông qua chu trình oxy hóa khử có sự tham gia của ion đồng [2, 8].

Tuy nhiên, cơ chế tạo gốc oxy hóa và gây độc gen này diễn ra một cách không chọn lọc. Nghĩa là không chỉ tế bào ung thư mà các tế bào bình thường cũng chịu tổn thương tương tự khi tiếp xúc với chất này [1, 6].

Các nghiên cứu độc tế bào nói lên điều gì?

Các bằng chứng khoa học liên quan đến đuôi công hoa đỏ hiện nay gồm những thử nghiệm cụ thể sau:

Nghiên cứu năm 2013 kiểm tra độc tính di truyền của chiết xuất ethanol từ rễ đuôi công hoa đỏ Thái Lan (Plumbago indica) trên tế bào lympho người trong ống nghiệm [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất ở nồng độ từ 12,5 đến 100 µg/ml gây trì hoãn chu kỳ tế bào ở lần phân bào đầu tiên [1]. Đáng chú ý, ở nồng độ 25, 50 và 100 µg/ml, mức độ trao đổi nhiễm sắc tử chị em (SCE - dấu hiệu tổn thương gen) tăng đáng kể so với nhóm chứng [1]. Khi nâng nồng độ lên 500 µg/ml, chiết xuất trực tiếp gây chết tế bào lympho khỏe mạnh [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng cần phải có thêm các nghiên cứu trên cơ thể sống (in vivo) để xác minh độc tính và tiềm năng trị liệu [1].

Năm 2014, một nghiên cứu đánh giá tác động của plumbagin và chiết xuất rễ cây đuôi công hoa đỏ (Plumbago rosea) trên dòng tế bào u hắc tố da SK-MEL 28 và tế bào lympho người [2]. Cả hai đều ức chế sự sống của tế bào u hắc tố theo liều lượng và giảm biểu hiện Bcl-2 [2]. Dù vậy, các tác giả nhấn mạnh rằng plumbagin đơn lẻ gây độc tính đáng kể lên tế bào lympho khỏe mạnh của người, chính tác dụng phụ độc hại này là rào cản hạn chế việc ứng dụng lâm sàng [2].

Năm 2020, nghiên cứu trên tế bào ung thư biểu mô tuyến tụy người (cả dạng nuôi cấy 2D và khối cầu u 3D) ghi nhận plumbagin kích hoạt chết tế bào thông qua con đường ty thể phụ thuộc ROS [4]. Đáng lưu ý, khi tế bào được bổ sung chất chống oxy hóa N-acetylcysteine (NAC), hiệu ứng diệt tế bào ung thư của plumbagin bị chặn đứng hoàn toàn [4, 7].

Nghiên cứu in vivo hiếm hoi được công bố năm 2010 thực hiện trên chuột suy giảm miễn dịch NOD/SCID mang khối u bạch cầu dòng tủy người NB4 [5]. Liệu trình tiêm màng bụng plumbagin tinh khiết với liều 2 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 3 tuần giúp giảm 64,49% thể tích khối u so với nhóm chứng, đồng thời không gây sụt cân hay tổn thương mô rõ rệt như nhóm dùng thuốc hóa trị doxorubicin [5]. Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2016 còn tìm thấy plumbagin có hoạt tính kháng nấm Candida albicans và ức chế virus viêm gan C (HCV) trên tế bào Huh7.5 in vitro [6].

Khoảng cách từ ống nghiệm đến cơ thể người

Việc một chất "tiêu diệt tế bào ung thư trong ống nghiệm" là hiện tượng rất phổ biến trong nghiên cứu sinh học sơ cấp. Rất nhiều hóa chất mạnh, cồn hay xà phòng cũng có thể tiêu diệt tế bào ung thư khi nhỏ trực tiếp vào đĩa nuôi cấy. Tuy nhiên, đĩa thí nghiệm là một môi trường đóng, nơi tế bào bị phơi nhiễm trực tiếp ở nồng độ cao mà không có các rào cản sinh lý.

Cơ thể con người là một hệ thống sống vô cùng phức tạp. Một chất khi uống vào phải trải qua quá trình hấp thu qua đường tiêu hóa, chuyển hóa tại gan, phân bố qua hệ tuần hoàn và đào thải qua thận. Hiện nay, chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên bệnh nhân ung thư để xác định liều lượng an toàn, khả năng phân bố đến khối u, cũng như độc tính tích lũy của đuôi công hoa đỏ đối với các cơ quan nội tạng. Thậm chí, chiết xuất thực vật này đã được chứng minh trực tiếp gây độc di truyền và làm chết tế bào miễn dịch bình thường của người [1, 6].

Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh

Hiểu lầm tai hại nhất là việc đánh đồng "nghiên cứu cho thấy có hoạt tính kháng u" với "dược liệu chữa khỏi bệnh ung thư". Đuôi công hoa đỏ không phải là thuốc điều trị ung thư và không thể thay thế các phác đồ chuẩn y khoa.

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên là lành tính và không có tác dụng phụ. Thực tế, plumbagin là một chất có độc tính tế bào rất mạnh [1, 6]. Việc tự ý thu hái thân, rễ đuôi công hoa đỏ sắc uống đậm đặc có thể dẫn tới ngộ độc, suy giảm tế bào lympho miễn dịch và phá hủy các tế bào lành [1]. Nguy hiểm hơn, việc tin vào lời đồn mà trì hoãn phẫu thuật, hóa trị hay xạ trị sẽ tước đi giai đoạn vàng điều trị của bệnh nhân ung thư.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Do mang độc tính tế bào và gây biến đổi chu kỳ tế bào, đuôi công hoa đỏ không phải là dược liệu có thể sử dụng tùy tiện [1].

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không tự ý sử dụng các chế phẩm từ cây này do nguy cơ gây độc tế bào và biến đổi gen tiềm ẩn [1].
  • Người đang mắc các bệnh lý suy giảm miễn dịch hoặc suy tủy cần tránh xa, bởi dịch chiết rễ cây đã được ghi nhận gây chết và tổn thương nhiễm sắc thể ở tế bào lympho người [1, 6].
  • Bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận hóa xạ trị không được tự ý dùng kèm đuôi công hoa đỏ; sự tương tác không kiểm soát có thể làm tăng độc tính toàn thân hoặc cản trở hiệu quả điều trị.
  • Người có tiền sử bệnh gan, thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tiếp xúc với bất kỳ bài thuốc dân gian nào từ họ Plumbaginaceae [3].

Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn?

Hiện tại, y học chính thống không có khuyến cáo sử dụng đuôi công hoa đỏ hay hoạt chất plumbagin để tự điều trị ung thư tại nhà.

Nếu người bệnh muốn dùng đuôi công hoa đỏ theo kinh nghiệm y học cổ truyền cho các chứng viêm nhiễm thông thường hoặc bệnh ngoài da, chỉ dùng đúng dạng bào chế ngoài da hoặc phối hợp theo đơn thuốc nghiêm ngặt của thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề, tuyệt đối không tự ý dùng rễ cây tươi sắc uống liều cao [3, 6]. Liều dùng an toàn trên người chưa được thiết lập rõ ràng qua các thử nghiệm lâm sàng. Do đó, người dân chỉ nên sử dụng một lượng vừa phải dưới sự giám sát y tế và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.

Đuôi công hoa đỏ chứa các hoạt chất sinh học có triển vọng trong nghiên cứu dược liệu tương lai, đặc biệt là tiềm năng kháng khuẩn, kháng u trên mô hình tế bào [1, 3, 5]. Tuy nhiên, từ thí nghiệm tế bào đến viên thuốc điều trị ung thư cho người là một chặng đường nghiên cứu rất dài và nghiêm ngặt. Người bệnh cần giữ tinh thần tỉnh táo, tuân thủ phác đồ điều trị của bệnh viện và không đánh cược sức khỏe bằng những lời đồn thổi truyền miệng thiếu căn cứ.