Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về cơn bốc hỏa

Bước vào độ tuổi tiền mãn kinh và mãn kinh, nhiều phụ nữ phải đối mặt với những cơn bốc hỏa dữ dội. Đây là cảm giác nóng bừng đột ngột ở vùng mặt, cổ và ngực, kèm theo vã mồ hôi và tim đập nhanh. Một khảo sát qua điện thoại trên 594 phụ nữ tiền mãn kinh cho thấy tỷ lệ gặp phải cơn bốc hỏa lên tới 88% [1]. Đặc biệt, ở nhóm phụ nữ trải qua phẫu thuật cắt bỏ buồng trứng, tỷ lệ bốc hỏa chiếm tới 92% [1]. Một nghiên cứu bảng hỏi khác trên 506 phụ nữ ghi nhận 87% phụ nữ mãn kinh trải qua triệu chứng này hàng ngày [2]. Triệu chứng này thường xuất hiện từng đợt, đi kèm buồn nôn, chóng mặt, nhức đầu, đánh trống ngực hoặc đổ mồ hôi đêm, làm suy giảm đáng kể chất lượng sống [2].

Trước những khó chịu kéo dài, nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để làm dịu cơ thể. Trong số đó, đương quy (Angelica sinensis) là dược liệu cổ truyền phương Đông nổi tiếng, thường được truyền tai như vị thuốc điều hòa kinh nguyệt và cải thiện sức khỏe phụ nữ. Tuy nhiên, liệu dùng đương quy đơn độc có thực sự cắt đứt được các cơn nóng bừng khó chịu này hay không vẫn là nỗi băn khoăn lớn của nhiều chị em.

Đương quy có thực sự cắt được cơn bốc hỏa?

Câu trả lời ngắn gọn theo y học thực chứng: đương quy không đem lại hiệu quả giảm bốc hỏa rõ rệt hơn giả dược. Mặc dù có lịch sử sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền, các bằng chứng khoa học hiện đại không ủng hộ việc sử dụng đương quy như một liệu pháp để giảm triệu chứng vận mạch [3].

Các tổng quan y khoa hiện nay đánh giá đương quy thiếu bằng chứng khoa học vững chắc về khả năng giảm tần suất và cường độ các cơn nóng bừng [3]. Bên cạnh đó, các nghiên cứu còn ghi nhận hoạt tính sinh học của loại thảo dược này có thể tiềm ẩn rủi ro cho một số nhóm người có bệnh lý nhạy cảm với nội tiết [3].

Cơ chế tác động: Hoạt tính giống estrogen

Trong y học cổ truyền, đương quy được dùng chữa trị các rối loạn phụ khoa như đau bụng kinh và bốc hỏa [4]. Dưới góc độ sinh học hiện đại, đương quy được phát hiện có hoạt tính giống như hormone estrogen [3]. Do suy giảm estrogen tự nhiên là nguyên nhân chính gây mất cân bằng điều nhiệt ở phụ nữ mãn kinh, nhiều người kỳ vọng việc bổ sung thảo dược có hoạt tính tương tự sẽ giúp kiểm soát cơn bốc hỏa.

Ngoài ra, ở cấp độ phân tử và tế bào, đương quy còn cho thấy các tác dụng sinh học khác. Một nghiên cứu trên tế bào đại thực bào và mô hình động vật năm 2006 cho thấy phân đoạn trọng lượng phân tử thấp (dưới 10 kDa) từ chiết xuất nước đương quy giúp ức chế giải phóng protein HMGB1 (một chất trung gian gây viêm hệ thống giai đoạn muộn) do nội độc tố vi khuẩn kích thích [4]. Trong nghiên cứu trên chuột bị nhiễm độc tố và nhiễm trùng huyết do thắt và chọc thủng manh tràng, chiết xuất nước đương quy tiêm dự phòng hoặc tiêm trễ sau 24 giờ đã làm giảm tích tụ HMGB1 và bảo vệ chuột sống sót [4]. Mặc dù thể hiện đặc tính kháng viêm trên động vật, những cơ chế này không đồng nghĩa với việc đương quy có thể điều hòa trung tâm kiểm soát thân nhiệt bị xáo trộn ở người mãn kinh [3].

Bằng chứng lâm sàng nói gì?

Để kiểm chứng hiệu quả thực tế của đương quy trên phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng.

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2010 đã dẫn chứng thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 71 phụ nữ mãn kinh để so sánh đương quy với giả dược [3]. Kết quả thử nghiệm cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tần suất hay mức độ nghiêm trọng của các cơn bốc hỏa giữa nhóm dùng đương quy và nhóm dùng giả dược [3]. Điều này chứng minh rằng sự thuyên giảm triệu chứng mà một số bệnh nhân cảm nhận được chủ yếu đến từ hiệu ứng tâm lý (hiệu ứng giả dược) chứ không phải do tác dụng dược lý của bản thân thảo dược [3].

Bên cạnh đương quy, nhiều thảo dược bổ sung khác lưu hành trên thị trường cũng được đánh giá qua các thử nghiệm lâm sàng nhưng đều cho kết quả đáng thất vọng [3]:

  • Tinh dầu hoa anh thảo (Oenothera biennis): Thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược cho thấy tinh dầu hoa anh thảo không mang lại lợi ích trong việc làm giảm các cơn bốc hỏa [3].
  • Nhân sâm (Panax ginseng): Một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi đánh giá chiết xuất nhân sâm trên chất lượng cuộc sống và các thông số sinh lý cũng ghi nhận không có sự khác biệt đáng kể về triệu chứng vận mạch giữa nhóm can thiệp và nhóm giả dược [3].
  • Khoai mỡ hoang (Dioscorea villosa): Kem bôi chứa progesterone tự nhiên chiết xuất từ khoai mỡ hoang được thử nghiệm trong một nghiên cứu mù đôi, đối chứng giả dược bắt chéo, kết quả không tìm thấy sự khác biệt về triệu chứng mãn kinh so với giả dược [3].

Tổng kết lại, các bằng chứng hiện có chỉ ra tinh dầu hoa anh thảo, đương quy, nhân sâm và khoai mỡ hoang đều không hiệu quả và không nên dùng làm liệu pháp điều trị bốc hỏa [3].

Hiểu lầm phổ biến và các lựa chọn khác

Một hiểu lầm rất phổ biến là hễ là thảo mộc tự nhiên thì luôn an toàn và có thể thay thế thuốc kê đơn trị bốc hỏa. Nhiều phụ nữ e ngại liệu pháp nội tiết nên tự ý mua đương quy hoặc các chế phẩm thảo dược về dùng kéo dài mà không biết rằng bằng chứng hiệu quả của chúng rất mờ nhạt [3].

Trong khi đó, y học hiện đại đã ghi nhận một số giải pháp khác có bằng chứng rõ ràng hơn:

  • Thuốc ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin (SSRI): Tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2014 trên 11 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 2.069 phụ nữ (theo dõi 1-9 tháng, độ tuổi trung bình 36-76, thời gian sau mãn kinh trung bình 2,3-6,6 năm) cho thấy SSRI giúp giảm đáng kể tần suất bốc hỏa (khác biệt trung bình -0,93; khoảng tin cậy 95% từ -1,46 đến -0,37) và giảm mức độ nghiêm trọng (khác biệt chuẩn hóa -0,34; khoảng tin cậy 95% từ -0,59 đến -0,10) so với giả dược [5]. Trong các thuốc SSRI, escitalopram vượt trội hơn về mặt hiệu quả, dù người dùng cần lưu ý các tác dụng phụ đặc trưng của nhóm thuốc này [5].
  • Cam thảo: Thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi trên 60 phụ nữ mãn kinh dùng cam thảo (1.140 mg/ngày) hoặc liệu pháp hormone (estrogen liên hợp 0,312 mg/ngày cùng medroxyprogesterone 2,5 mg/ngày) trong 90 ngày cho thấy cam thảo không khác biệt nhiều so với hormone về giảm số lượng và thời gian cơn bốc hỏa, nhưng liệu pháp hormone giảm mức độ nghiêm trọng tốt hơn rõ rệt [6].
  • Cỏ ba lá đỏ (Trifolium pratense): Phân tích gộp các thử nghiệm ghi nhận việc sử dụng cỏ ba lá đỏ có xu hướng làm giảm tần suất bốc hỏa (khác biệt trung bình -1,99; p = 0,067), cải thiện tình trạng teo âm đạo ở liều 80 mg/ngày, đặc biệt ở nhóm bốc hỏa nặng từ 5 cơn/ngày trở lên [7].
  • Châm cứu và bấm huyệt tai: Nghiên cứu trên 46 phụ nữ Trung Quốc cắt buồng trứng hai bên cho thấy cả châm cứu kết hợp bấm huyệt tai lẫn liệu pháp hormone (tibolone) đều làm giảm tần suất và mức độ cơn bốc hỏa sau điều trị, giúp giảm nồng độ hormone kích thích nang trứng (FSH) và tăng nồng độ estradiol (E2) trong huyết thanh [2]. Tuy nhiên, một thử nghiệm ngẫu nhiên đơn mù khác trên 103 người lại cho thấy châm cứu y khoa không vượt trội hơn châm cứu giả (tỷ lệ cơn bốc hỏa còn lại ở tuần 12 là 73% ở nhóm châm cứu thật so với 55% ở nhóm châm cứu giả) [8].

Dù có nhiều lựa chọn dược lý, Hội Mãn kinh Bắc Mỹ (NAMS) vẫn khuyến cáo thay đổi lối sống là bước điều trị đầu tay hàng đầu cho các cơn bốc hỏa [3].

Ai nên đặc biệt thận trọng với đương quy?

Do đương quy có hoạt tính giống estrogen, độ an toàn của vị thuốc này trên bệnh nhân ung thư vú vẫn chưa được làm rõ [3]. Những người có tiền sử mắc các bệnh ung thư nhạy cảm với hormone như ung thư vú tuyệt đối không nên tự ý dùng đương quy vì nguy cơ kích thích tế bào bệnh tiến triển [3].

Bên cạnh đó, người đang mắc các bệnh lý chuyển hóa, rối loạn đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào có nguồn gốc từ đương quy.

Cách tiếp cận thực tế khi đối mặt với bốc hỏa

Khi đối mặt với cơn bốc hỏa mãn kinh, chị em không nên tự ý mua và dùng đương quy với hy vọng chấm dứt hoàn toàn triệu chứng [3].

Việc đầu tiên cần làm là áp dụng các biện pháp điều chỉnh lối sống theo khuyến cáo chuyên khoa: giữ không gian phòng ngủ thoáng mát, mặc quần áo vải sợi tự nhiên thấm hút mồ hôi, hạn chế đồ uống nóng, chất kích thích và kiểm soát căng thẳng [3]. Nếu các cơn nóng bừng xảy ra liên tục và làm giảm sút nghiêm trọng chất lượng sinh hoạt, người bệnh nên đến khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa phụ sản để được tư vấn các phác đồ điều trị đã được kiểm chứng an toàn và hiệu quả, thay vì trông chờ vào các thảo dược thiếu bằng chứng xác thực [3].

Tóm lại, dù đương quy là dược liệu truyền thống quen thuộc, các bằng chứng khoa học đối chứng hiện nay không ủng hộ việc sử dụng vị thuốc này để làm dịu cơn bốc hỏa mãn kinh [3]. Để bảo vệ sức khỏe và tìm được giải pháp phù hợp nhất cho giai đoạn chuyển mùa của cơ thể, phụ nữ nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa thay vì tin theo những lời đồn thổi chưa được kiểm chứng.