Nỗi băn khoăn khi dùng vị thuốc bồi bổ kinh nguyệt
Đương quy từ lâu được xem là vị thuốc đầu bảng trong y học cổ truyền dành cho phụ nữ, thường xuyên góp mặt trong các bài thuốc bổ huyết và điều hòa kinh nguyệt. Nhiều chị em có thói quen sắc uống đương quy hằng ngày hoặc hầm cùng các món ăn bồi bổ sức khỏe mà không hề đắn đo. Tuy nhiên, khi được chẩn đoán mắc u xơ tử cung, việc tiếp tục duy trì loại thảo dược này lại trở thành mối lo ngại lớn.
Câu trả lời ngắn gọn là người bị u xơ tử cung không nên tự ý dùng đương quy hằng ngày khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Bản chất u xơ tử cung là khối u phụ thuộc vào nội tiết tố nữ, trong khi đương quy chứa các thành phần thể hiện hoạt tính giống estrogen [1]. Việc bổ sung thường xuyên vị thuốc này có thể gián tiếp tác động đến sự phát triển của mô khối u hoặc gây xáo trộn chu kỳ nội tiết tự nhiên của cơ thể.
Vì sao u xơ tử cung lại nhạy cảm với estrogen?
U xơ tử cung là bệnh lý phụ khoa lành tính rất phổ biến ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản [2]. Bản chất sự hình thành và phát triển của các khối u này chịu sự chi phối chặt chẽ từ hai loại hormone chính là estrogen và progesterone [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các tế bào u xơ biểu hiện thụ thể estrogen ở mức độ cao hơn đáng kể so với tế bào cơ trơn tử cung thông thường [4].
Dưới tác động kích thích của hormone estrogen, các nguyên bào sợi trong mô u xơ sẽ bị kích hoạt mạnh mẽ [4]. Quá trình kích hoạt này làm gia tăng tổng hợp chất nền ngoại bào như collagen týp I, laminin và fibronectin, đồng thời kích thích các yếu tố tăng trưởng [4]. Dịch tiết từ các nguyên bào sợi bị hoạt hóa này tiếp tục thúc đẩy tế bào khối u phân chia và nhân lên nhanh chóng [4]. Khi có sự hiện diện của các yếu tố kích thích thụ thể estrogen ngoại sinh, khối u xơ đứng trước nguy cơ gia tăng kích thước nhanh hơn [4].
Đương quy tác động ra sao đối với thụ thể nội tiết?
Các thử nghiệm dược lý hiện đại đã xác nhận đương quy sở hữu các hoạt chất có tính chất tương tự hormone estrogen [1]. Một nghiên cứu năm 2006 thực hiện trên chuột bị cắt bỏ buồng trứng ghi nhận chiết xuất cồn chuẩn hóa của rễ đương quy làm biến đổi cấu trúc mô tử cung, gây sừng hóa biểu mô âm đạo và giảm nồng độ hormone LH trong huyết thanh [1]. Những biến đổi này khẳng định rõ tính chất giống estrogen của vị thảo dược [1].
Khi thử nghiệm tiếp tục trên chuột cái bình thường, chiết xuất đương quy làm thay đổi chu kỳ rụng trứng ở 67% số chuột được điều trị [1]. Chu kỳ bị biến đổi này biểu hiện bằng giai đoạn động dục kéo dài và tính chu kỳ tự nhiên bị gián đoạn tạm thời [1]. Một nghiên cứu khác năm 2021 cũng chứng minh chiết xuất đương quy có khả năng thúc đẩy biểu hiện của thụ thể estrogen alpha (ERalpha) [5].
Hoạt tính nội tiết này tiếp tục được ghi nhận trong nghiên cứu năm 2020 trên mô hình chuột bị đau bụng kinh [6]. Khi loại bỏ đương quy và xuyên khung ra khỏi bài thuốc Tứ vật, hiệu quả điều hòa các thụ thể nội tiết ESR1 (thụ thể estrogen) suy giảm rõ rệt so với bài thuốc hoàn chỉnh [6]. Dù mang lại lợi ích trong điều hòa kinh nguyệt, khả năng gắn kết hoặc kích thích thụ thể estrogen của đương quy lại trở thành yếu tố nguy cơ đối với những người đang mang các khối u nhạy cảm hormone [1], [5].
Bằng chứng dịch tễ học và những góc nhìn trái chiều
Mặc dù các thử nghiệm thực nghiệm cảnh báo về hoạt tính estrogen của đương quy, các dữ liệu dịch tễ học lại đưa ra những góc nhìn phức tạp hơn. Một nghiên cứu công bố năm 2019 phân tích việc sử dụng các bài thuốc thảo dược truyền thống tại Đài Loan cho thấy kết quả bất ngờ [3]. Các bài thuốc thảo dược thường xuyên được kê đơn để điều trị đau bụng kinh nguyên phát có chứa các vị thuốc có tính chất giống estrogen như đương quy (chiếm 8 bài thuốc) và nhân sâm (chiếm 2 bài thuốc) [3].
Phân tích số liệu cho thấy việc sử dụng các chế phẩm thảo dược này có mối liên hệ nghịch chiều với nguy cơ phát triển u xơ tử cung sau đó [3]. Tức là nhóm phụ nữ dùng thảo dược ghi nhận tỷ lệ mắc u xơ tử cung thấp hơn ở hầu hết các phân nhóm [3]. Nhóm nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng các phytoestrogen (estrogen thực vật) có thể mang tác dụng kháng estrogen yếu, từ đó ức chế sự tăng sinh của các tế bào phụ thuộc estrogen [3]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh đây mới chỉ là quan sát dịch tễ, tuổi tác lớn làm giảm hiệu quả bảo vệ này và cơ chế phân tử chính xác vẫn chưa được làm rõ đầy đủ [3].
Mặt khác, trong một nghiên cứu bệnh chứng năm 2019 về nguy cơ ung thư vú và phơi nhiễm đương quy, các tình trạng bệnh lý lành tính của tử cung như u xơ và lạc nội mạc tử cung đều được đưa vào diện các biến số bệnh kèm theo cần kiểm soát chặt chẽ do có liên quan đến phơi nhiễm hormone ngoại sinh [7].
Giới hạn của các nghiên cứu hiện nay
Độc giả cần lưu ý rằng bằng chứng khoa học về tác động của đương quy lên u xơ tử cung vẫn còn nhiều khoảng trống. Hầu hết các thử nghiệm phân tích sâu về kích thích thụ thể estrogen của đương quy mới chỉ được thực hiện trên tế bào cô lập trong phòng thí nghiệm hoặc trên chuột [1], [6], [5]. Cơ thể người có quá trình chuyển hóa phức tạp hơn rất nhiều, chịu sự tương tác của hệ vi khuẩn đường ruột vốn cũng là yếu tố can thiệp sâu vào nồng độ estrogen [2].
Ngoài ra, dữ liệu về việc giảm nguy cơ u xơ tử cung lại đến từ các bài thuốc phối ngũ nhiều thành phần, không phải sử dụng đương quy đơn độc [3]. Tác động của một vị thuốc khi đứng riêng lẻ có thể rất khác so với khi kết hợp trong một bài thuốc hoàn chỉnh. Do đó, hiện nay vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người khẳng định việc uống đương quy đơn độc hằng ngày là an toàn cho bệnh nhân u xơ tử cung.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên
Sai lầm phổ biến nhất của nhiều người là mặc định "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Sự thật là bất kỳ cây thuốc nào có hoạt tính sinh học đều có khả năng can thiệp vào các quá trình sinh lý của cơ thể [1].
Nhiều người cho rằng hễ u xơ là phải kiêng tuyệt đối mọi loại cây cỏ, hoặc ngược lại, nghĩ rằng uống đương quy để "tiêu u, hoạt huyết". Cả hai quan niệm này đều thiếu căn cứ khoa học. Đương quy kích thích thụ thể estrogen và làm dày niêm mạc trong mô hình động vật [1], nhưng đồng thời cũng được nghiên cứu về tiềm năng điều hòa nội tiết trong các bài thuốc tổng hợp [3]. Do sự tác động đa chiều này, việc tự ý dùng đương quy liều cao hoặc uống kéo dài hằng ngày để trị bệnh là hành động tiềm ẩn nhiều rủi ro [1], [5].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Phụ nữ đã được chẩn đoán mắc u xơ tử cung có kích thước lớn hoặc đang có triệu chứng chèn ép, rong kinh không nên tùy tiện uống trà hay viên uống chứa đương quy. Hoạt tính giống estrogen có thể thúc đẩy tế bào mô u tăng sinh hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng rối loạn chu kỳ [1], [4].
Bên cạnh u xơ tử cung, các bệnh lý phụ thuộc hormone khác cũng cần cẩn trọng cao độ. Nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng chiết xuất đương quy ở liều 2,5 mg/kg thúc đẩy khối u phát triển trên mô hình ung thư vú dương tính với thụ thể estrogen (ER-positive) thông qua việc kích thích biểu hiện ERalpha [5]. Do đó, phụ nữ có tiền sử hoặc đang điều trị các bệnh ung thư nhạy cảm nội tiết tuyệt đối không nên tự ý dùng đương quy [5].
Sử dụng đương quy sao cho an toàn?
Nếu bạn có u xơ tử cung nhưng muốn dùng đương quy để bồi bổ sức khỏe hoặc điều hòa kinh nguyệt, hãy tuân thủ nguyên tắc sau:
- Thăm khám chuyên khoa: Luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa phụ sản và bác sĩ y học cổ truyền trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào từ đương quy.
- Không dùng đơn độc hằng ngày: Y học cổ truyền hiếm khi dùng đương quy một mình trong thời gian dài. Vị thuốc này thường được phối ngũ nghiêm ngặt với các vị thuốc khác để cân bằng dược tính [6].
- Lượng dùng vừa phải: Nếu dùng dưới dạng gia vị nấu ăn thỉnh thoảng (như hầm gà, nấu canh), lượng sử dụng rất nhỏ và ngắt quãng thường ít gây rủi ro nội tiết đột ngột. Tuy nhiên, nếu dùng dạng dịch chiết cô đặc hoặc viên hoàn hằng ngày, cần có sự theo dõi của thầy thuốc.
- Theo dõi định kỳ: Nếu đang sử dụng các bài thuốc có chứa đương quy, cần siêu âm theo dõi kích thước u xơ tử cung định kỳ để đánh giá sự thay đổi của khối u.
Đương quy là một vị thuốc quý với nhiều công dụng đối với sức khỏe nữ giới. Tuy nhiên, hoạt tính kích thích thụ thể nội tiết của loại cây này đòi hỏi người có u xơ tử cung phải hết sức cẩn trọng [1], [4]. Không tự ý uống đương quy hằng ngày là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe và kiểm soát tốt sự tiến triển của khối u.
