Hạt gấc ngâm rượu trị đau khớp: Bằng chứng y học nói gì?

Mẹo dân gian quen thuộc trong mỗi gia đình

Mỗi khi thời tiết thay đổi, tình trạng đau nhức xương khớp lại xuất hiện ở nhiều người trung niên và cao tuổi. Trong dân gian, bình rượu ngâm hạt gấc là bài thuốc xoa bóp quen thuộc được truyền miệng qua nhiều thế hệ để giảm sưng tấy và đau mỏi cơ khớp.

Nhiều người tin rằng loại rượu thuốc này có thể thay thế hoàn toàn các thuốc giảm đau thông thường. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế và tính an toàn của phương pháp này dưới góc nhìn của y học hiện đại vẫn là điều cần làm rõ.

Câu trả lời từ góc nhìn khoa học hiện đại

Hạt gấc thực sự chứa các hoạt chất có khả năng kháng viêm sinh học mạnh mẽ, đặc biệt là nhóm saponin triterpenoid ^[1]. Dù vậy, phần lớn các bằng chứng khoa học hiện nay mới dừng lại ở mức độ nghiên cứu trên tế bào thực nghiệm hoặc mô hình động vật [1, 2, 5].

Chưa có thử nghiệm lâm sàng bài bản trên người để khẳng định rượu hạt gấc bôi ngoài da có thể trị dứt điểm đau khớp hay phục hồi thoái hóa sụn khớp. Do đó, cồn xoa bóp từ hạt gấc chỉ nên xem là biện pháp hỗ trợ triệu chứng tạm thời trong y học cổ truyền, không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.

Cơ chế kháng viêm của saponin trong hạt gấc

Trong y học cổ truyền châu Á, hạt gấc khô đã được sử dụng hơn 1.000 năm như một vị thuốc hỗ trợ giảm đau nhức do thấp khớp, giảm sưng và các vết bầm tím [1, 3]. Các nhà khoa học hiện đại đã phân lập nhiều hoạt chất có giá trị sinh học cao nhằm giải mã tác dụng này [1, 2].

Thành phần quan trọng nhất tạo nên khả năng giảm viêm của hạt gấc là các triterpenoidal saponin ^[1]. Một nghiên cứu năm 2017 phát hiện ra hợp chất momordica saponin I chiết xuất từ hạt gấc có khả năng làm giảm sản sinh nitric oxide (NO) trong các tế bào đại thực bào RAW264.7 được kích hoạt bởi LPS mà không gây độc tế bào ^[1]. Hợp chất này ức chế các enzym gây viêm quan trọng bao gồm iNOS và COX-2 ^[1].

Ở mức độ phân tử, momordica saponin I ức chế sự di chuyển của các tiểu đơn vị p65 và p50 của yếu tố phiên mã NF-κB vào nhân tế bào ^[1]. Nó cũng làm giảm mức độ phosphoryl hóa của các protein truyền tín hiệu viêm như IκBα, Src và Syk ^[1]. Các cơ chế ức chế chọn lọc này cho thấy hoạt chất từ hạt gấc có thể can thiệp vào các đường dẫn tín hiệu viêm mạn tính ^[1].

Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm

Năm 2013, các nhà khoa học đã phân lập thành công hai saponin triterpenoid từ hạt gấc ^[2]. Trong đó, một dẫn xuất quillaic acid glycoside đã được chứng minh có khả năng ức chế đáng kể việc giải phóng nitric oxide và chất gây viêm IL-6 thông qua con đường truyền tín hiệu NF-κB trên tế bào thực nghiệm ^[2].

Tiếp tục hướng đi này, một công bố năm 2019 đã chiết xuất 5 hợp chất lignan mới cùng 27 hợp chất đã biết từ hạt gấc ^[3]. Kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy các phân đoạn saponin và lignan có hoạt tính ức chế mạnh mẽ sự tăng sinh tế bào khối u cũng như việc giải phóng các chất trung gian gây viêm như NO và TNF-alpha trên tế bào đại thực bào ^[3].

Bên cạnh các thử nghiệm tế bào, chiết xuất hạt gấc cũng đã được khảo sát trên động vật thí nghiệm ^[4]. Một nghiên cứu năm 2012 trên chuột bị loét tá tràng do cysteamine cho thấy chiết xuất hạt gấc ở các mức liều 50, 100 và 200 mg/kg làm giảm rõ rệt các chất trung gian gây viêm như cPLA2, COX-2, 5-lipoxygenase và biểu hiện của các gen tiền viêm như IL-1beta và IL-6 ^[4]. Đồng thời, chiết xuất này kích hoạt enzym tổng hợp glutathione (gamma-GCS), giúp tăng cường khả năng chống oxy hóa mô ^[4].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Mặc dù các dữ liệu sinh học phân tử cho thấy tiềm năng kháng viêm rất lớn, người bệnh cần nhìn nhận rõ các giới hạn nghiên cứu [1, 2]. Toàn bộ các thử nghiệm kể trên đều được thực hiện trên dòng tế bào biệt hóa trong ống nghiệm hoặc trên chuột [1, 5].

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người đánh giá khả năng thẩm thấu qua da của saponin khi ngâm rượu hạt gấc. Khi bôi cồn thuốc lên da vùng khớp, lượng saponin thực tế thấm qua hàng rào biểu bì để đến được các bao khớp, sụn khớp là bao nhiêu vẫn chưa được xác định.

Hơn nữa, rượu hạt gấc tự làm tại nhà hoàn toàn không được chuẩn hóa về nồng độ hoạt chất. Tác dụng làm dịu cơn đau khớp tạm thời sau khi xoa bóp có thể một phần đến từ động tác xoa bóp vật lý giúp giãn cơ và cảm giác the mát, kích thích nhiệt của cồn bốc hơi.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu hạt gấc

Nhiều người lầm tưởng rằng rượu hạt gấc là thảo dược tự nhiên nên an toàn tuyệt đối và có thể uống được để chữa đau khớp hay bổ gân cốt. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều nguy hiểm cho sức khỏe.

Các tài liệu độc tính cảnh báo rằng chiết xuất hạt gấc có chứa các thành phần gây độc đáng kể ^[5]. Nghiên cứu năm 2021 ghi nhận dịch chiết nước và cồn của hạt gấc khi tiêm tĩnh mạch hoặc tiêm bắp trên động vật có vú theo hướng dẫn độc tính cấp OECD 420 đã khiến động vật tử vong sau vài ngày ^[5]. Nghiên cứu trên ấu trùng cá ngựa vằn cũng chỉ ra chiết xuất hạt gấc gây độc tim phụ thuộc liều lượng, biểu hiện qua phù màng ngoài tim, chết theo chương trình tế bào tim, giảm tốc độ dòng máu và gia tăng gốc tự do ROS ^[5].

Chính vì vậy, rượu ngâm hạt gấc chỉ được sử dụng ngoài da, tuyệt đối không được uống dưới bất kỳ hình thức nào để tránh nguy cơ ngộ độc cấp tính ^[5].

Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Người có vết thương hở, trầy xước, lở loét hoặc viêm da cơ địa quanh vùng khớp không được bôi rượu hạt gấc vì cồn và dịch chiết có thể gây kích ứng mạnh, bỏng rát và nhiễm trùng mô mềm.

Chưa có nghiên cứu an toàn của rượu hạt gấc bôi ngoài da trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu độc tính hiện tại chủ yếu ghi nhận trên động vật và ấu trùng thủy sinh ^[5], do đó nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng.

Người mắc các bệnh lý thoái hóa khớp nặng, tràn dịch khớp hoặc viêm khớp tự miễn cần thăm khám chuyên khoa thay vì tự ý điều trị tại nhà. Việc lạm dụng rượu thuốc tự chế có thể làm chậm trễ thời gian vàng can thiệp y khoa.

Gợi ý sử dụng thực tế và an toàn

Nếu lựa chọn rượu hạt gấc như một biện pháp hỗ trợ massage giảm mỏi khớp, người dùng chỉ nên thoa một lượng vừa phải lên vùng da lành lặn quanh khớp. Trước khi dùng diện rộng, hãy thoa thử một lượng nhỏ lên cổ tay để kiểm tra phản ứng kích ứng da.

Khi xoa bóp, thao tác nhẹ nhàng quanh khớp từ 5 đến 10 phút để hỗ trợ lưu thông máu. Không chà xát quá mạnh gây tổn thương da hoặc làm tăng viêm ở bao hoạt dịch khớp.

Rượu hạt gấc ngâm truyền thống không thể thay thế các thuốc giảm đau, kháng viêm được bác sĩ kê toa. Người bệnh đang dùng các thuốc điều trị khớp hoặc có bệnh lý nền mạn tính cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để có phác đồ can thiệp phù hợp và an toàn nhất.