Nhiều người có thói quen thêm ớt vào bữa ăn hàng ngày vì nghĩ vị cay nóng giúp tán hàn, giảm đau nhức xương khớp. Một số khác lại tìm mua các loại kem bôi chiết xuất từ ớt để thoa trực tiếp lên đầu gối, cổ tay mỗi khi khớp sưng tấy. Liệu ăn ớt cay có mang lại hiệu quả giảm đau khớp tương tự như bôi kem capsaicin ngoài da hay không?

Câu trả lời ngắn gọn: Hoàn toàn không giống nhau. Capsaicin là hoạt chất chính tạo nên vị cay của quả ớt [1]. Khi bôi ngoài da ở dạng bào chế y tế, capsaicin tác động trực tiếp tại chỗ lên các đầu dây thần kinh cảm giác [1]. Ngược lại, ăn ớt qua đường tiêu hóa sẽ chuyển hóa toàn thân, không tạo ra nồng độ và cơ chế giảm đau chọn lọc tại khớp như dạng dùng ngoài da.

Cơ chế tác động tại chỗ của capsaicin bôi ngoài da

Capsaicin bôi ngoài da hoạt động thông qua việc kích thích có chọn lọc các sợi thần kinh hướng tâm C không có bao myelin [1]. Khi tiếp xúc lần đầu, hoạt chất này kích thích giải phóng chất P (substance P) – một chất dẫn truyền xung động đau từ ngoại vi về hệ thần kinh trung ương [2, 8]. Điều này lý giải vì sao người dùng thường cảm thấy nóng rát tại vùng da bôi thuốc trong những ngày đầu [1].

Tuy nhiên, khi bôi lặp lại nhiều lần và kéo dài, capsaicin làm cạn kiệt các kho chứa chất P và có thể cả các chất dẫn truyền thần kinh khác ở đầu mút dây thần kinh cảm giác [1]. Khi nguồn dự trữ chất P bị suy giảm hoặc cạn kiệt, sự dẫn truyền các kích thích đau từ sợi thần kinh ngoại vi lên các trung tâm thần kinh bậc cao hơn sẽ bị giảm đi hoặc triệt tiêu tạm thời [1]. Quá trình này có tính chất hồi phục khi ngừng điều trị [1].

Các phân tích sâu hơn về cơ chế cũng chỉ ra rằng việc bôi capsaicin dẫn đến quá trình mất chức năng tạm thời và co rút của các sợi thần kinh thụ cảm đau ở lớp biểu bì và trung bì [2]. Khi các sợi thần kinh này co rút, toàn bộ các dấu ấn sinh học bên trong chúng, bao gồm cả chất P, đều bị biến mất tạm thời [2]. Nhờ cơ chế tác động tại chỗ sâu vào các thụ thể thần kinh bề mặt quanh khớp, cảm giác đau mạn tính được kiểm soát [1].

Vì sao ăn ớt cay không thể thay thế kem bôi khớp?

Khi ăn ớt, capsaicin đi qua khoang miệng, xuống dạ dày và ruột rồi hấp thu vào hệ tuần hoàn. Toàn bộ lượng hoạt chất này sẽ bị phân tán, chuyển hóa qua gan và suy giảm nồng độ nhanh chóng trong máu. Trích đoạn tài liệu nghiên cứu hiện có chỉ chứng minh hiệu quả giảm đau của capsaicin ở dạng bôi ngoài da đã được định lượng nồng độ như 0,025% hoặc 0,075% [1, 4]. Không có dữ liệu khoa học nào cho thấy việc ăn ớt qua đường tiêu hóa có thể tạo ra tác dụng làm cạn kiệt chất P hay làm mất chức năng sợi thần kinh tại các khớp bị viêm [1, 3].

Bên cạnh đó, việc ăn quá nhiều ớt cay có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, trào ngược hoặc nóng rát ống tiêu hóa. Hoàn toàn không có bằng chứng khoa học cho thấy ăn ớt nhiều giúp làm tê hay cắt đứt dẫn truyền tín hiệu đau ở khớp gối hoặc khớp bàn tay [1, 5].

Nghiên cứu lâm sàng: Kem capsaicin giảm đau khớp ra sao?

Hiệu quả của kem bôi capsaicin trên bệnh nhân viêm khớp đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng uy tín.

Một nghiên cứu mù đôi có đối chứng ngẫu nhiên năm 1991 được thực hiện trên 70 bệnh nhân thoái hóa khớp (OA) và 31 bệnh nhân viêm khớp dạng thấp (RA) [3]. Bệnh nhân được chỉ định bôi kem capsaicin nồng độ 0,025% hoặc giả dược lên vùng khớp gối bị đau 4 lần mỗi ngày, liên tục trong 4 tuần [3]. Đa số bệnh nhân vẫn tiếp tục dùng các thuốc điều trị viêm khớp kèm theo [3].

Kết quả sau 4 tuần cho thấy:

  • Bệnh nhân viêm khớp dạng thấp dùng capsaicin giảm trung bình 57% mức độ đau [3].
  • Bệnh nhân thoái hóa khớp dùng capsaicin giảm trung bình 33% mức độ đau [3].
  • Cả hai mức giảm này đều có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược (lần lượt P = 0,003 và P = 0,033) [3].
  • Đánh giá toàn diện của bác sĩ ghi nhận 80% bệnh nhân dùng capsaicin giảm đau sau 2 tuần điều trị [3].
  • Về tác dụng phụ: 23 trong số 52 bệnh nhân dùng capsaicin bị nóng rát thoáng qua tại vị trí bôi thuốc, trong đó có 2 bệnh nhân phải rút lui khỏi nghiên cứu vì tác dụng phụ này [3]. Nhóm nghiên cứu kết luận kem capsaicin an toàn và hiệu quả trong điều trị viêm khớp [3].

Một phân tích gộp mạng lưới năm 2018 tiến hành trên 28 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 7.372 người tham gia bị thoái hóa khớp để so sánh hiệu quả giữa thuốc chống viêm không steroid (NSAID) bôi ngoài da và capsaicin bôi ngoài da [4]. Đánh giá mức độ giảm đau ở mốc hoặc gần mốc 4 tuần cho thấy:

  • Thuốc NSAID bôi ngoài da vượt trội so với giả dược cả về tổng thể (kích thước hiệu ứng ES 0,30; khoảng tin cậy 95% CI: 0,19 - 0,41) và ở các liều được cấp phép (ES 0,32; 95% CI: 0,24 - 0,39) [4].
  • Capsaicin chỉ vượt trội hơn giả dược có ý nghĩa thống kê khi dùng ở các liều được cấp phép lưu hành (ES 0,41; 95% CI: 0,17 - 0,64) [4].
  • Khi so sánh giữa NSAID bôi ngoài da và capsaicin ở liều được cấp phép, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về hiệu quả giảm đau (ES -0,09; 95% CI: -0,34 đến 0,16) [4].
  • Bằng chứng cho thấy capsaicin bôi ngoài da ở liều chuẩn có hiệu quả giảm đau tương đương với các thuốc bôi NSAID trong bệnh thoái hóa khớp [4].

Ngoài ra, một nghiên cứu sơ bộ nhãn mở năm 1995 thực hiện trên 23 bệnh nhân bị đau cổ mạn tính kéo dài trên 3 tháng [5]. Các bệnh nhân bôi kem capsaicin 0,025% lên vùng cổ và bả vai 4 lần mỗi ngày trong 5 tuần [5]. Một bệnh nhân phải ngưng tham gia do cảm giác bỏng rát không chịu nổi [5]. Kết quả ghi nhận sự cải thiện có ý nghĩa thống kê trên thang điểm thị giác đau (P = 0,00013) và thang điểm giảm đau (P = 0,002) [5]. Tuy nhiên, thử nghiệm này có giới hạn là thiết kế nhãn mở, cỡ mẫu nhỏ và không cải thiện trên bảng câu hỏi đau McGill [5].

Capsaicin nồng độ 0,025% và 0,075% đã được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt để giảm đau tại chỗ do viêm khớp dạng thấp, thoái hóa khớp và đau dây thần kinh [6]. Nó cũng được dùng hỗ trợ cho bệnh đau thần kinh sau zona và bệnh thần kinh do đái tháo đường [2, 7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng ớt giảm đau

Nhiều người lầm tưởng rằng có thể tự giã quả ớt tươi hoặc ngâm rượu ớt để xoa bóp khớp. Đây là việc làm nguy hiểm. Capsaicin trong các chế phẩm y tế được chuẩn hóa chính xác ở nồng độ thấp (như 0,025% hoặc 0,075%) [6]. Khi dùng ớt tươi tự chế, nồng độ hoạt chất không kiểm soát được, rất dễ gây bỏng da, rộp da hoặc tổn thương mô mềm nghiêm trọng.

Hiểu lầm thứ hai là kỳ vọng thuốc có tác dụng giảm đau tức thì như thuốc tê. Trên thực tế, capsaicin cần thời gian để làm cạn kiệt chất P và làm bất hoạt thụ thể đau [2, 3]. Các nghiên cứu lâm sàng đều yêu cầu bôi đều đặn nhiều lần mỗi ngày và hiệu quả rõ rệt thường xuất hiện sau 2 đến 4 tuần điều trị liên tục [1, 6].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng cảm giác nóng rát đồng nghĩa với việc viêm khớp nặng hơn. Cảm giác châm chích, nóng rát là phản ứng giải phóng chất P tại chỗ của các đầu dây thần kinh khi mới tiếp xúc với capsaicin, phổ biến nhất trong tuần đầu tiên và thường chỉ mang tính chất tạm thời [1, 2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Mặc dù capsaicin bôi ngoài da không liên quan đến bất kỳ tác dụng phụ toàn thân nghiêm trọng nào [2, 7], người dùng vẫn cần lưu ý:

  • Người có làn da quá nhạy cảm hoặc không chịu được cảm giác nóng rát ban đầu. Trong các nghiên cứu lâm sàng, một tỷ lệ bệnh nhân đã phải bỏ dở điều trị do không chịu được tác dụng phụ nóng rát tại chỗ [1, 6].
  • Không bôi lên vùng da có vết thương hở, vết trầy xước hoặc vùng da bị viêm loét.
  • Người có các bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc giảm đau khác nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi phối hợp kem capsaicin vào liệu trình [1, 2].

Cách áp dụng thực tế và an toàn

Để kem capsaicin phát huy hiệu quả hỗ trợ giảm đau khớp theo đúng khuyến cáo khoa học:

  • Liều lượng và nồng độ: Chỉ sử dụng các sản phẩm bôi ngoài da đã được cấp phép có nồng độ capsaicin chuẩn hóa (phổ biến là 0,025% hoặc 0,075%) [6].
  • Tần suất: Theo các nghiên cứu lâm sàng trên bệnh thoái hóa khớp và đau cổ mạn tính, kem nồng độ 0,025% thường được hướng dẫn bôi 4 lần mỗi ngày lên vị trí khớp đau [1, 6].
  • Kiên trì điều trị: Cần duy trì bôi đều đặn trong ít nhất 2 đến 4 tuần để đạt hiệu quả giảm đau rõ rệt [1, 2]. Không nên ngừng thuốc chỉ vì cảm giác nóng rát nhẹ trong những ngày đầu, trừ khi phản ứng quá mức gây kích ứng nặng [2, 6].
  • Vệ sinh sau khi bôi: Cần rửa tay thật sạch bằng xà phòng ngay sau khi thoa kem, tuyệt đối không chạm tay vào mắt, mũi, miệng hoặc vùng da nhạy cảm.

Tóm lại, ớt chứa hoạt chất capsaicin có khả năng hỗ trợ giảm đau khớp hiệu quả, nhưng chỉ khi được điều chế dưới dạng kem bôi ngoài da chuẩn độ nhằm làm cạn kiệt chất P tại chỗ [1, 2]. Việc ăn ớt cay trong bữa ăn không mang lại tác dụng giảm đau khớp tương đương và không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.