Nhiều người thường nhầm lẫn hạt lai (candlenut) và hạt mắc ca (macadamia) do hình dáng bên ngoài có nét tương đồng. Tuy nhiên, hai loại hạt này hoàn toàn khác biệt về thành phần dinh dưỡng, đặc tính sinh học cũng như mức độ an toàn khi sử dụng làm thực phẩm hằng ngày.
Hạt mắc ca là loại hạt ăn được phổ biến, giàu chất béo lành mạnh và an toàn cho chế độ ăn uống thông thường [1]. Ngược lại, hạt lai chứa độc tính tự nhiên, chủ yếu được dùng trong y học dân gian hoặc ép dầu bôi ngoài da, việc tự ý ăn hạt lai để giảm cân có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng và tổn thương gan [2], [3].
Hồ sơ chất béo: Axit béo có lợi và nguy cơ tiềm ẩn
Chất béo trong hạt mắc ca chiếm tỷ lệ rất cao trong nhân nhưng phần lớn là các axit béo không bão hòa đơn tốt cho tim mạch [1]. Các nghiên cứu ghi nhận dầu hạt mắc ca chứa lượng lớn axit oleic (61,74 - 66,47%) và axit palmitoleic (13,22 - 17,63%) [1]. Sự kết hợp của các axit béo này giúp hạt mắc ca trở thành nguồn thực phẩm giàu năng lượng và có giá trị dinh dưỡng cao [1].
Trái lại, hồ sơ axit béo của hạt lai (Aleurites moluccana) ghi nhận sự hiện diện chủ yếu của axit linolelaidic và axit palmitoleic [3]. Mặc dù hạt lai cũng chứa các hợp chất phenolic, flavonoid, tannin và các axit béo, bản chất cấu trúc hóa học của hạt lai đi kèm nhiều hoạt chất có khả năng kích ứng đường tiêu hóa mạnh [2].
Sự khác biệt căn bản này khiến hạt mắc ca được xếp vào nhóm thực phẩm bổ dưỡng, trong khi hạt lai lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ khi tiêu thụ bằng đường ăn uống nếu chưa qua xử lý bài bản [2].
Nghiên cứu về độc tính và độ an toàn của hạt lai
Trong y học cổ truyền, hạt lai từng được truyền miệng như một phương thuốc dân gian chữa loét, sốt, đau đầu, hen suyễn hoặc dùng giảm cân [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy rủi ro sức khỏe khi dung nạp hạt lai qua đường tiêu hóa là rất lớn [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đánh giá độc tính di truyền và độc tính chung của dịch chiết nước hạt lai trên mô hình tế bào (in vitro) và chuột (in vivo) [2]. Trong thử nghiệm độc tính cấp tính, liều gây chết một nửa (LD50) qua đường dạ dày được xác định là trên 2000 mg/kg [2]. Dù dịch chiết không gây độc tế bào và đột biến gen in vitro, thử nghiệm liều lặp lại trong 28 ngày lại cho thấy các liều ban đầu gồm 250, 500 và 750 mg/kg/ngày qua đường dạ dày đã gây tử vong ở động vật thí nghiệm [2].
Một thử nghiệm khác năm 2022 trên 30 con chuột Wistar (cả chuột béo phì và bình thường) trong 28 ngày để kiểm tra việc dùng hạt lai giảm cân [3]. Động vật được chia làm ba nhóm: dùng giả dược, dùng hạt lai theo liều dân gian (0,2 mg/kg trong 8 ngày đầu, sau đó tăng lên 0,4 mg/kg trong 20 ngày tiếp theo) và dùng liều gấp đôi (nhóm 2CN) [3].
Kết quả cho thấy chuột dùng hạt lai có giảm lượng mỡ thân thịt, giảm đường huyết và lipoprotein huyết tương (p < 0,05) [3]. Tuy nhiên, ở liều gấp đôi (nhóm 2CN), nồng độ các men gan gồm aspartate aminotransferase (AST) và gamma-glutamyl transferase (GGT) tăng lên đáng kể (p < 0,05), kèm theo hiện tượng thâm nhiễm bạch cầu đơn nhân ở mô gan [3]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng dù hạt lai có tác động lên chuyển hóa nhưng lại làm tăng nguy cơ tổn thương gan [3].
Ngoài ra, đối với chiết xuất từ lá của cây hạt lai, một nghiên cứu năm 2002 trên chuột bị tăng lipid máu do Triton W-1339 và chế độ ăn giàu chất béo ghi nhận liều 300 mg/kg thể trọng giúp làm giảm cholesterol toàn phần, LDL, HDL, triglyceride và trọng lượng cơ thể [4]. Tác dụng này được cho là nhờ ức chế sinh tổng hợp cholesterol ở gan và giảm hấp thu lipid ở ruột [4]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu trên lá của cây và tiến hành trên động vật, không đồng nghĩa với việc ăn hạt lai là an toàn [2], [4].
Lợi ích dinh dưỡng đã được chứng minh của hạt mắc ca
Khác với hạt lai, hạt mắc ca đã được nghiên cứu rộng rãi và khẳng định tính an toàn như một loại thực phẩm cao cấp [1], [5]. Nhân hạt mắc ca là nguồn cung cấp dồi dào chất béo, protein và các vi chất quan trọng [1].
Một nghiên cứu năm 2021 so sánh thành phần hóa học của dầu từ 15 giống mắc ca tại Trung Quốc [1]. Tỷ lệ lipid trong nhân mắc ca ở các giống dao động mạnh tùy thuộc điều kiện trồng trọt, ghi nhận từ 33,13% đến 78,4% ở nhiều khu vực khác nhau trên thế giới, trong khi hàm lượng protein đạt từ 8,56% đến 19,24% [1].
Bên cạnh các axit béo không bão hòa đơn có lợi, dầu hạt mắc ca còn chứa các thành phần vi lượng giá trị như polyphenol, alpha-tocotrienol và squalene [1]. Phân tích hồi quy tuyến tính bội chỉ ra rằng hàm lượng polyphenol và squalene tương quan thuận với khả năng chống oxy hóa của dầu mắc ca [1]. Các thành phần triacylglycerol chính cũng được định danh gồm triolein (19,2 - 26,1%), 1-palmitoyl-2,3-dioleoyl-glycerol (16,4 - 18,2%) và 1-palmitoleoyl-2-oleoyl-3-stearoyl-glycerol (11,9 - 13,7%) [1].
Nghiên cứu hóa thực vật năm 2022 trên lá cây mắc ca cũng phân lập được các hợp chất như gallic acid, protocatechuic acid và các galactolipid, cho thấy tiềm năng chống oxy hóa và ức chế men tyrosinase [5]. Những dữ liệu này củng cố giá trị sinh học an toàn và lành tính của cây mắc ca [1], [5].
Ứng dụng ngoài da của dầu hạt lai
Mặc dù có rủi ro lớn khi ăn, dầu ép từ hạt lai lại là một nguyên liệu được sử dụng phổ biến trong chăm sóc tóc và da [6]. Kinh nghiệm dân gian xem dầu hạt lai như một chất kích thích mọc tóc nhưng chất này kém bền vững [6].
Một nghiên cứu năm 2023 đã ứng dụng hệ dẫn truyền chất mang lipid cấu trúc nano (NLC) để cải thiện độ ổn định của dầu hạt lai trên chuột cống trắng đực [6]. Hệ NLC chứa 20% tổng lipid (5% dầu hạt lai dạng lỏng và 15% lipid rắn phối hợp giữa sáp ong và bơ cacao theo các tỷ lệ 100:0, 50:50, 25:75, 0:100) [6].
Kết quả chỉ ra rằng sự kết hợp sáp ong và bơ cacao giúp tạo hạt kích thước nhỏ hơn, giảm độ nhớt và mang lại hiệu quả kích thích mọc tóc trên chuột cao hơn so với việc chỉ sử dụng một loại lipid đơn lẻ [6]. Do đó, giá trị của hạt lai chủ yếu nằm ở các ứng dụng bôi ngoài da đã qua điều chế, không phải dùng để ăn [6], [2].
Hiểu lầm thường gặp: Nhầm lẫn tai hại giữa hạt lai và hạt mắc ca
Một sai lầm rất nguy hiểm trên thị trường là việc quảng bá hạt lai dưới tên gọi "hạt giảm cân tự nhiên" hay đánh đồng chúng với các loại hạt ăn vặt nhiều dầu như mắc ca [2], [3]. Việc loại bỏ vỏ ngoài khiến nhân hạt lai trông khá giống hạt mắc ca, dẫn đến việc người tiêu dùng mua nhầm hoặc sử dụng sai mục đích.
Thực tế, hạt lai chứa độc tính đường tiêu hóa và liều lặp lại gây chết động vật trong thử nghiệm phòng thí nghiệm [2]. Hiệu quả giảm mỡ thân thịt trên chuột khi dùng hạt lai luôn đi kèm với rủi ro làm tăng men gan AST, GGT và gây tổn thương tế bào gan khi tăng liều [3]. Do đó, tuyệt đối không được coi hạt lai là một loại thực phẩm thay thế cho hạt mắc ca hay một liệu pháp giảm cân an toàn [2], [3].
Ai nên thận trọng?
Người tiêu dùng bình thường không nên tự ý tìm mua và ăn hạt lai tươi hoặc hạt lai chưa qua chế biến loại bỏ độc tố [2]. Bất kỳ ai đang tìm kiếm các biện pháp giảm béo tự nhiên cần tránh xa các sản phẩm trôi nổi từ hạt lai vì nguy cơ ngộ độc cấp và hủy hoại tế bào gan [2], [3].
Người có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng gan càng phải tránh xa hạt lai do tác động làm tăng men gan và thâm nhiễm bạch cầu đã được chứng minh [3]. Hiện tại, các nghiên cứu độc tính mới chỉ thực hiện trên chuột và ống nghiệm, chưa có thử nghiệm an toàn để cho phép con người dùng hạt lai như thức ăn [2], [3].
Đối với hạt mắc ca, đây là thực phẩm an toàn nhưng có hàm lượng lipid rất cao (lên tới 60-78% tùy giống) [1]. Do đó, người cần kiểm soát năng lượng nạp vào nên sử dụng ở mức độ vừa phải để tránh dư thừa calo.
Lời khuyên áp dụng thực tế
Khi chọn mua thực phẩm, người tiêu dùng chỉ nên sử dụng hạt mắc ca có nguồn gốc rõ ràng, đã được nứt vỏ hoặc tách nhân từ các cơ sở chế biến thực phẩm uy tín [1]. Mắc ca có thể dùng trực tiếp như món ăn nhẹ, thêm vào sữa hạt hoặc món trộn để bổ sung chất béo không bão hòa đơn và các chất chống oxy hóa [1].
Đối với hạt lai, chỉ nên tiếp cận dưới dạng các sản phẩm mỹ phẩm bôi ngoài da, dầu dưỡng tóc đã được kiểm định chất lượng và cấp phép lưu hành [6]. Không tự ý chế biến hạt lai thành thức ăn, không nghe theo các quảng cáo truyền miệng dùng hạt lai giảm cân [2], [3]. Khi có bất kỳ triệu chứng bất thường về tiêu hóa hay nghi ngờ ngộ độc do ăn nhầm hạt lai, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra và điều trị kịp thời [2].
Sự phân định rõ ràng giữa một loại hạt thực phẩm lành tính như mắc ca và một loại hạt tiềm ẩn độc tính như hạt lai là rất quan trọng để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình [1], [2], [3].
