Thói quen truyền miệng về hạt sử quân tử và nỗi lo giun sán
Nhiều người Việt Nam từ nhỏ đã quen thuộc với giàn hoa sử quân tử nở đỏ rực trước cổng nhà, kèm theo kinh nghiệm dân gian dùng hạt của loài cây này để tẩy giun. Không ít người vẫn tin rằng loại hạt có vị ngọt, bùi này là vị thuốc trị bách bệnh ký sinh trùng đường ruột, từ giun đũa, giun kim cho tới những loài nguy hiểm như sán lá gan hay sán dây. Khi các thông tin về nhiễm ấu trùng sán lan truyền trên mạng xã hội, thắc mắc liệu nhai hạt sử quân tử có thể tống xuất sạch các loại sán ra ngoài hay không lại rộ lên.
Thực tế, ký sinh trùng đường ruột và các cơ quan nội tạng là mối đe dọa dai dẳng đối với sức khỏe cộng đồng từ xưa đến nay [1]. Tại nhiều quốc gia châu Âu, hơn 20 loài giun sán khác nhau vẫn được chẩn đoán thường xuyên, bao gồm cả sán lá, sán dây và giun tròn [2]. Việc nhầm lẫn về công dụng của các loại cây cỏ quen thuộc có thể dẫn tới sự chủ quan, khiến người bệnh bỏ lỡ cơ hội chẩn đoán và điều trị y khoa chính xác.
Hạt sử quân tử có diệt được sán lá gan và sán dây không?
Câu trả lời dứt khoát theo y học hiện đại là không có bằng chứng khoa học nào cho thấy hạt sử quân tử có thể diệt trừ được sán lá gan và sán dây. Phổ tác dụng của dược liệu này rất hẹp, theo kinh nghiệm y học cổ truyền và dược lý thực vật chỉ nhắm chủ yếu vào giun đũa và giun kim.
Sán lá gan và sán dây thuộc nhóm giun dẹt (platyhelminths), có cấu tạo sinh học, cơ quan ký sinh và cơ chế hấp thu dinh dưỡng hoàn toàn khác biệt so với nhóm giun tròn (nematodes) [3]. Hạt sử quân tử không có độc lực hay cơ chế đặc hiệu để làm tê liệt hoặc loại bỏ các loại sán dẹt bám chặt vào gan mật hay thành ruột.
Nếu một người bị nhiễm sán lá gan hoặc sán dây mà tự ý sử dụng hạt sử quân tử để tự chữa tại nhà, bệnh không những không khỏi mà ký sinh trùng còn tiếp tục phát triển, gây tổn thương xơ gan, viêm đường mật hoặc chèn ép ruột. Đối với các loại ký sinh trùng nguy hiểm này, người bệnh bắt buộc phải được thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa và dùng phác đồ kháng ký sinh trùng đặc hiệu.
Sự khác biệt sinh học giữa giun tròn và nhóm sán dẹt
Để hiểu vì sao hạt sử quân tử không thể diệt được sán, cần nắm rõ cách phân loại và giải phẫu của các loài giun sán ký sinh. Về mặt y học, giun sán (helminth) là thuật ngữ chỉ các loài động vật không xương sống có cơ thể dài, dẹt hoặc tròn [3]. Chúng được phân chia thành hai nhóm chính: nhóm giun dẹt bao gồm sán lá (flukes) và sán dây (tapeworms), trong khi nhóm giun tròn (nematodes) bao gồm giun đũa, giun kim, giun móc và giun tóc [3].
Cấu tạo giải phẫu của hai nhóm này có sự chênh lệch mang tính quyết định đến độ nhạy cảm với các chất tẩy giun. Nhóm sán lá và sán dây sở hữu các giác hút (acetabula) hoặc rãnh hút giả (bothria) bám rất chắc vào mô vật chủ [3]. Sán dây là loài duy nhất hoàn toàn không có ống tiêu hóa, mọi chất dinh dưỡng đều phải hấp thu trực tiếp qua lớp vỏ bề mặt gọi là tegument [3]. Hầu hết các loài sán lá và sán dây ký sinh trên người đều là sinh vật lưỡng tính, trong khi giun tròn và sán máng lại là sinh vật phân tính đực cái riêng biệt [3].
Ngược lại, giun tròn như giun đũa và giun kim lại có ống tiêu hóa hoàn chỉnh từ miệng đến hậu môn [3]. Khi dược chất đi qua đường tiêu hóa của người, giun tròn ăn phải hoặc tiếp xúc trực tiếp qua lớp vỏ cuticle sẽ bị tác động nhanh chóng. Do sán lá gan ký sinh sâu trong đường mật và sán dây có cơ chế dinh dưỡng hoàn toàn khác qua lớp vỏ ngoài, các thành phần hóa học thông thường nhắm vào giun tròn hoàn toàn không phát huy được hiệu quả đối với sán dẹt [3].
Nghiên cứu dược lý về thụ thể glutamate trên giun sán
Cơ chế sinh hóa của các hợp chất tác động lên hệ thần kinh ký sinh trùng đã được các nhà khoa học làm sáng tỏ. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã phân tích dược lý so sánh về các kênh ion clorua cổng glutamate (GluCl) giữa giun dẹt và giun tròn [4]. Các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng cả giun tròn và giun dẹt đều sở hữu thụ thể GluCl, nơi chất chủ vận glutamate liên kết có thể kích hoạt mạnh mẽ kênh ion này [4]. Kích hoạt kênh GluCl là một cơ chế trừ giun an toàn và hiệu quả đã được xác lập vững chắc đối với giun tròn [4].
Ở sán lá như loài Schistosoma mansoni, thụ thể GluCl có chức năng tương tự như ở giun tròn, đồng thời có bằng chứng về sự dẫn truyền glutamatergic ở cả sán dây và sán lá [4]. Một thử nghiệm đáng chú ý từng ghi nhận hiện tượng giảm lượng sán dây ở chuột khi cho dùng một liều mì chính (monosodium glutamate), tuy nhiên phương thức và cơ chế diễn ra hiệu ứng này vẫn chưa được giải thích rõ [4].
Nghiên cứu trên mô hình tinh thể thụ thể GluCl của giun tròn Caenorhabditis elegans cho thấy vị trí gắn kết L-glutamate được nhận diện rất đặc thù: nhóm alpha-amino gắn với hộp thơm (aromatic box), nhóm alpha-carboxyl gắn với chuỗi bên arginine tích điện dương, và nhóm gamma-carboxyl gắn với chuỗi bên arginine tích điện dương cùng chuỗi hydroxyl lân cận [4]. Cấu trúc này rất khác so với thụ thể glutamate của động vật có vú, vốn sử dụng glutamate/aspartate tích điện âm và các chuỗi serine/threonine [4].
Dù cấu trúc thụ thể có tiềm năng ứng dụng, nghiên cứu năm 2014 này mới chỉ dừng lại ở mô hình sinh học phân tử và thử nghiệm trên động vật gặm nhấm, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh dược liệu chứa hoạt chất tương tự có thể diệt trừ sán lá gan hay sán dây một cách an toàn trên người [4]. Do đó, không thể suy diễn từ các dữ liệu sinh học cơ bản này để tin rằng hạt sử quân tử có thể dùng làm thuốc trị sán.
Dấu vết lịch sử và thực trạng lây nhiễm ký sinh trùng
Nhiễm giun sán không phải là vấn đề mới mà đã đồng hành cùng con người qua hàng ngàn năm lịch sử. Nghiên cứu khảo cổ học ký sinh trùng công bố năm 2016 trên các di chỉ tại Trung Quốc đã chứng minh sự tồn tại dai dẳng của cả giun và sán [1]. Tại trạm trung chuyển Xuanquanzhi ở Đôn Hoàng xây dựng từ năm 111 trước Công nguyên, các nhà khoa học đã tìm thấy que lau vệ sinh bằng gỗ quấn vải có dính phân khô chứa trứng của giun tóc, giun đũa, sán dây Taenia sp. và cả sán lá gan Trung Quốc [1].
Cũng trong nghiên cứu này, việc phân tích xác ướp thời nhà Hán tại lăng mộ Mawangtui (Mã Vương Đôi) ở Trường Sa đã phát hiện trứng sán máng phương Đông, giun tóc và giun kim trong chất phân lấy từ ruột [1]. Xác ướp thời Hán tại đồi Phoenix ở Hồ Bắc cũng chứa trứng sán máng, sán lá gan, giun tóc và sán dây Taenia sp. [1]. Ngoài ra, xác ướp các cá nhân thời Tống và thời Minh cũng cho thấy bằng chứng nhiễm giun đũa, sán lá gan, giun tóc và sán lá ruột lớn Fasciolopsis buski [1].
Những dữ liệu cổ sinh vật học này cho thấy con người từ thời cổ đại đã phải đối mặt đồng thời với nhiều chủng loại giun sán khác nhau [1]. Mặc dù y học cổ phương sử dụng hạt sử quân tử từ rất sớm, lịch sử ghi nhận loài cây này chỉ được dùng phổ biến để giải quyết tình trạng nhiễm giun đũa và giun kim ở trẻ nhỏ, hoàn toàn không được coi là phương thuốc triệt hạ các loại sán nguy hiểm ký sinh sâu trong gan mật hay mô ruột.
Những hiểu lầm tai hại khi tự chữa sán tại nhà
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tất cả các loại ký sinh trùng với nhau và cho rằng một loại hạt thảo dược có vị đắng nhẹ hoặc ngọt bùi như sử quân tử có thể tẩy sạch ruột. Giun kim hay giun đũa ký sinh tự do trong lòng ruột non hoặc hậu môn, khi gặp chất kích thích tê liệt có thể trôi theo phân ra ngoài. Trái lại, sán lá gan ký sinh trong các ống dẫn mật, còn sán dây dùng các giác hút cắm sâu vào niêm mạc ruột non [3].
Nhiều người lầm tưởng rằng thấy phân có biểu hiện lạ hoặc cảm giác nhẹ bụng sau khi uống nước sắc là đã tống được sán. Thực chất, việc dùng hạt sử quân tử sai chỉ định chỉ làm chậm trễ thời gian vàng để điều trị các bệnh sán lá gan. Khi sán lá gan tồn tại lâu ngày trong đường mật, chúng có thể gây viêm đường mật mạn tính, tắc mật, xơ gan và làm tăng nguy cơ ung thư biểu mô đường mật.
Một quan niệm sai lầm khác là nghĩ rằng thảo dược tự nhiên thì không độc. Việc lạm dụng hạt sử quân tử quá liều lượng có thể dẫn tới các phản ứng phụ khó chịu như nấc cụt dữ dội, buồn nôn, nôn mửa, đau quặn bụng và tiêu chảy kéo dài. Thay vì giải quyết được sán, người dùng lại phải đối mặt với tình trạng rối loạn tiêu hóa và ngộ độc cấp tính.
Những ai nên thận trọng với hạt sử quân tử?
Mặc dù là vị thuốc dân gian quen thuộc, hạt sử quân tử không phải là thứ có thể dùng bừa bãi. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ quá nhỏ cần tuyệt đối thận trọng và không tự ý sử dụng hạt này vì chưa có đủ bằng chứng lâm sàng về độ an toàn tuyệt đối trên các nhóm đối tượng đặc thù. Hoạt chất trong hạt có thể kích thích co thắt tiêu hóa, gây bất lợi cho thai kỳ.
Những người có tiền sử bệnh lý dạ dày, viêm đại tràng mạn tính, hoặc hội chứng ruột kích thích cần tránh sử dụng hạt sử quân tử mà không có hướng dẫn từ thầy thuốc. Hoạt chất của cây có thể làm trầm trọng thêm các cơn đau thắt bụng và kích ứng niêm mạc đường ruột. Đặc biệt, người đang mắc các bệnh lý gan mật như viêm gan, xơ gan hoặc nghi ngờ nhiễm sán lá gan càng không được tự ý dùng loại hạt này để thay thế thuốc đặc trị.
Ngoài ra, dân gian cũng lưu ý khi dùng hạt sử quân tử thì không nên uống cùng với nước chè đặc, vì các chất tanin trong trà có thể tương tác gây khó tiêu, buồn nôn và gia tăng cảm giác nấc cụt khó chịu. Nếu có bất kỳ dấu hiệu nhiễm ký sinh trùng nào, việc thăm khám bác sĩ luôn là ưu tiên hàng đầu trước khi nghĩ tới các bài thuốc truyền miệng.
Biện pháp phòng ngừa và kiểm soát ký sinh trùng đúng cách
Để phòng tránh nhiễm các loại sán nguy hiểm, mấu chốt nằm ở con đường ăn uống chứ không phải ở việc tìm kiếm các bài thuốc dân gian để tẩy sau khi đã nhiễm. Nghiên cứu công bố năm 2022 về các bệnh ký sinh trùng lây từ cá cho thấy phần lớn sán dây, giun tròn và sán lá lây truyền sang người do thói quen tiêu thụ cá sống hoặc cá nấu chưa chín như sashimi, sushi, bít tết cá, phi lê đông lạnh [5].
Biện pháp căn cơ và hữu hiệu nhất để giảm nguy cơ nhiễm sán dây, giun tròn và sán lá truyền qua cá là xử lý nhiệt kỹ lưỡng hoặc cấp đông cá sống đúng tiêu chuẩn trước khi ăn [5]. Ăn chín, uống sôi, rửa sạch rau củ quả dưới vòi nước chảy là nguyên tắc vàng để ngăn chặn các loại trứng giun sán xâm nhập vào cơ thể. Việc giữ gìn vệ sinh cá nhân, rửa tay trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh cũng giúp triệt tiêu nguy cơ tái nhiễm các loại giun đũa và giun kim.
Bên cạnh đó, các chuyên gia y tế nhấn mạnh việc kiểm soát ký sinh trùng cần tích hợp phương cận Một sức khỏe (One Health), đồng bộ từ việc ngăn cá hoang dã vào ao nuôi đến việc phát triển các kỹ thuật chẩn đoán phân tử hiện đại [5]. Khi nghi ngờ nhiễm sán lá gan hoặc sán dây, người dân cần đến bệnh viện thực hiện xét nghiệm máu, xét nghiệm phân hoặc siêu âm để được kê đơn các loại thuốc kháng ký sinh trùng thế hệ mới, thay vì tin vào những lời truyền miệng về hạt sử quân tử.
