Nhiều người dân vẫn truyền tai nhau các bài thuốc dân gian từ cây cỏ mọc hoang quanh nhà để chữa chứng suy tim, mệt ngực hoặc hồi hộp. Trong số đó, cây thông thiên (tên khoa học là Thevetia peruviana hay Cascabela thevetia) thường bị đồn thổi sai lệch là vị thuốc tự nhiên giúp tăng co bóp cơ tim.

Tuy nhiên, giới y khoa và độc chất học khẳng định hạt thông thiên không phải là thuốc bổ trợ tim dùng tùy tiện. Việc tự ý nhai hạt hay sắc nước uống có thể dẫn đến ngộ độc cấp tính, rối loạn nhịp tim ác tính và tử vong nhanh chóng [1], [2].

Bẫy chết người từ lời đồn "thuốc trợ tim" dân gian

Cây thông thiên là loại cây bụi thường xanh, hoa vàng đẹp mắt, được trồng phổ biến tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [3], [4]. Do hoa đẹp và dễ sống, cây xuất hiện nhiều ở công viên, hàng rào hoặc quanh các gia đình [3]. Sự sẵn có này khiến không ít người tiếp cận cây dễ dàng và dùng sai mục đích do nghe theo các kinh nghiệm truyền miệng [4].

Trong y học cổ truyền và dược liệu học, một số hợp chất chiết xuất từ thông thiên từng được nghiên cứu về tính trợ tim. Thế nhưng, khoảng cách giữa liều gây độc và liều tác dụng sinh học gần như bằng không. Các phân tích độc chất ghi nhận việc nuốt hạt thông thiên là nguyên nhân phổ biến gây ngộ độc cấp cứu tại nhiều quốc gia Nam Á như Ấn Độ và Sri Lanka [1], [2].

Khi tự ý sử dụng, người bệnh không thể kiểm soát được hàm lượng hoạt chất có trong hạt tươi hoặc lá khô. Việc dùng với niềm tin chữa bệnh tim mạch biến hạt thông thiên thành một chiếc bẫy gây ngộ độc tim mạch nghiêm trọng [5], [2].

Cơ chế tác động: Vì sao hạt thông thiên gây loạn nhịp tim?

Các nghiên cứu hóa thực vật chỉ ra rằng toàn bộ các bộ phận của cây thông thiên đều chứa độc tính, đặc biệt là hạt [2]. Hạt thông thiên chứa một lượng lớn các glycoside tim (cardiac glycosides) như thevetin A, thevetin B, neriifolin và nhiều dẫn xuất liên quan [2]. Một nghiên cứu năm 2016 đã phân lập được tới 33 cardiac glycoside từ hạt của loài cây này [6].

Cơ chế gây độc tim của các glycoside này tương tự độc tính của digoxin – một loại thuốc trợ tim cổ điển đòi hỏi kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt [1], [5]. Khi vào cơ thể, các cardiac glycoside tác động trực tiếp và gián tiếp lên các tế bào cơ tim [5]. Chúng gây ức chế bơm ion, làm biến đổi điện thế màng tế bào, dẫn tới tình trạng loạn nhịp và thay đổi điện giải như tăng kali máu [5], [2].

Hậu quả trên tim mạch diễn ra rất phức tạp, bao gồm cả nhịp tim chậm và nhịp tim nhanh bất thường [7]. Độc tính có thể biểu hiện dưới dạng block tim (nghẽn dẫn truyền nhĩ thất) đi kèm với loạn nhịp thất [1]. Những biến đổi này cản trở khả năng bơm máu của tim và có thể nhanh chóng chuyển thành rung thất gây ngừng tim [1].

Bằng chứng khoa học về độc tính tim mạch và tổn thương mô

Nghiên cứu trên động vật công bố năm 2014 trên chuột CD1 đã làm sáng tỏ thêm cơ chế gây hại của hạt thông thiên [7]. Các nhà nghiên cứu dùng dịch chiết nước từ nhân hạt thông thiên với liều 100 mg/kg và 50 mg/kg [7]. Kết quả cho thấy dịch chiết làm tăng đáng kể hoạt tính enzyme acetylcholine esterase (AChE) và nồng độ ceruloplasmin trong huyết thanh so với nhóm đối chứng (P <= 0.001) [7]. Đáng chú ý, hình ảnh mô bệnh học cơ tim của chuột dùng liều 50 mg/kg/ngày trong 30 ngày ghi nhận sự thâm nhiễm bạch cầu và các vùng hoại tử cơ tim, tương tự các tổn thương nhồi máu [7].

Trên lâm sàng ở người, dữ liệu y văn ghi nhận nhiều ca nhiễm độc do vô tình hoặc cố ý nuốt hạt thông thiên [1], [4], [8]. Một báo cáo năm 2002 mô tả trường hợp người đàn ông 65 tuổi vô tình nuốt chỉ 2 hạt thông thiên [8]. Sau khoảng 30 phút, bệnh nhân xuất hiện chóng mặt, tê bì, cảm giác bỏng rát, tiêu chảy, vã mồ hôi, nôn mửa và biến đổi rõ rệt trên điện tâm đồ [8]. Các xét nghiệm ghi nhận kali máu tăng lên 5.6 mEq/l, troponin T tăng 0.10 ng/ml [8]. Điện tâm đồ cho thấy có block nhĩ thất, thay đổi đoạn ST và các nhịp ngoại tâm thu [8].

Nghiên cứu tổng quan năm 2010 tổng hợp thông tin quản lý ngộ độc ghi nhận triệu chứng toàn thân gồm buồn nôn, nôn, đau bụng dữ dội, tiêu chảy, loạn nhịp tim và tăng kali máu [2]. Tại các cơ sở pháp y, các bác sĩ giám định đã báo cáo ca tử vong do nuốt phải loài cây này, cho thấy độc tính tim mạch có thể cướp đi tính mạng nạn nhân một cách nhanh chóng [4].

Dù độc tính rất cao, phản ứng của cơ thể có thể khác nhau tùy cơ địa và độ hấp thu. Năm 2023, một báo cáo ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 57 tuổi tại Ả Rập Xê Út nuốt 3,4 gram quả thông thiên do nhầm là quả ăn được nhưng không xuất hiện triệu chứng [3]. Tuy vậy, các tác giả nhấn mạnh đây là trường hợp hiếm gặp do động học hấp thu thất thường; độc tính có thể khởi phát muộn nên người bệnh vẫn phải được theo dõi sát sao tại bệnh viện [3]. Một giao thức tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2025 cũng đang tiếp tục thống kê tỷ lệ biến đổi điện tâm đồ và điện giải ở bệnh nhân ngộ độc cấp loài cây này trên toàn cầu để hỗ trợ điều trị [5].

Hiểu lầm thường gặp: "Cây cỏ thiên nhiên luôn lành tính"

Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm thảo dược tự nhiên thì an toàn và không gây hại như thuốc tây y. Với các cây chứa glycoside trợ tim mạnh như thông thiên, quan niệm này vô cùng nguy hiểm [2].

Nhiều người nghĩ rằng nhai một hoặc hai hạt để "kích thích tim đập khỏe hơn". Thực tế, chỉ hai hạt đã đủ gây ngộ độc nặng với các rối loạn nhịp nguy hiểm và tăng nồng độ men tim [8]. Độc chất từ thực vật không hề nhẹ hơn hóa dược; cơ chế tác động của chúng tương đương tình trạng quá liều digoxin cấp tính [1], [5].

Một hiểu lầm khác là có thể tự sao vàng, phơi khô hoặc đun sôi hạt để khử độc. Các cardiac glycoside trong hạt thông thiên là các phân tử bền vững, không bị phân hủy dễ dàng qua đun nấu thông thường [6], [2]. Uống nước sắc từ hạt vẫn giữ nguyên độc tính gây hoại tử tế bào cơ tim và tắc nghẽn nhịp dẫn truyền [7], [2].

Ai nên thận trọng với cây thông thiên?

Trước hết, mọi người đều phải tránh xa việc ăn hoặc uống hạt thông thiên dưới bất kỳ hình thức nào [2]. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng đối mặt với nguy cơ rủi ro cao hơn:

  • Người có bệnh lý tim mạch, người cao tuổi: Những người đang bị suy tim, hẹp động mạch vành hoặc rối loạn nhịp nền rất dễ bị loạn nhịp ác tính và tử vong nhanh chóng nếu nhiễm độc các glycoside tim [1], [8].
  • Trẻ nhỏ và người nhầm lẫn: Trẻ em thường tò mò nhặt hoa quả rụng, trong khi người lớn tuổi hoặc người thị lực kém dễ hái nhầm quả thông thiên vì tưởng là quả ăn được [3], [4].
  • Gia đình trồng cây làm cảnh: Cần biết rõ đặc tính cực độc của loài cây này để có biện pháp cảnh báo hoặc loại bỏ khỏi khuôn viên nhằm tránh rủi ro tai nạn [3].

Cách ứng xử và xử trí khi gặp sự cố ngộ độc

Hạt thông thiên hoàn toàn không có chỉ định dùng tự do tại nhà. Để bảo đảm an toàn tính mạng, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  1. Tuyệt đối không sử dụng: Không dùng hạt, vỏ, thân hay lá thông thiên để làm thuốc uống, thuốc ngâm hay bồi bổ tim mạch dưới mọi hình thức [2].
  2. Xử trí cấp cứu khẩn cấp: Nếu phát hiện bản thân hoặc người nhà vô tình nuốt hạt thông thiên, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất, kể cả khi chưa xuất hiện triệu chứng bất thường [3].
  3. Phác đồ y khoa chuyên sâu: Tại bệnh viện, người bệnh thường được hỗ trợ điều trị bằng than hoạt tính và chăm sóc nâng đỡ [2]. Trường hợp nặng, bác sĩ có thể chỉ định dùng các đoạn kháng thể Fab đặc hiệu kháng digoxin để trung hòa độc chất, bên cạnh việc theo dõi sát điện tâm đồ và nồng độ kali máu [5], [2], [8].

Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe tim mạch

Cây thông thiên là loài thực vật có độc tính tim mạch cực mạnh, hoàn toàn không phải bài thuốc dân gian an toàn để tự điều trị các vấn đề tim mạch [1], [2]. Việc tự ý sử dụng hạt thông thiên có thể nhanh chóng biến chứng thành loạn nhịp tử vong và tổn thương hoại tử cơ tim [1], [7]. Khi có các dấu hiệu mệt ngực, hồi hộp hay khó thở, người bệnh cần đi khám chuyên khoa tim mạch để được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ khoa học.