Mỗi khi những đợt gió mùa đông bắc tràn về kèm theo mưa phùn ẩm ướt, không ít người lại phải đối mặt với tình trạng các đầu ngón tay, ngón chân sưng nề đỏ ửng, ngứa ngáy và đau rát dữ dội. Trong dân gian, hiện tượng khó chịu này thường được gọi ngắn gọn là "cước", còn y học hiện đại gọi là chứng viêm da ngọn chi do lạnh (Pernio hoặc Chilblains).

Thực chất, cước là một phản ứng viêm khu trú bất thường của các mạch máu nhỏ dưới da trước sự thay đổi nhiệt độ và môi trường lạnh ẩm [1]. Tình trạng này hoàn toàn có thể phòng ngừa và kiểm soát tốt nếu chúng ta hiểu đúng cơ chế tổn thương mạch máu để giữ ấm đúng cách cũng như có hướng can thiệp y khoa phù hợp.

Bản chất của chứng cước và cơ chế co thắt mạch dưới tác động của nhiệt độ

Cước chân tay (Pernio/Chilblains) được y học phân loại là một tổn thương do lạnh không đóng băng (non-freezing cold injury), xảy ra chủ yếu ở các vùng mạch máu tận cùng như ngón tay, ngón chân, gót chân, và đôi khi xuất hiện ở vành tai hoặc chóp mũi [2], [3]. Bệnh lý viêm da này xuất hiện điển hình khi cơ thể tiếp xúc với điều kiện thời tiết ẩm ướt, nhiệt độ dao động trong khoảng từ 12 đến 15 độ C [4].

Về mặt sinh lý bệnh học, phản ứng bình thường của hệ tuần hoàn khi gặp lạnh là co thắt các tiểu động mạch nông để giảm bớt sự phân tán nhiệt lượng ra ngoài môi trường nhằm giữ ấm cho các cơ quan nội tạng sống còn. Tuy nhiên, ở những người có cơ địa nhạy cảm, phản ứng co thắt mạch máu (vasospasm) này diễn ra quá mức và kéo dài bất thường [5]. Khi các mao mạch ngoại vi bị co thắt đột ngột, lưu lượng máu nuôi dưỡng đến mô giảm mạnh [5].

Nếu vùng da bị nhiễm lạnh được làm ấm lại quá nhanh hoặc không đồng đều, các mạch máu lớn giãn ra trước trong khi hệ thống mao mạch nhỏ ở bề mặt vẫn chưa kịp phục hồi lưu thông. Hiện tượng này dẫn đến sự ứ trệ tuần hoàn tại chỗ, rò rỉ dịch huyết tương cùng các tế bào viêm vào mô liên kết xung quanh [5]. Hậu quả trực tiếp là mô da bị phù nề, xuất huyết vi thể dưới màng đáy và kích hoạt các đầu mút thần kinh thụ cảm cảm giác ngứa, rát bỏng và đau đớn dữ dội [1], [6].

Dấu hiệu nhận biết điển hình và cách phân biệt với các bệnh lý khác

Biểu hiện viêm da do cước thường xuất hiện khá muộn chứ không phát tác tức thì. Thông thường, các triệu chứng lâm sàng rõ rệt sẽ khởi phát từ 12 đến 24 giờ sau khi nạn nhân tiếp xúc với điều kiện môi trường lạnh ẩm [1], [6], [4].

Dấu hiệu ban đầu thường là các nốt sẩn, dát đỏ hoặc mảng da sưng nề màu đỏ ánh tím (erythrocyanotic lesions) có tính chất đối xứng ở các đầu ngón tay hoặc ngón chân [2], [6]. Vùng da tổn thương có cảm giác ngứa ngáy dữ dội, châm chích, nóng rát và đau nhức tăng dần khi tiếp xúc với nhiệt độ ấm [1], [6]. Trong những trường hợp nặng hoặc chịu kích thích cọ xát cơ học, các tổn thương này có thể tiến triển thành các bọng nước chứa dịch hoặc vết loét hoại tử bề mặt [2], [6], [4]. Khi tổn thương nằm ở vùng lòng bàn chân, nguy cơ tiến triển thành hoại tử mô diễn ra nhanh hơn so với các vị trí khác [6].

Trên lâm sàng, cước cần được chẩn đoán phân biệt cẩn thận với hai tình trạng thương tổn do lạnh khác là hiện tượng Raynaud và tê cóng (frostbite):

  • Hiện tượng Raynaud: Đặc trưng bởi phản ứng co mạch cực kỳ rõ nét qua ba giai đoạn màu sắc da thay đổi nhanh chóng (trắng nhợt do thiếu máu cục bộ, tím tái do ứ trệ oxy, rồi đỏ rực khi có tái tưới máu), thời gian diễn biến chỉ tính bằng vài phút đến vài giờ chứ không kéo dài nhiều ngày hay nhiều tuần như cước [1].
  • Tổn thương tê cóng (Frostbite): Xảy ra khi mô da bị đông đá thực sự ở nhiệt độ dưới điểm đóng băng (0 độ C), dẫn đến phá hủy cấu trúc tế bào và hoại tử mô sâu [1]. Ngược lại, cước chỉ là tổn thương viêm do lạnh không đóng băng [3].

Bằng chứng từ các công trình nghiên cứu khoa học thực nghiệm

Để làm rõ cơ chế bệnh sinh cũng như đánh giá các phương pháp điều trị cước, nhiều nghiên cứu lâm sàng đã được thực hiện trên thế giới:

Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát hồi cứu trên 5 bệnh nhân mắc chứng cước (độ tuổi trung bình 37,8 tuổi; gồm 4 phụ nữ) [5]. Tất cả bệnh nhân đều được tiến hành xét nghiệm mạch máu động mạch chi trên kết hợp nghiệm pháp ngâm tay vào nước đá [5]. Kết quả theo dõi mạch máu ghi nhận 100% bệnh nhân tham gia đều xuất hiện hiện tượng co thắt mạch bệnh lý khi gặp lạnh, chứng minh vai trò then chốt của co thắt tiểu động mạch trong cơ chế gây cước và mở ra định hướng điều trị bằng thuốc giãn mạch [5].

Một nghiên cứu lâm sàng năm 2005 tại khoa thấp khớp thuộc một trung tâm y tế nhi khoa cấp ba đã theo dõi 5 thiếu nữ bị cước trong mùa đông 2003-2004 [1]. Cả 5 bệnh nhân đều có thể trạng rất gầy với chỉ số khối cơ thể (BMI) dưới phân vị thứ 25 và tổn thương tập trung ở ngón chân hoặc ngón tay [1]. Các xét nghiệm tự miễn chuyên sâu như kháng thể kháng nhân (ANA) đều cho kết quả âm tính, và các tổn thương tự thuyên giảm khi thời tiết ấm dần vào mùa xuân hoặc đầu mùa hè [1].

Năm 2021, một tổng quan hệ thống phân tích 11 nghiên cứu đối chứng giả dược với tổng số 576 người tham gia nhằm xác định giá trị của các liệu pháp điều trị nội khoa cho chứng cước vô căn [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng bằng chứng khoa học ở mức độ trung bình ủng hộ việc sử dụng thuốc uống nifedipine hoặc pentoxifylline cho các trường hợp cước nặng hoặc kháng trị [2]. Ngược lại, các liệu pháp khác như thuốc bôi glyceryl trinitrate, minoxidil bôi ngoài da, diltiazem, corticosteroid hoặc vitamin D đều cho thấy bằng chứng chưa đầy đủ hoặc không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với giả dược [2].

Năm 2022, một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp đã đánh giá đặc điểm dịch tễ và các yếu tố khởi phát ở người trưởng thành khỏe mạnh [3]. Nghiên cứu nhấn mạnh yếu tố nguy cơ nghề nghiệp ngoài trời, các công việc nặng nhọc đòi hỏi thể lực và đặc biệt là thói quen lao động tiếp xúc trực tiếp với nước trong môi trường lạnh góp phần lớn làm gia tăng tỷ lệ mắc chứng viêm mao mạch do lạnh [3].

Ai là người có nguy cơ cao bị cước khi mùa đông tới?

Cước có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng phân bố dịch tễ học cho thấy bệnh có xu hướng tập trung ở một số nhóm đối tượng cụ thể:

  • Phụ nữ trẻ và trung niên: Bệnh phổ biến nhất ở nữ giới dưới 40 tuổi [4]. Tỷ lệ hiện mắc ở phụ nữ là khoảng 0,9 đến 2,1 trên 1.000 dân, trong khi ở nam giới tỷ lệ này thấp hơn rõ rệt, chỉ khoảng 0,6 trên 1.000 dân [4].
  • Người có chỉ số thể trọng thấp: Người có thể hình gầy ốm, chỉ số BMI thấp hoặc người mắc chứng biếng ăn tâm thần có nguy cơ mắc cước cao hơn do lớp mỡ dưới da mỏng, khả năng cách nhiệt và duy trì thân nhiệt kém [1], [4].
  • Người có yếu tố di truyền: Một nghiên cứu bệnh chứng ghi nhận nguy cơ tương đối mắc cước ở người có người thân trong gia đình từng bị bệnh cao gấp 3,6 lần so với người bình thường, chứng minh yếu tố cơ địa di truyền đóng vai trò quan trọng [2].
  • Người hút thuốc lá: Nicotine trong khói thuốc gây co mạch ngoại vi nghiêm trọng, làm nặng thêm tình trạng thiếu máu cục bộ tại các đầu chi khi trời lạnh [3], [4].
  • Người làm việc ngoài trời hoặc thường xuyên tiếp xúc với nước: Công nhân, nông dân, người làm công việc nội trợ, dọn dẹp vệ sinh phải ngâm tay chân trong nước lạnh kéo dài là nhóm đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất [3].

Khi nào cước là dấu hiệu cảnh báo bệnh lý tự miễn nguy hiểm?

Phần lớn các trường hợp cước xuất hiện đơn độc mà không kèm theo bệnh lý tiềm ẩn, y học gọi là cước nguyên phát hay cước vô căn (idiopathic chilblains) [2], [3]. Các đợt bùng phát này thường tự khỏi sau 1 đến 3 tuần nếu được giữ ấm cẩn thận [2], [4]. Tuy nhiên, cước cũng có thể là triệu chứng thứ phát của nhiều bệnh lý nội khoa hệ thống nguy hiểm [6], [3].

Phổ biến nhất trong nhóm thứ phát là tổn thương cước liên quan đến bệnh Lupus ban đỏ hệ thống (Chilblain Lupus Erythematosus - CHLE), được mô tả lần đầu từ năm 1888 [6]. Tình trạng này được phân biệt với cước thông thường qua các dấu hiệu giải phẫu bệnh viêm da giao diện và lắng đọng globulin miễn dịch cũng như bổ thể dưới kính hiển vi huỳnh quang [6]. Ngoài ra, cước thứ phát còn có thể xuất phát từ hội chứng kháng phospholipid, sự hiện diện của protein kết tủa lạnh trong máu (cryoproteins) [1].

Đáng chú ý, một báo cáo ca bệnh năm 2016 đã mô tả trường hợp tổn thương da tương tự cước nhưng thực chất là biểu hiện thâm nhiễm da của bệnh bạch cầu dòng tủy cấp tính (chilblain-like leukaemia cutis) [7]. Ngoài ra, những biểu hiện giả cước cũng được ghi nhận ở một số bệnh nhân nhiễm virus SARS-CoV-2 gây bệnh COVID-19 [2], [6], [4]. Do đó, nếu tổn thương cước kéo dài liên tục nhiều tuần không thuyên giảm, xuất hiện vào cả mùa ấm hoặc kèm theo sốt, sụt cân, rụng tóc hay đau khớp, người bệnh cần đến bệnh viện khám chuyên khoa để loại trừ các bệnh lý toàn thân nghiêm trọng [6], [7].

Sai lầm thường gặp: Sưởi ấm quá nhanh gây tổn thương nặng hơn

Khi ngón chân ngón tay bị cóng lạnh và ngứa buốt, phản xạ tự nhiên của rất nhiều người là hơ ngay tay chân vào bếp than hồng, máy sưởi bức xạ nhiệt cao, hoặc ngâm trực tiếp vào chậu nước nóng già. Đây là sai lầm cực kỳ nguy hiểm khiến tình trạng cước trở nên trầm trọng hơn [5].

Khi tiếp xúc đột ngột với nguồn nhiệt cao, hiện tượng sốc nhiệt tại chỗ xảy ra: các động mạch chính lập tức giãn rộng đưa một lượng máu lớn tới chi, nhưng mạng lưới vi tuần hoàn mao mạch tại da vẫn đang bị co thắt và chưa thích ứng kịp [5]. Áp lực thủy tĩnh trong lòng mạch tăng đột ngột làm huyết tương và hồng cầu thoát mạch ồ ạt, khiến vết cước sưng to nhanh chóng, đau buốt dữ dội và dễ dẫn đến hình thành các bọng nước hoặc hoại tử [5], [6].

Một sai lầm khác là dùng tay gãi mạnh hoặc chà xát cật lực lên các nốt cước đỏ nhằm giải tỏa cơn ngứa. Hành động này làm tổn thương lớp thượng bì vốn đang bị phù nề, gây xước da, rách bọng nước và mở đường cho các loại vi khuẩn xâm nhập gây viêm mô tế bào hoặc nhiễm trùng thứ phát [6].

Xử trí tại chỗ và điều trị y khoa khi bị cước

Đối với các trường hợp cước thông thường mức độ nhẹ, nguyên tắc xử trí quan trọng nhất là làm ấm da từ từ và bảo tồn thương tổn:

  • Làm ấm tự nhiên: Khi từ ngoài trời lạnh trở về, hãy để cơ thể thích nghi với nhiệt độ phòng một cách từ từ. Rửa sạch chi bị tổn thương bằng nước ấm vừa phải (khoảng 37 độ C), thấm khô nhẹ nhàng bằng khăn mềm sạch và tuyệt đối không chà xát mạnh [1].
  • Bảo vệ da tổn thương: Bọc ấm tay chân bằng găng len, tất sợi cotton mềm mại, thoáng khí. Nếu có bọng nước xuất hiện, cần giữ nguyên màng da bọng nước để tránh nhiễm trùng, dùng gạc vô khuẩn băng nhẹ nhàng [1], [6].
  • Thuốc điều trị theo chỉ định: Khi các biện pháp phòng ngừa không đủ kiểm soát và triệu chứng trở nên nghiêm trọng, bác sĩ có thể cân nhắc can thiệp dược lý [2]. Theo dữ liệu tổng quan y khoa, thuốc chẹn kênh canxi đường uống nifedipine được xem là lựa chọn đầu tay [2]. Thuốc pentoxifylline cũng đã chứng minh hiệu quả giảm đau và cải thiện tuần hoàn tốt ở các ca bệnh nặng hoặc tái phát nhiều lần [2], [6]. Một số bằng chứng cho thấy tadalafil có thể mang lại hiệu quả đối với cước nguyên phát [6]. Ở các trường hợp loét cước nặng do lupus kháng trị, tiêm độc tố botulinum (abobotulinum toxin) cũng đã được ghi nhận có hiệu quả điều trị trong báo cáo lâm sàng [8]. Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc giãn mạch này nếu không có chỉ định và theo dõi sát sao của bác sĩ chuyên khoa [2].

Các biện pháp phòng ngừa chủ động và hiệu quả trong mùa lạnh

Phòng ngừa sự phơi nhiễm với môi trường lạnh ẩm luôn là biện pháp căn bản, hữu hiệu và ít tốn kém nhất để ngăn ngừa cước tái phát:

  • Giữ ấm đa lớp cho các vùng chi: Luôn mang găng tay ấm, đi tất dày và chọn giày dép kín mũi, khô ráo khi phải di chuyển ra ngoài trời giá rét. Ưu tiên mặc nhiều lớp quần áo mỏng ấm hơn là một lớp dày để giữ nhiệt tốt hơn cho toàn bộ cơ thể.
  • Giữ da luôn khô ráo: Tuyệt đối không để chân tay ẩm ướt kéo dài trong môi trường lạnh [1], [3]. Nếu tất hoặc găng tay bị ướt do nước mưa hoặc mồ hôi, cần thay ngay bằng đồ khô sạch.
  • Hạn chế tiếp xúc nước lạnh: Khi làm công việc nội trợ, dọn dẹp hoặc các công việc bắt buộc phải dùng nước trong mùa đông, nên đeo găng tay cao su lót nỉ cách nhiệt bên trong hoặc sử dụng nước ấm để giảm thiểu tiếp xúc nhiệt độ thấp [3].
  • Tránh xa khói thuốc lá: Ngừng hút thuốc chủ động và tránh xa môi trường có khói thuốc để bảo vệ chức năng co giãn bình thường của hệ mao mạch ngoại vi [3], [4].
  • Vận động thể chất đều đặn: Thường xuyên co duỗi ngón tay, ngón chân, đi bộ nhẹ nhàng tại chỗ giúp kích thích tuần hoàn máu lưu thông tốt đến các đầu tận cùng của chi.

Cước chân tay tuy là bệnh lành tính và có thể tự khỏi khi thời tiết ấm lên, nhưng lại gây khó chịu lớn và ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt mùa đông [1], [2]. Hiểu đúng cơ chế co thắt mạch, giữ ấm đúng cách và đi khám kịp thời khi có dấu hiệu bất thường chính là chìa khóa để bảo vệ đôi bàn tay, bàn chân luôn khỏe mạnh suốt mùa đông giá rét.