Nhiều người mắc các bệnh mạn tính thường tìm đến các bài thuốc y học cổ truyền hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe với mong muốn bồi bổ cơ thể và nâng cao sức đề kháng. Trong đó, hoàng kỳ (Astragalus) là vị thuốc bổ khí nổi tiếng, thường xuyên được lựa chọn để tăng cường sinh lực và cải thiện khả năng phòng vệ của cơ thể. Tuy nhiên, đối với người mắc bệnh tự miễn như lupus ban đỏ hệ thống hay viêm khớp dạng thấp, việc tùy tiện dùng thảo dược kích thích miễn dịch lại tiềm ẩn những hiểm họa khó lường.

Câu trả lời từ góc độ miễn dịch học lâm sàng là: Người mắc bệnh tự miễn không nên tự ý dùng hoàng kỳ hay các thảo dược kích thích miễn dịch, bởi chúng có thể kích hoạt hệ miễn dịch vốn đang rối loạn, làm gia tăng phản ứng tự viêm và thúc đẩy bùng phát các đợt cấp nguy hiểm.

Bản chất bệnh tự miễn và sự nguy hiểm của đợt bùng phát

Bệnh tự miễn, điển hình là lupus ban đỏ hệ thống, xảy ra khi hệ thống phòng vệ của cơ thể mất khả năng phân biệt giữa kháng nguyên ngoại lai và các mô lành [1]. Thay vì bảo vệ cơ thể, hệ miễn dịch sản sinh ra hàng loạt tự kháng thể tấn công chính các cơ quan nội tạng của người bệnh [1]. Tình trạng sản xuất kéo dài của các chất trung gian gây viêm như interferon loại I góp phần duy trì sự rối loạn điều hòa miễn dịch nghiêm trọng này [2].

Diễn tiến của bệnh tự miễn thường xen kẽ giữa các giai đoạn tạm lắng và những đợt bùng phát cấp tính [2]. Khi đợt bùng phát diễn ra, mức độ viêm nhiễm tăng vọt không kiểm soát, dẫn đến tổn thương tích lũy ở nhiều hệ cơ quan trọng yếu, đặc biệt là thận và hệ thống tim mạch [2]. Việc kiểm soát bệnh đòi hỏi người bệnh phải sử dụng các loại thuốc ức chế miễn dịch trong thời gian dài nhằm ngăn chặn bệnh tiến triển xấu đi và dự phòng các đợt tái phát [1].

Một đợt bùng phát nặng có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người bệnh và đòi hỏi phải can thiệp y tế khẩn cấp [1]. Ghi nhận lâm sàng cho thấy, có trường hợp bệnh nhân lupus 27 tuổi xuất hiện đợt cấp nghiêm trọng dẫn tới viêm cơ tim và thiếu máu cục bộ toàn não, biểu hiện bằng yếu liệt hai tay và hai chân, buộc các bác sĩ phải cấp cứu bằng corticosteroid đường tĩnh mạch liều cao [1]. Bất kỳ yếu tố nào thúc đẩy kích thích miễn dịch bẩm sinh và thích ứng đều có thể châm ngòi cho những biến cố nguy kịch như vậy [3].

Vì sao dược liệu kích thích miễn dịch lại là "con dao hai lưỡi"?

Đối với người có sức khỏe bình thường, các hoạt chất giúp nâng cao khả năng miễn dịch sẽ hỗ trợ cơ thể chống lại tác nhân gây bệnh từ môi trường bên ngoài. Thế nhưng ở người mắc bệnh tự miễn, hệ thống phòng thủ vốn đã bị kích hoạt quá mức và mất kiểm soát [3]. Các bệnh tự miễn hệ thống về nguyên tắc điều trị căn bản đòi hỏi phải sử dụng các thuốc ức chế miễn dịch nhằm dập tắt phản ứng viêm dư thừa [4].

Khi đưa các hoạt chất có tính chất kích thích miễn dịch vào cơ thể, chúng sẽ tác động trực tiếp lên hệ thống tế bào miễn dịch bẩm sinh và thích ứng [3]. Sự kích hoạt này thúc đẩy sản sinh các cytokine và chemokine tiền viêm, khiến phản ứng tự miễn trở nên dữ dội hơn [5]. Thay vì giúp cơ thể khỏe mạnh hơn, tác động kích thích miễn dịch vô tình đổ thêm dầu vào lửa, biến một giai đoạn bệnh đang ổn định chuyển thành đợt bùng phát rầm rộ [5].

Nguyên lý điều trị chuẩn mực trong bệnh tự miễn là giám sát chặt chẽ và kiểm soát kịp thời nhằm ức chế sự kích hoạt miễn dịch thái quá, từ đó duy trì trạng thái thuyên giảm bệnh lâu dài [3]. Do đó, việc tự ý bổ sung bất kỳ thảo dược hay hoạt chất nào mang đặc tính kích thích miễn dịch đều đi ngược lại hoàn toàn với mục tiêu điều trị bảo tồn của y khoa [3], [4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về nguy cơ kích hoạt tự miễn?

Mối liên hệ giữa các chất kích thích miễn dịch và đợt bùng phát bệnh tự miễn đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu sinh học thực nghiệm cũng như tổng quan lâm sàng.

Trước hết, các thử nghiệm thực nghiệm đã chứng minh rõ tác động tiêu cực của các yếu tố kích thích miễn dịch lên tiến trình bệnh. Một nghiên cứu công bố năm 1994 trên chuột đực biến đổi gen B/W cho thấy hormone kích thích miễn dịch prolactin có liên quan trực tiếp đến đợt bùng phát lupus ban đỏ hệ thống [6]. Tình trạng tăng prolactin mạn tính đã thúc đẩy sự xuất hiện sớm của kháng thể kháng DNA, phức hợp miễn dịch gp70-anti-gp70, làm tăng nồng độ globulin miễn dịch IgM, IgG và đẩy nhanh tỷ lệ tử vong do viêm mạch và bệnh thận [6].

Đến năm 2001, các nghiên cứu tiếp tục khẳng định ở mô hình chuột lupus, tình trạng tăng prolactin máu kích thích sự xuất hiện và tiến triển của bệnh qua việc gây rối loạn cytokine, tăng sinh tế bào lympho và viêm cầu thận phức hợp miễn dịch [7]. Ngược lại, khi các nhà khoa học sử dụng bromocriptine để ức chế nồng độ prolactin, sự phát triển của bệnh lupus lại bị ức chế rõ rệt [7]. Bằng chứng này củng cố nguyên lý rằng việc kích thích miễn dịch làm trầm trọng thêm căn bệnh tự miễn [7].

Trên lâm sàng người bệnh, nghiên cứu năm 2004 đã mô tả 3 ca bệnh bùng phát hoặc khởi phát bệnh tự miễn sau khi sử dụng các thực phẩm bổ sung thảo dược có đặc tính kích thích miễn dịch đã được chứng minh [8]. Cụ thể, việc dùng thảo dược kích thích miễn dịch Echinacea và tảo Spirulina platensis có liên quan đến các đợt bùng phát bệnh pemphigus vulgaris ở 2 bệnh nhân [8]. Bệnh nhân thứ ba xuất hiện cả khởi phát ban đầu lẫn đợt bùng phát nặng bệnh viêm da cơ chỉ vài ngày sau khi uống sản phẩm chứa tảo Spirulina platensis và Aphanizomenon flos-aquae [8]. Xét nghiệm di truyền cho thấy bệnh nhân này có dị hợp tử đa hình promoter yếu tố hoại tử khối u alpha (-308A), dẫn tới tăng sản xuất TNF-alpha khi gặp tác nhân kích thích [8].

Một báo cáo tổng quan năm 2022 về ảnh hưởng của thực phẩm bổ sung thảo dược kích thích miễn dịch trên bệnh da tự miễn cho biết có từ 35% đến 69% bệnh nhân da liễu từng sử dụng các biện pháp y học bổ sung và thay thế [5]. Doanh số của nhóm sản phẩm thảo dược này từng tăng gần 10% trong giai đoạn 2017-2018, phần lớn do các quảng cáo tăng cường sức khỏe miễn dịch [5]. Tuy nhiên, các dữ liệu in vitro và in vivo chỉ ra rằng các loài như Spirulina platensis, Aphanizomenon flos-aqua, Chlorella, Echinacea và cỏ linh lăng kích hoạt tế bào miễn dịch qua một số cytokine và chemokine [5]. Báo cáo ghi nhận việc uống các thảo dược kích thích miễn dịch này có liên quan tới sự khởi phát hoặc bùng phát đợt cấp của lupus ban đỏ, viêm da cơ và bệnh bọng nước tự miễn [5].

Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học hiện nay đem lại cái nhìn cảnh báo vô cùng giá trị cho thực hành điều trị lâm sàng. Nghiên cứu chỉ ra rằng bệnh nhân mắc bệnh tự miễn cần được sàng lọc thói quen sử dụng thực phẩm bổ sung và phải được tư vấn tránh xa các loại thảo dược có tính chất kích thích miễn dịch [5]. Sự tương tác giữa các hoạt chất kích thích miễn dịch và cơ địa di truyền nhạy cảm (như đột biến gen điều hòa TNF-alpha) có thể biến một người khỏe mạnh mang gen bệnh tiềm ẩn thành bệnh nhân tự miễn thực sự [8].

Tuy vậy, các bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Nhiều dữ liệu lâm sàng về việc bùng phát bệnh sau khi dùng thảo dược chủ yếu xuất phát từ các báo cáo từng ca bệnh riêng lẻ hoặc chuỗi ca bệnh nhỏ lẻ [5], [8]. Mặc dù cơ chế kích hoạt thông qua cytokine tiền viêm như TNF-alpha hoặc interferon đã được biết đến, cơ chế phân tử chính xác của từng hoạt chất thảo dược đơn lẻ đối với các con đường tự miễn vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu in vitro và in vivo chuyên sâu để làm sáng tỏ [5], [8]. Ngoài ra, một số chất điều hòa miễn dịch trong thử nghiệm in vitro cho thấy khả năng ức chế phản ứng miễn dịch, nhưng khi đưa vào cơ thể bệnh nhân lại không thể hiện tác động mong muốn [4].

Những hiểu lầm tai hại về dược liệu "bổ khí, trợ lực"

Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì luôn lành tính và không có tác dụng phụ". Rất nhiều bệnh nhân mắc lupus hay viêm khớp dạng thấp tin rằng cơ thể mệt mỏi, đau nhức xương khớp là do "khí huyết suy giảm", từ đó tự tìm mua hoàng kỳ, nhân sâm hay các vị thuốc bổ khác về sắc uống hoặc hầm canh tẩm bổ.

Trên thực tế, hoàng kỳ hay các dược liệu bổ khí trong đông y vốn có công năng nâng đỡ chính khí và thúc đẩy khả năng phòng vệ của cơ thể. Đối với người bình thường, điều này giúp chống lại sự xâm nhập của mầm bệnh. Nhưng với người mắc bệnh tự miễn, việc tăng cường "phòng vệ" đồng nghĩa với việc thúc đẩy các dòng tế bào tự miễn tấn công mạnh hơn vào bao hoạt dịch khớp, màng tim, màng phổi hay nhu mô thận [1], [2].

Một sai lầm nguy hiểm khác là suy nghĩ có thể dùng thảo dược kích thích miễn dịch song song với thuốc tây y để "bù trừ độc tính của thuốc ức chế miễn dịch". Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm. Thuốc điều trị chính thống đang nỗ lực hạ thấp mức độ hoạt động của hệ miễn dịch nhằm cứu các cơ quan nội tạng khỏi bị phá hủy [1], [3]. Việc cùng lúc nạp vào các chất kích hoạt miễn dịch sẽ vô hiệu hóa mục tiêu điều trị, làm mất tác dụng bảo vệ của thuốc và trực tiếp kích hoạt đợt cấp [5], [3].

Ai cần đặc biệt thận trọng và tránh tự ý sử dụng?

Dựa trên các cảnh báo y khoa, các nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh việc tự ý sử dụng hoàng kỳ cũng như bất kỳ thảo dược hay thực phẩm bổ sung nào được quảng bá là có tác dụng "tăng cường miễn dịch":

  • Người đã được chẩn đoán mắc các bệnh tự miễn hệ thống như lupus ban đỏ hệ thống, viêm khớp dạng thấp, viêm da cơ, xơ cứng bì hoặc bệnh bọng nước tự miễn [5], [8].
  • Người bệnh đang trong giai đoạn điều trị duy trì bằng các thuốc ức chế miễn dịch hoặc corticosteroid [1], [3].
  • Người mang yếu tố di truyền nhạy cảm hoặc trong gia đình có tiền sử người thân trực hệ mắc các bệnh lý tự miễn mạn tính [8].
  • Bệnh nhân có tiền sử từng xuất hiện các đợt bùng phát cấp tính gây tổn thương thận, viêm cơ tim, viêm mạch hoặc các biến chứng thần kinh [1], [6].

Bất kỳ sự thay đổi nào về chế độ ăn uống, việc sử dụng thêm các bài thuốc cổ truyền hay thực phẩm chức năng ở những đối tượng này đều phải thông qua ý kiến đánh giá trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc dị ứng - miễn dịch lâm sàng [5].

Lời khuyên an toàn trong chăm sóc và sử dụng dược liệu

Người bệnh tự miễn hoàn toàn có thể duy trì cuộc sống khỏe mạnh và chất lượng nếu tuân thủ đúng các nguyên tắc chăm sóc sức khỏe khoa học:

  • Luôn khai báo đầy đủ với bác sĩ: Hãy thông báo cho bác sĩ điều trị tất cả các loại trà thảo mộc, thuốc thang đông y, thực phẩm chức năng hoặc vitamin mà bản thân đang sử dụng hoặc có ý định sử dụng [5].
  • Tập trung vào dinh dưỡng cân bằng tự nhiên: Thay vì tìm kiếm các vị thuốc bổ trợ kích thích miễn dịch, người bệnh nên thiết lập một chế độ ăn uống cân đối, lành mạnh, giàu chất chống oxy hóa tự nhiên từ rau củ quả tươi và nguồn đạm dễ tiêu hóa.
  • Chủ động nhận biết các yếu tố kích hoạt: Bệnh nhân lupus cần chủ động bảo vệ cơ thể trước các tác nhân môi trường đã được chứng minh có thể kích hoạt đợt cấp như ánh nắng mặt trời (tia UV), nhiễm trùng và tình trạng stress [3].
  • Tuân thủ phác đồ điều trị: Không tự ý ngừng thuốc, không tự ý giảm liều thuốc ức chế miễn dịch ngay cả khi các triệu chứng đau nhức hoặc ban đỏ đã thuyên giảm hoàn toàn [1], [3].

Chăm sóc sức khỏe ở người mắc bệnh tự miễn đòi hỏi sự cẩn trọng và hiểu biết đúng đắn về mặt sinh học. Những dược liệu quý như hoàng kỳ mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe của người bình thường, nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ kích hoạt đợt bùng phát nguy hiểm cho người có hệ miễn dịch bất thường. Giữ cho hệ miễn dịch ở trạng thái bình ổn, tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa chính là chiếc chìa khóa vàng giúp kiểm soát bệnh lâu dài và an toàn.