Nhiều người có thói quen tìm đến các loại trà thảo mộc hoặc viên uống thảo dược như Cascara sagrada khi bị táo bón kéo dài. Không ít người tin rằng thảo mộc tự nhiên luôn lành tính và có thể dùng tùy ý mỗi ngày. Sự ngỡ ngàng chỉ xuất hiện khi họ đi nội soi đại tràng định kỳ và bác sĩ thông báo toàn bộ lớp niêm mạc ruột đã chuyển sang màu nâu sẫm hoặc đen loang lổ.
Tình trạng này trong y khoa được gọi là chứng đại tràng đen (Melanosis coli) [1]. Đây là hiện tượng đổi màu lớp niêm mạc ruột già do tích tụ sắc tố sau một thời gian liên tục sử dụng các dẫn chất nhuận tràng anthraquinone có trong thảo dược [2]. Mặc dù hình ảnh nội soi trông rất đáng sợ, hiện tượng này phần lớn mang tính chất lành tính và có thể hồi phục tự nhiên sau khi ngừng thuốc [1], [3].
Đại tràng đen (Melanosis coli) thực chất là gì?
Melanosis coli là tình trạng niêm mạc đại tràng đổi màu từ hồng hào khỏe mạnh sang sắc tố nâu sẫm, đen hoặc có hoa văn như da hổ [4], [3]. Hiện tượng này được ghi nhận đầu tiên từ nhiều thập kỷ trước và là dấu hiệu điển hình của việc lạm dụng kéo dài các thuốc nhuận tràng nhóm anthraquinone [2], [4].
Tên gọi "melanosis" dễ khiến nhiều người liên tưởng đến hắc tố melanin của da, nhưng bản chất sắc tố ở đây lại khác. Các phân tích mô bệnh học cho thấy sắc tố lắng đọng thực chất là lipofuscin hoặc thể sắc tố tương tự melanin nằm bên trong các tế bào đại thực bào [4], [5]. Các đại thực bào tích tụ đầy sắc tố này cư trú chủ yếu tại lớp đệm niêm mạc (lamina propria) hoặc lớp dưới niêm mạc của thành ruột [5], [6].
Sự đổi màu này thường không gây ra triệu chứng đau đớn tức thì nên rất dễ bị bỏ qua nếu người bệnh không nội soi đại trực tràng [4]. Trong nhiều trường hợp, bệnh nhân chỉ tình cờ phát hiện khi đi khám các rối loạn tiêu hóa khác hoặc tầm soát sức khỏe tổng quát [3].
Dẫn chất anthraquinone trong Cascara sagrada tác động ra sao?
Cascara sagrada là vỏ cây khô của loài thực vật Rhamnus purshiana, chứa hàm lượng cao các dẫn chất anthraquinone kích thích nhuận tràng [2]. Khi đi vào đường tiêu hóa, các hợp chất anthraquinone kích thích trực tiếp lên đám rối thần kinh ruột và tế bào biểu mô niêm mạc nhằm tăng nhu động, đẩy phân ra ngoài [5].
Tuy nhiên, việc tiếp xúc liều cao hoặc kéo dài với anthraquinone sẽ gây độc cho các tế bào biểu mô ruột [1]. Nghiên cứu chỉ ra hai cơ chế tổn thương tế bào chính của anthraquinone: chất này hoạt động như các chất nhận ái điện tử Michael (Michael acceptors) phản ứng với các nucleophile thiết yếu trong tế bào, đồng thời tham gia vào các phản ứng oxy hóa khử tạo ra các gốc oxy hóa tự do (ROS) [1].
Tình trạng stress oxy hóa này khiến các tế bào biểu mô ruột bị tổn thương và trải qua quá trình chết theo chương trình (apoptosis) [1]. Xác tế bào chết này sau đó bị các đại thực bào nuốt trọn để dọn dẹp [5]. Các mảnh vụn tế bào bị giáng hóa không hoàn toàn biến thành thể cặn lipofuscin tồn đọng trong tế bào chất của đại thực bào, tạo nên màu đen sẫm đặc trưng dưới mắt thường khi nội soi [4], [5].
Bằng chứng nghiên cứu: Tỷ lệ mắc và thời gian xuất hiện
Hiện tượng đại tràng đen từng được xem là chỉ xuất hiện sau nhiều năm dùng thuốc, nhưng các nghiên cứu hiện đại đã ghi nhận thời gian hình thành ngắn hơn rất nhiều [1], [3].
Một nghiên cứu hồi cứu bệnh chứng trên 657 ca mắc chứng đại tràng đen năm 2017 đã phát hiện sự lắng đọng sắc tố có thể xảy ra sau một thời gian dùng thuốc nhuận tràng tương đối ngắn [1]. Cụ thể, các nhà nghiên cứu ghi nhận 2 bệnh nhân có mức độ melanosis trung bình qua nội soi dù chỉ mới sử dụng thuốc nhuận tràng dưới 6 tháng [1]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận một phát hiện bất ngờ là tỷ lệ loét hồi tràng xa khá cao ở những bệnh nhân có đại tràng đen, dù họ hoàn toàn khỏe mạnh và không mắc bệnh viêm ruột [1].
Trước đó, một báo cáo lâm sàng vào năm 1995 mô tả trường hợp một nữ bệnh nhân 63 tuổi có tiền sử dùng thuốc nhuận tràng suốt 20 năm để trị táo bón mạn tính [3]. Khi làm phẫu thuật mở hậu môn nhân tạo, niêm mạc đại tràng sigma của bà có màu đen bóng khiến các bác sĩ ban đầu nghi ngờ ruột bị hoại tử hoặc thiếu máu cục bộ nghiêm trọng [3]. Tuy nhiên, kết quả sinh thiết xác nhận đây chỉ là tổn thương melanosis coli lành tính và không đòi hỏi bất kỳ can thiệp phẫu thuật nào [3].
Nghiên cứu về tình trạng lạm dụng thuốc nhuận tràng năm 1988 ghi nhận hơn 90% các ca lạm dụng thuốc nhuận tràng dẫn đến biến đổi niêm mạc xảy ra ở phụ nữ [2]. Lạm dụng kéo dài các dẫn chất anthraquinone có thể dẫn tới cả melanosis coli lẫn tình trạng biến đổi hình thái xơ hóa gọi là đại tràng trơ (cathartic colon) [2].
Ngừng thuốc có hết đen đại tràng không?
Mối quan tâm lớn nhất của người bệnh khi nhận chẩn đoán là liệu ruột già có trở lại màu sắc bình thường hay không. Câu trả lời từ các dữ liệu nghiên cứu theo dõi dọc là hoàn toàn có thể [1], [7].
Nghiên cứu hồi cứu năm 2017 khẳng định tính chất có thể đảo ngược của tổn thương này khi ghi nhận 2 bệnh nhân đã thoái triển hoàn toàn hiện tượng đen niêm mạc sau 1 năm ngừng sử dụng thuốc nhuận tràng, khi được nội soi kiểm tra lại [1].
Một báo cáo lâm sàng chi tiết năm 2024 đã làm rõ hơn nữa tốc độ phục hồi của niêm mạc ruột [7]. Báo cáo ghi nhận một cụ bà 81 tuổi được chẩn đoán mắc melanosis coli qua nội soi sau 5 năm liên tục uống thuốc nhuận tràng thảo dược chứa senna (một nguồn anthraquinone tương tự Cascara) [7]. Sau khi được tư vấn ngừng hoàn toàn loại thảo dược này trong 7 tháng, kết quả nội soi đại tràng kiểm tra lại cho thấy lớp niêm mạc ruột đã sạch hoàn toàn sắc tố đen, không còn bất kỳ dấu vết nào của melanosis coli [7].
Dữ liệu tổng quan năm 1993 cũng củng cố rằng melanosis coli đơn thuần chỉ là sự tập trung của các đại thực bào chứa sắc tố và không gây ra hậu quả suy giảm chức năng đại tràng dài hạn [5].
Melanosis coli có dẫn đến ung thư đại tràng?
Nhiều người lầm tưởng niêm mạc đen là dấu hiệu tiền ung thư hoặc sẽ trực tiếp biến chuyển thành khối u ác tính. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học không ủng hộ giả thuyết này [8].
Nghiên cứu lâm sàng năm 2002 đã tiến hành đánh giá nguy cơ ung thư bằng cách phân tích các ổ tuyến lạc chỗ dị sản (Aberrant crypt foci - ACF) trên 55 bệnh nhân phẫu thuật ung thư đại tràng sigma, 41 bệnh nhân viêm túi thừa đại tràng và 96 người đối chứng không có bệnh ruột [8]. Tỷ lệ xuất hiện melanosis coli ở nhóm ung thư đại tràng sigma là 38,2% và ở nhóm viêm túi thừa là 39% [8].
Mặc dù tần suất xuất hiện ACF ở nhóm ung thư cao hơn rõ rệt (0,24/cm2) so với nhóm viêm túi thừa (0,10/cm2), nhưng tần suất này không có sự khác biệt giữa những người có dùng thuốc nhuận tràng anthranoid, người bị táo bón hay người có niêm mạc đại tràng đen [8]. Kết quả nghiên cứu khẳng định không có mối quan hệ nhân quả nào giữa việc dùng thuốc nhuận tràng nhóm anthraquinone hay hiện tượng melanosis coli với nguy cơ sinh ung thư đại trực tràng [8].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2017 nhận định các polyp viêm hoặc tăng sản nhỏ phát hiện cùng melanosis coli hầu như không đáng lo ngại, chỉ có các u tuyến nhỏ (adenoma) là có nguy cơ ác tính tiềm tàng thấp cần theo dõi thông thường như ở mọi người bệnh khác [1].
Bệnh lý viêm ruột cũng có thể gây đại tràng đen
Một hiểu lầm rất phổ biến là hễ nội soi thấy đại tràng đen thì chắc chắn người đó đã lén lút lạm dụng thuốc nhuận tràng thảo mộc [4], [6]. Thực tế nghiên cứu cho thấy hiện tượng này còn có thể bắt nguồn từ bệnh lý viêm ruột mạn tính [6].
Nghiên cứu năm 1998 khảo sát trên 25 bệnh nhân mắc bệnh viêm ruột (IBD) có biểu hiện melanosis coli, trong đó có 72% bệnh nhân viêm loét đại tràng và 24% bệnh nhân mắc bệnh Crohn với thời gian mắc bệnh trung bình trên 7 năm [6]. Điều bất ngờ là chỉ có 5 bệnh nhân (chiếm 20%) có tiền sử sử dụng thuốc nhuận tràng anthraquinone [6].
Điều này chứng minh quá trình viêm mạn tính kéo dài tại ruột tự thân nó cũng thúc đẩy hiện tượng chết rụng tế bào biểu mô ruột [6]. Các tế bào chết này bị đại thực bào tiêu hóa và tích tụ sắc tố trong mô liên kết tương tự cơ chế do anthraquinone, tạo nên hình ảnh đại tràng đen ngay cả khi người bệnh chưa từng uống Cascara sagrada hay các loại thảo mộc nhuận tràng [6]. Ngoài ra, một trường hợp lắng đọng sắc tố tại tá tràng do thiếu hụt axit folic cũng từng được ghi nhận trong y văn [1].
Những ai cần đặc biệt thận trọng với Cascara sagrada?
Mặc dù melanosis coli được xem là vô hại và có thể hồi phục, việc lạm dụng bừa bãi Cascara sagrada hay bất kỳ dẫn chất anthraquinone nào đều tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe toàn thân [2], [5].
Nhóm đối tượng lạm dụng thuốc nhuận tràng phổ biến nhất là phụ nữ, chiếm hơn 90% số ca bệnh [2]. Những người lạm dụng thuốc nhuận tràng trong bí mật thường đối mặt với hội chứng bệnh giả tạo gồm tiêu chảy mạn tính, sụt giảm kali máu nghiêm trọng, đau bụng âm ỉ kéo dài và khát nước liên tục [2].
Khi anthraquinone bị lạm dụng ở liều cao vượt mức khuyến cáo, người dùng có thể gặp các biến chứng nguy hiểm như hạ kali máu, nhiễm kiềm chuyển hóa và tổn thương ống thận [5]. Tình trạng tụt kali máu do mất qua đường phân lỏng đặc biệt nguy hiểm cho những người có bệnh tim mạch hoặc đang sử dụng các thuốc tim mạch [2], [5].
Những người có tiền sử viêm đại tràng, người bị loét đường tiêu hóa hoặc đang có triệu chứng đau bụng không rõ nguyên nhân tuyệt đối không nên tự ý dùng Cascara sagrada [1], [4]. Tác động độc tế bào và khả năng gây loét hồi tràng xa của anthraquinone có thể làm trầm trọng thêm các tổn thương ruột sẵn có [1].
Cách tiếp cận đúng đắn khi gặp vấn đề về táo bón
Khi đối mặt với chứng táo bón, người bệnh cần trang bị kiến thức đúng đắn thay vì vội vã tìm đến các loại thuốc nhuận tràng kích thích chứa anthraquinone [2].
Ưu tiên hàng đầu luôn là các giải pháp sinh lý tự nhiên không dùng thuốc. Việc uống đủ nước mỗi ngày, tăng cường chất xơ hòa tan từ rau xanh, quả chín và duy trì vận động thể chất thường xuyên là nền tảng cốt lõi giúp tái lập nhu động ruột đều đặn. Tạo thói quen đi vệ sinh vào một khung giờ cố định trong ngày cũng giúp ruột hình thành phản xạ tống phân tự nhiên.
Nếu bắt buộc phải sử dụng Cascara sagrada hoặc các chế phẩm thảo dược kích thích, người dùng chỉ nên coi đây là giải pháp tạm thời trong vài ngày ngắn ngủi để giải quyết tình trạng tắc nghẽn cấp tính. Tuyệt đối không tự ý dùng kéo dài liên tục trên 1 đến 2 tuần mà không có sự theo dõi y tế. Nếu sau khi ngưng thuốc hoặc điều chỉnh lối sống mà táo bón vẫn dai dẳng, người bệnh cần đến bệnh viện thăm khám chuyên khoa tiêu hóa để tìm nguyên nhân gốc rễ, thay vì tiếp tục tự ý uống trà thảo mộc.
Hiện tượng đại tràng đen do Cascara sagrada là lời cảnh báo thị giác rõ ràng nhất của cơ thể trước việc lạm dụng thảo dược kích thích tiêu hóa. Tuy tình trạng lắng đọng sắc tố này là lành tính và có thể tự biến mất sau khi dừng dùng thuốc, người bệnh vẫn cần thận trọng để tránh các hệ lụy chuyển hóa nguy hiểm hơn cho cơ thể.