Nhiều người có thói quen sử dụng thảo dược lâu dài để hỗ trợ điều trị bệnh mạn tính mà không lo ngại về tác dụng phụ. Một trong những cây thuốc hay được nhắc tới là hồ liêm đằng (tên khoa học thường gặp Cissus sicyoides hoặc Cissus verticillata). Tuy nhiên, liệu dùng thảo dược này trong thời gian dài có gây hại cho gan và thận hay không là câu hỏi lớn cần khoa học giải đáp.
Dựa trên các bằng chứng tiền lâm sàng hiện có trên động vật, dịch chiết lá hồ liêm đằng cho thấy mức độ an toàn khá tốt và chưa ghi nhận biểu hiện độc tính nguy hiểm lên gan và thận ở liều sử dụng thông thường. Dẫu vậy, dữ liệu an toàn trên người vẫn còn thiếu hụt và người dùng cần hiểu rõ giới hạn nghiên cứu trước khi quyết định dùng thường xuyên.
Vì sao gan và thận dễ bị tổn thương khi dùng thảo dược?
Hầu hết các hợp chất lạ hay dược chất khi vào cơ thể qua đường uống đều hấp thu qua ruột rồi đi thẳng về gan [1]. Do đó, gan là cơ quan đầu tiên tiếp xúc và đảm nhận phần lớn quá trình chuyển hóa các hóa chất này [1]. Đôi khi sự chuyển hóa sinh học tại gan có thể biến một chất bình thường thành chất trung gian gây hại hoặc sinh ra các gốc oxy hóa phản ứng [2].
Thận là cơ quan chịu trách nhiệm bài tiết thuốc và chất chuyển hóa ra khỏi cơ thể [2]. Quá trình cô đặc nước tiểu ở ống thận có thể làm tăng nồng độ cục bộ của chất độc, khiến tế bào thận dễ bị tổn thương [2]. Đặc biệt ở loài gặm nhấm, nước tiểu được cô đặc ở mức cao hơn so với người [2]. Tình trạng giảm thể tích nước tiểu hay mất nước, nhất là ở người cao tuổi, cũng là yếu tố rủi ro dẫn tới độc tính thận khi nồng độ dược chất tăng cao [2]. May mắn là phần lớn tổn thương gan và thận nếu không chuyển sang mạn tính thì vẫn có khả năng hồi phục [2].
Nghiên cứu tiền lâm sàng về độc tính của dịch chiết lá hồ liêm đằng
Để đánh giá mức độ an toàn, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm độc tính cấp tính và trường diễn trên mô hình động vật gặm nhấm. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã phân tích tác động của dịch chiết cồn-nước từ lá hồ liêm đằng (Cissus sicyoides) trên chuột cống [3].
Trong thử nghiệm độc tính cấp tính, chuột cống cái được cho dùng dịch chiết lá hồ liêm đằng ở mức liều 40,5 mg/kg thể trọng (tương đương gấp 9 lần liều dùng phổ biến trong dân gian) [3]. Kết quả cho thấy nhóm chuột cái bị giảm tăng cân đáng kể, được giải thích là do chuột cái nhạy cảm hơn trước các căng thẳng dược lý [3]. Dù có thay đổi mang tính thống kê ở các chỉ số axit uric, men amylase và men gan AST, những biến đổi này không có ý nghĩa bệnh lý lâm sàng [3]. Các chỉ số quan trọng gồm men gan AST, ALT và chỉ số ure thận đều cho thấy chức năng gan và thận được bảo tồn nguyên vẹn so với nhóm đối chứng, không biểu hiện độc tính ở liều thử nghiệm này [3].
Ở giai đoạn thử nghiệm trường diễn, chuột cống được cho dùng dịch chiết lá kéo dài [3]. Nghiên cứu ghi nhận chỉ số đường huyết có xu hướng giảm nhẹ [3]. Về mặt sinh hóa, sự biến đổi duy nhất được phát hiện là nồng độ albumin tăng ở chuột đực tại liều 13,5 mg/kg thể trọng [3]. Đi kèm với đó là lượng huyết sắc tố (hemoglobin) tăng lên tương ứng với sự gia tăng số lượng hồng cầu ở nhóm này [3]. Nhìn chung, nghiên cứu kết luận rằng dịch chiết lá cồn-nước của hồ liêm đằng rất ít độc tính ở liều dùng dân gian và chỉ gây ra một vài thay đổi nhỏ về huyết học và sinh hóa [3].
Lợi ích nhận biết và giới hạn của các bằng chứng hiện hành
Dữ liệu dân tộc học cho thấy hồ liêm đằng (Cissus verticillata) từ lâu đã nổi tiếng với hoạt tính hỗ trợ hạ đường huyết và hạ lipid máu [4]. Tại Brazil, loài cây này từng được gọi dân dã là "insulin thực vật" và dùng chữa tiểu đường, áp xe, xuất huyết [4]. Thử nghiệm dùng kéo dài trên chuột cũng ghi nhận xu hướng hỗ trợ giảm đường huyết [3].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là chưa có thử nghiệm lâm sàng bài bản đánh giá độc tính kéo dài trên người. Tất cả dữ liệu an toàn về gan thận đề cập ở trên chỉ mới dừng lại ở mô hình chuột cống trong phòng thí nghiệm [3]. Không phải lúc nào kết quả trên loài gặm nhấm cũng phản ánh hoàn toàn cơ thể người [2]. Thêm vào đó, việc dùng dịch chiết lá hồ liêm đằng với liều lượng và thời gian như thế nào để an toàn tuyệt đối trên bệnh nhân thực tế vẫn chưa được xác định rõ ràng.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng hồ liêm đằng
Nhiều người tin rằng thảo dược từ thiên nhiên luôn lành tính, có thể uống thay trà mỗi ngày để giải độc gan hay trị dứt điểm bệnh tiểu đường mà không gây hại. Đây là quan niệm chưa chuẩn xác. Gan luôn là cơ quan chịu áp lực chuyển hóa lớn nhất đối với bất kỳ chất lạ nào đưa vào cơ thể qua đường tiêu hóa [1].
Một hiểu lầm khác là tự ý sắc nấu lá tươi hoặc dùng bột khô không kiểm soát liều lượng. Trong nghiên cứu, liều thử nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt bằng dịch chiết chuẩn hóa (chẳng hạn liều 13,5 mg/kg hoặc 40,5 mg/kg) [3]. Việc tự dùng tại nhà bằng các phương pháp dân gian có thể dẫn tới sự dao động lớn về nồng độ hoạt chất, tiềm ẩn nguy cơ nếu dùng quá mức.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người có bệnh nền về gan hoặc thận từ trước cần đặc biệt cẩn trọng trước khi dùng thảo dược [2]. Khi các cơ quan này đã suy yếu, khả năng đào thải và xử lý chất chuyển hóa kém đi rất nhiều [2]. Bệnh nhân cao tuổi hay người thường xuyên bị mất nước, giảm lượng nước tiểu cũng có nguy cơ nhiễm độc thận cao hơn [2].
Những người đang điều trị bằng thuốc tây, uống rượu bia hoặc có chế độ ăn gây cảm ứng hay ức chế men gan cũng phải lưu ý [2]. Sự tương tác giữa các hoạt chất trong thảo mộc với hệ enzym gan như Cytochrome P450 có thể làm biến đổi chuyển hóa của thuốc điều trị thông thường [2]. Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em chưa có nghiên cứu an toàn cụ thể về hồ liêm đằng nên không được tự ý sử dụng.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Nếu có ý định dùng lá hồ liêm đằng để hỗ trợ sức khỏe, người dân cần tuân thủ nguyên tắc thận trọng. Chỉ dùng với lượng vừa phải, không lạm dụng kéo dài liên tục nhiều tháng mà không có sự theo dõi y tế. Khi sử dụng, nên ưu tiên các nguồn dược liệu sạch, rõ nguồn gốc và chế biến đúng cách theo hướng dẫn của người có chuyên môn.
Trong quá trình sử dụng thảo dược, cần duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ thận làm việc hiệu quả và tránh tình trạng cô đặc nước tiểu [2]. Định kỳ kiểm tra sức khỏe tổng quát, xét nghiệm các chỉ số men gan (AST, ALT) và chức năng thận (ure, creatinin) để phát hiện sớm bất thường nếu có [3]. Nếu xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi, chán ăn, vàng mắt, phù nề hay nước tiểu sẫm màu, cần ngừng dùng ngay và đến cơ sở y tế khám.
Tóm lại, dịch chiết lá hồ liêm đằng chưa cho thấy độc tính cấp tính hay tổn thương cấu trúc trên gan và thận ở liều thử nghiệm trên động vật [3]. Dẫu vậy, việc sử dụng lâu dài trên người vẫn cần được cân nhắc kỹ lưỡng và không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ. Người bệnh có bệnh lý mạn tính nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi quyết định dùng thảo dược này.