Hiểu lầm về rượu ngâm cà trời: Rủi ro tổn thương gan, thận

Nhiều người Việt có thói quen hái các loại quả dại, thảo dược mọc hoang trong vườn hoặc trên rừng về ngâm rượu để uống mỗi ngày. Những bình rượu ngâm trái cây rừng thường được truyền tai nhau như bài thuốc quý giúp giảm đau nhức xương khớp, bồi bổ cơ thể và tăng cường sinh lực. Trong số đó, các loài cây thuộc chi Cà hoang dại (thường được dân gian gọi chung là cà trời, cà gai dại) được nhiều người tin dùng mà không hề kiểm chứng nguồn gốc.

Tuy nhiên, thói quen tự ý ngâm rượu quả lạ tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính, đặc biệt là tình trạng suy giảm chức năng gan, thận và tổn thương thần kinh. Việc ngâm thực vật chứa độc tố tự nhiên vào dung môi cồn nồng độ cao khiến các hoạt chất độc hại tan nhanh và ngấm sâu hơn vào cơ thể, gây biến chứng khôn lường thay vì chữa bệnh.

Nguy cơ tiềm ẩn từ thói quen ngâm rượu quả dại

Trong dân gian, các loại cây họ Cà (Solanaceae) mọc hoang thường bị nhầm lẫn với nhau do hình dáng thân gai, hoa tím hoặc trắng và chùm quả mọng tròn khá tương đồng. Người dân thường nghĩ rằng thảo mộc tự nhiên thì lành tính, hái về rửa sạch rồi trút rượu trắng vào ngâm là có thể dùng an toàn.

Thực tế, chi Cà (Solanum) chứa rất nhiều hợp chất sinh học phức tạp, trong đó có các alkaloid và glycoalkaloid mang độc tính mạnh đối với tế bào động vật ^[1]. Rượu đóng vai trò như một dung môi hữu cơ mạnh, chiết xuất triệt để cả dược chất lẫn độc chất từ thân, lá và quả vào dịch ngâm. Khi dung nạp vào cơ thể, hỗn hợp độc chất này cộng hưởng với tác hại của ethanol trực tiếp gây gánh nặng chuyển hóa cực lớn lên các cơ quan nội tạng.

Độc tính alkaloid trong chi Cà tác động thế nào?

Cơ chế sinh học khiến các loài cây chi Cà trở nên nguy hiểm nằm ở hàm lượng glycoalkaloid phân bố trong mô thực vật, đặc biệt là ở quả non và lá [2, 6]. Các báo cáo y khoa chỉ ra rằng các glycoalkaloid độc hại này có khả năng ức chế enzym cholinesterase trong cơ thể ^[1]. Khi enzym này bị phong tỏa, dẫn truyền thần kinh bị gián đoạn, gây ra hàng loạt triệu chứng cholinergic từ rối loạn tiêu hóa đến tổn thương thần kinh vận động và ngôn ngữ ^[1].

Bên cạnh đó, độc chất alkaloid từ thực vật khi hấp thu qua đường tiêu hóa sẽ chuyển thẳng về gan để khử độc. Quá trình chuyển hóa các phân tử phức tạp này tạo ra áp lực oxy hóa dữ dội lên tế bào nhu mô gan, dễ dẫn tới hoại tử tế bào gan cấp. Sau khi qua gan, các chất chuyển hóa độc hại tiếp tục bài tiết qua thận, có nguy cơ gây viêm ống thận cấp và suy thận nếu nồng độ độc tố vượt quá ngưỡng thanh thải của cơ thể.

Bằng chứng khoa học về độc tính và hoạt tính của các loài chi Cà

Nghiên cứu về các loài cây thuộc chi Cà hoang dã ghi nhận nhiều bằng chứng rõ ràng về độc tính sinh học cũng như các phản ứng tế bào phức tạp:

Năm 2024, một báo cáo chuỗi ca bệnh về ngộ độc loài Solanum erianthum (một loài cà dại thân gỗ nhỏ) đã ghi nhận 2 trường hợp người bệnh bị ngộ độc sau khi ăn phải quả của cây này ^[1]. Cả hai bệnh nhân đều xuất hiện triệu chứng nói ngọng, nói khó sau 19 giờ tiêu thụ, một biểu hiện tổn thương thần kinh dễ bị chẩn đoán nhầm thành tai biến mạch máu não (đột quỵ) ^[1]. Dù triệu chứng tự thoái lui sau 12 giờ và bệnh nhân hồi phục hoàn toàn không để lại di chứng thần kinh, báo cáo đã nhấn mạnh hồ sơ hóa thực vật của lá và quả loài này chứa hàm lượng glycoalkaloid độc hại cao, gây rối loạn tiêu hóa và ức chế cholinesterase ^[1]. Không có thuốc giải độc đặc hiệu nào được sử dụng trong các trường hợp này mà chủ yếu là điều trị hỗ trợ ^[1].

Năm 2011, nghiên cứu đánh giá hoạt tính diệt ốc của dịch chiết từ các bộ phận trên mặt đất của cây Solanum nigrum var. villosum trên loài ốc Galba truncatula cho thấy độc tính sinh học rất cao ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng dịch chiết từ quả non và lá thể hiện hoạt tính diệt ốc rõ rệt nhất với giá trị nồng độ gây chết 50% (LC50) thấp hơn nhiều so với ngưỡng 40 mg/L do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo cho chất diệt ốc tiềm năng ^[2]. Đáng chú ý, dịch chiết thô trong nước từ quả non có LC50 là 41,2 mg/L và LC90 là 66,6 mg/L, trong khi dịch chiết cồn-methanol của quả non thậm chí còn độc hơn ^[2]. Nghiên cứu cũng dẫn chứng dịch chiết cồn của Solanum jabrense có LC50 là 56,0 mg/L và LC90 là 80,3 mg/L ^[2]. Điều này chứng minh độc tính mạnh của các bộ phận xanh, đặc biệt là quả non của chi Cà, và độc tố tan rất tốt trong dung môi gốc cồn ^[2].

Năm 2022, nghiên cứu về hoạt tính sinh học của dịch chiết Solanum nigrum (cà đen/cà lù đù) trên ấu trùng ruồi xanh Chrysomya albiceps tiếp tục khẳng định độc tính mạnh mẽ của alkaloid thực vật ^[3]. Nghiên cứu đánh giá dịch chiết cồn và alkaloid từ lá và quả ở các nồng độ 5, 10, 15, 20 mg/ml ^[3]. Kết quả cho thấy dịch chiết alkaloid từ lá làm tỷ lệ trứng ruồi chết lên đến 88,83% ở nồng độ 5 mg/ml và 31,14% ở nồng độ 20 mg/ml, so với nhóm đối chứng chỉ là 10,40% ^[3]. Với giai đoạn ấu trùng tuổi 3, dịch chiết cồn từ quả nồng độ 20 mg/ml khiến tỷ lệ chết đạt tới 88,69%, trong khi dịch chiết cồn từ lá đạt 89,11% ^[3]. Đáng chú ý, dịch chiết alkaloid từ lá cho tỷ lệ tiêu diệt ấu trùng tuổi 3 ở nồng độ tối đa là 58,13% và dịch chiết quả là 67,64% ^[3]. Kết quả này làm rõ khả năng tiêu diệt tế bào và sinh vật sống của chiết xuất alkaloid trong các bộ phận của cây cà ^[3].

Năm 1989, nghiên cứu về độc tính phát triển của dịch chiết ethanol từ cây Solanum dimidiatum trên chuột đồng Hamster Syria đang mang thai cho thấy nguy cơ gây quái thai ^[4]. Khi dùng liều 1,52 mg dịch chiết thực vật trên mỗi gam thể trọng mẹ, các nhà nghiên cứu quan sát thấy dị tật ống thần kinh xuất hiện ở 3 thai nhi chuột thuộc 1 lứa đẻ trong số 12 lứa ^[4]. Dị tật dính ngón cũng xuất hiện ở 1 thai chuột thuộc nhóm liều 0,45 mg/g, và dị tật hở thành bụng xuất hiện ở 1 thai chuột nhóm liều 1,01 mg/g ^[4].

Ở một khía cạnh khác, một số nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận các chiết xuất từ chi Cà có thể có hoạt tính sinh học hữu ích trong điều kiện chuẩn hóa nghiêm ngặt. Nghiên cứu năm 2001 thử nghiệm dịch chiết cồn 50% toàn cây Solanum nigrum trên tế bào biểu mô thận khỉ (tế bào Vero) bị tổn thương do kháng sinh gentamicin ^[5]. Kết quả cho thấy dịch chiết ức chế đáng kể độc tính tế bào thông qua xét nghiệm Trypan blue và xét nghiệm hoạt tính dehydrogenase của ty thể (MTT), đồng thời thể hiện khả năng dọn dẹp gốc tự do hydroxyl ^[5].

Năm 2010, một nghiên cứu trên chuột cống trắng bị gây nhiễm độc mạn tính bằng ethanol 20% (liều 7,9 g/kg/ngày) trong 30 ngày ghi nhận dịch chiết quả Solanum nigrum (SNFEt) ở liều 250 mg/kg thể trọng giúp giảm chỉ số oxy hóa TBARS và hỗ trợ điều hòa lipid máu ^[6]. Chuột nhiễm độc rượu bị suy giảm hệ thống phòng thủ chống oxy hóa như glutathione khử (GSH), vitamin C, vitamin E, đồng thời tăng cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL, VLDL và axit béo tự do ^[6]. Dịch chiết đã giúp cải thiện các chỉ số này tương đương với chất chuẩn silymarin liều 25 mg/kg ^[6].

Năm 2012, nghiên cứu về dịch chiết nước đông khô từ thân và lá loài Solanum torvum thử nghiệm trên chuột nhắt trắng chủng NMRI cho thấy ở các liều uống 500, 1000 và 2000 mg/kg thể trọng không gây biến đổi hình thái đầu tinh trùng, đồng thời có tác dụng ức chế vi khuẩn Escherichia coli, Neisseria gonorrhoeae và nấm Candida albicans ở nồng độ 50, 100 và 200 mg/mL ^[7]. Tương tự, nghiên cứu năm 2019 ghi nhận dịch chiết quả Solanum anomalum ở liều 452 mg/kg và 678 mg/kg dùng liên tục trong 28 ngày trên chuột cống đực giúp cải thiện chỉ số stress oxy hóa MDA và hồi phục các chỉ số sinh sản bị suy giảm do độc chất chì acetate (60 mg/kg) ^[8].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù có những nghiên cứu ghi nhận tiềm năng chống oxy hóa hay bảo vệ mô của chiết xuất thực vật, người dân không thể đồng nhất các kết quả này với việc uống rượu ngâm cà dại. Phần lớn các thử nghiệm có kết quả khả quan đều thực hiện trên mô hình tế bào cô lập hoặc động vật thí nghiệm với liều lượng chiết xuất tinh khiết được kiểm soát gắt gao [1, 4, 7, 8].

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "rượu thuốc tự nhiên không độc". Người dân thường cho rằng các loại cây cỏ hái ngoài tự nhiên đều có công dụng bồi bổ hoặc giảm đau xương khớp nhanh. Tuy nhiên, hoạt tính diệt trừ sinh vật gây hại rất mạnh trong dịch chiết cồn và alkaloid của các loài cà dại đã phản ánh bản chất độc tính tự nhiên của chúng [2, 5].

Một hiểu lầm khác là cho rằng ngâm rượu sẽ "hóa giải" được độc tố của cây. Ngược lại, rượu là dung môi hòa tan xuất sắc các alkaloid có độc tính thần kinh và tế bào, đẩy nhanh tốc độ hấp thụ chất độc vào máu [2, 6]. Độc tính gây biến dạng thai nhi trên động vật khi dùng dịch chiết cồn từ thực vật họ Cà cũng là lời cảnh báo nghiêm khắc về việc tự ý sử dụng các chế phẩm thảo dược không rõ thành phần ^[4]. Hơn nữa, việc lạm dụng rượu mạn tính vốn dĩ đã gây tổn thương tế bào gan, viêm gan và xơ gan ^[6].

Ai nên tuyệt đối thận trọng?

Những người đang có bệnh lý nền về gan như viêm gan siêu vi B, C, gan nhiễm mỡ, hoặc men gan cao tuyệt đối không được uống bất kỳ loại rượu ngâm thảo mộc hoang dã nào. Việc tiếp xúc với độc chất alkaloid kết hợp cồn sẽ làm bùng phát đợt suy gan tối cấp.

Người có tiền sử suy giảm chức năng thận, viêm thận mạn tính cũng cần tránh xa, bởi thận là cơ quan chịu trách nhiệm đào thải các dẫn xuất độc sinh ra từ quá trình chuyển hóa.

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không sử dụng các chế phẩm tự ngâm từ quả cà dại, do nguy cơ độc tính phát triển có thể dẫn đến các dị tật bẩm sinh nghiêm trọng như dị tật ống thần kinh ^[4].

Người cao tuổi, người có bệnh lý thần kinh hoặc tim mạch cũng là đối tượng dễ tổn thương nghiêm trọng nếu xuất hiện hội chứng ngộ độc ức chế men cholinesterase ^[1].

Lời khuyên áp dụng và biện pháp xử lý an toàn

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người dân cần dừng ngay thói quen dùng các loại quả lạ, rễ cây hoang dã để ngâm rượu uống:

Không sử dụng các loại quả, hạt, rễ cây rừng khi chưa có sự thẩm định và hướng dẫn của chuyên gia thực vật học hoặc bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền. Việc phân định các loài trong chi Cà đòi hỏi chuyên môn sinh học sâu sắc vì nhiều loài rất độc có hình thức bên ngoài giống hệt thảo dược thông thường.

Khi xuất hiện các triệu chứng đau nhức xương khớp, tê bì tay chân, người bệnh nên đến các cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị theo phác đồ khoa học, thay vì tìm đến các loại rượu thuốc truyền miệng.

Trường hợp đã lỡ uống phải rượu ngâm cà lạ và xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi dữ dội, buồn nôn, đau bụng, vàng mắt, vàng da, nước tiểu sẫm màu, hoặc các dấu hiệu thần kinh như nói khó, nói ngọng ^[1], cần đến ngay bệnh viện đa khoa gần nhất để được can thiệp hồi sức cấp cứu kịp thời. Luôn mang theo mẫu bình rượu hoặc mẫu cây đã ngâm để bác sĩ có căn cứ định danh độc chất.

Tóm lại, rượu ngâm cà trời hay các loại quả dại mọc hoang không phải là thần dược chữa bách bệnh như nhiều lời đồn thổi. Việc tự ý đưa các độc chất alkaloid tiềm ẩn vào cơ thể thông qua đường rượu uống là mối đe dọa trực tiếp đến tính mạng qua tổn thương gan, thận và hệ thần kinh. Người dân cần sáng suốt từ bỏ thói quen uống rượu ngâm không rõ nguồn gốc và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.