Thời tiết thay đổi thất thường khiến các bệnh lý đường hô hấp bùng phát, trong đó cảm giác đau rát họng là triệu chứng phổ biến hàng đầu mà hầu như ai cũng từng trải qua. Trước sự khó chịu này, nhiều người tìm đến các mẹo dân gian truyền miệng hoặc thảo dược, trong đó hồ điệp hoa (thường được gắn với các loài hoa thảo mộc như kim ngân hoa họ Lonicera) được đồn thổi là vị thuốc tự nhiên giúp "đặc trị" dứt điểm chứng viêm đường hô hấp. Song song đó, tâm lý nôn nóng muốn khỏi nhanh còn khiến nhiều người tự ý tìm mua kháng sinh uống hoặc ngậm để mong dứt cơn đau.
Liệu hồ điệp hoa và các liệu pháp thảo dược có thực sự chữa khỏi dứt điểm viêm họng như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn là: Hiện tại chưa có đủ bằng chứng lâm sàng chất lượng cao khẳng định hồ điệp hoa có thể thay thế thuốc điều trị đặc hiệu để "chữa khỏi" viêm họng cấp; các thảo mộc truyền thống chỉ đóng vai trò hỗ trợ triệu chứng, trong khi phần lớn các trường hợp đau rát họng xuất phát từ virus và có xu hướng tự giới hạn mà không cần lạm dụng các biện pháp diệt khuẩn mạnh [1].
Cơ chế gây đau họng và bản chất viêm đường hô hấp
Đau họng là tình trạng viêm niêm mạc thường đi kèm trong các đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên cấp tính [2]. Khi tác nhân gây bệnh xâm nhập, phản ứng viêm kích hoạt hàng loạt phản ứng thần kinh thụ cảm thể đau, tác động qua các kênh thụ cảm ion (như thụ thể vanilloid) khiến người bệnh cảm nhận rõ rệt cảm giác đau rát buốt, nuốt nghẹn và vướng víu tại họng [2].
Đáng chú ý, các dữ liệu dịch tễ học và lâm sàng đã ghi nhận rằng có tới 80% trường hợp đau họng bắt nguồn từ nguyên nhân nhiễm virus [1]. Nghiên cứu về đặc điểm lâm sàng đau họng do virus ở trẻ em tại vùng nông thôn Haryana (Ấn Độ) công bố năm 2020 chỉ ra rằng đau rát họng do virus thường gắn liền với các triệu chứng toàn thân khác như sốt, chảy nước mũi và đau đầu [3]. Do căn nguyên chủ yếu là virus, bệnh thường mang tính tự giới hạn, tức hệ miễn dịch tự nhiên của cơ thể sẽ dần kiểm soát và lui bệnh mà không đòi hỏi phải tiêu diệt vi khuẩn [1].
Bằng chứng khoa học về hồ điệp hoa và thảo mộc liên quan
Trong kho tàng y học cổ truyền phương Đông, các loài hoa mang hình dáng cánh bướm như hồ điệp hoa hay các hoa chi Kim ngân (Lonicera japonica Thunb. - Lonicerae Japonicae Flos) thường bị nhầm lẫn hoặc dùng chung nhóm chỉ định thanh nhiệt, giải độc họng [4]. Một tổng quan hệ thống toàn diện năm 2022 về Lonicerae Japonicae Flos (vị thuốc có lịch sử dùng làm trà và thuốc hơn 1.500 năm, xuất hiện từ thời "Danh y biệt lục" và "Bản thảo cương mục") ghi nhận dược liệu này chứa tinh dầu, axit hữu cơ, flavonoid, iridoid và saponin [4].
Nghiên cứu tổng quan này chỉ ra các chiết xuất từ hoa cho thấy đặc tính kháng viêm, kháng virus, kháng khuẩn, chống oxy hóa, hỗ trợ điều hòa miễn dịch và thường được dùng theo kinh nghiệm trong các chứng ngoại cảm phong nhiệt, sốt, đau họng [4]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh đây mới là các hoạt tính dược lý được quan sát chủ yếu ở quy mô chiết xuất thành phần hóa học và cần tiếp tục đánh giá toàn diện về chất lượng cũng như cơ chế mạng lưới đa mục tiêu [4]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn khẳng định việc dùng hoa tươi hay sắc nước uống có thể loại trừ trực tiếp ổ viêm họng cấp ở người bệnh.
Sai lầm phổ biến khi vội vã dùng kháng sinh trị đau họng
Nhiều người bệnh lầm tưởng hễ họng đau rát, nuốt khó là phải lập tức dùng kháng sinh. Thực tế, một tổng quan hệ thống công bố năm 2019 về việc dùng kháng sinh tại chỗ (dạng xịt, ngậm như tyrothricin, bacitracin, gramicidin, neomycin) đã chỉ ra rằng các bằng chứng lâm sàng về nhóm thuốc này rất thưa thớt và chất lượng kém [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận không thể xác định được lợi ích hay rủi ro thực sự, đồng thời đặt câu hỏi lớn về tính hợp lý của việc dùng kháng sinh tại chỗ vì dễ thúc đẩy nguy cơ đề kháng kháng sinh trong cộng đồng [1].
Nhìn lại lịch sử điều trị, một phân tích gộp lớn của Cochrane năm 2000 bao gồm 25 nghiên cứu với 11.452 ca đau họng cho thấy: Đau họng là tình trạng tự lui bệnh và sự khỏi bệnh không phụ thuộc hoàn toàn vào điều trị [5]. Dù kháng sinh đường uống có làm giảm triệu chứng đau đầu, đau họng, sốt khoảng một nửa và giảm biến chứng mủ (như giảm viêm tai giữa xuống còn 1/4 với OR = 0,22; áp xe quanh amidan xuống OR = 0,16), việc lạm dụng kháng sinh đại trà cho các ca đau họng do virus thông thường là hoàn toàn không cần thiết [5].
Các giải pháp giảm đau họng đã được nghiên cứu lâm sàng
Trong khi các bài thuốc thảo mộc dân gian như hồ điệp hoa chưa có liều dùng chuẩn hóa, y học hiện đại ưu tiên kiểm soát triệu chứng khó chịu (đau, nuốt vướng) bằng các hoạt chất tác dụng tại chỗ:
Thứ nhất là viên vi hạt flurbiprofen 8,75 mg. Trong thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên, đối chứng giả dược năm 2013 thực hiện tại 8 trung tâm y tế ban đầu ở Úc trên 373 bệnh nhân (186 người dùng flurbiprofen vi hạt 8,75 mg và 187 người dùng giả dược), cảm giác đau họng giảm đáng kể trong 2 giờ đầu sau liều đầu tiên [6]. Tình trạng khó nuốt được cải thiện rõ từ 5 phút đến 360 phút, hiệu quả làm dịu họng xuất hiện ngay từ phút thứ 1 và kéo dài ít nhất 6 giờ, giúp giảm đau họng do nhiễm trùng hô hấp trên mà không cần lạm dụng kháng sinh [6].
Thứ hai là viên ngậm chứa amylmetacresol kết hợp 2,4-dichlorobenzyl alcohol (AMC/DCBA). Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2010 trên 310 bệnh nhân (155 người dùng viên ngậm AMC/DCBA và 155 người dùng giả dược không thuốc) cho thấy viên ngậm giúp giảm đau họng rõ rệt ngay từ 5 phút sau liều đầu tiên, kéo dài tác dụng suốt 2 giờ [7]. Suốt 3 ngày theo dõi, nhóm dùng AMC/DCBA ghi nhận cải thiện đáng kể về cảm giác đau rát, giảm khó nuốt và giảm trở ngại sinh hoạt so với giả dược mà không ghi nhận sự khác biệt về biến cố bất lợi [7]. Phương pháp đánh giá hiệu quả giảm đau này cũng đã được ghi nhận trong quy trình tổng quan hệ thống công bố năm 2017 [8].
Ai nên thận trọng khi tự điều trị đau họng tại nhà?
Người bệnh không nên tự ý áp dụng các loại trà hoa, thuốc sắc hay lạm dụng các mẹo dân gian khi chưa rõ nguồn gốc. Đặc biệt, người có cơ địa dị ứng phấn hoa, thực vật cần thận trọng với các chế phẩm từ hoa vì nguy cơ kích ứng niêm mạc hoặc dị ứng tiếp xúc.
Cần đến ngay cơ sở y tế nếu tình trạng đau họng đi kèm các dấu hiệu cảnh báo như sốt cao liên tục không hạ, khó thở, há miệng khó, sưng to một bên họng hoặc triệu chứng không thuyên giảm sau nhiều ngày, bởi đây có thể là dấu hiệu của nhiễm khuẩn nặng hoặc biến chứng cần can thiệp y khoa chuyên sâu.
Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Để kiểm soát cơn đau rát họng hiệu quả và an toàn, người bệnh có thể áp dụng các biện pháp hỗ trợ sau:
- Uống đủ nước ấm, giữ ấm vùng cổ ngực để niêm mạc không bị khô rát.
- Súc họng nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý để làm sạch bề mặt hầu họng.
- Có thể dùng các loại trà thảo mộc có tính thanh nhiệt với lượng vừa phải như một thức uống hỗ trợ cấp nước, nhưng không xem đây là thuốc chữa bệnh thay thế y lệnh của bác sĩ.
- Sử dụng các viên ngậm giảm đau tại chỗ hoặc thuốc hạ sốt, giảm đau thông thường khi khó chịu nhiều, tuân thủ đúng liều lượng hướng dẫn.
Nhìn chung, đau họng phần lớn là phản ứng tự giới hạn do virus đường hô hấp gây ra. Việc tôn sùng hồ điệp hoa như một "thần dược chữa khỏi" hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học, cũng tương tự như việc tự ý mua kháng sinh để điều trị. Giữ lối sống lành mạnh, chăm sóc nâng đỡ cơ thể và tìm kiếm tư vấn y tế khi triệu chứng diễn tiến nặng mới là chìa khóa bảo vệ đường hô hấp một cách khoa học.
