Nhiều người có thói quen dùng hạt cây giun (còn gọi là sử quân tử) để tẩy giun sán đường ruột theo các bài thuốc dân gian lưu truyền. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau khi nhai ăn hạt sống lại gặp phải hiện tượng nấc cụt liên tục kèm theo cảm giác buồn nôn, cồn cào ruột gan rất khó chịu.

Tình trạng nấc cụt và khó chịu đường tiêu hóa khi ăn hạt cây giun bắt nguồn từ các độc tố tự nhiên có tính kích thích thần kinh và cơ trơn tồn tại bên trong hạt chưa qua chế biến. Độc tính nhẹ này tác động trực tiếp lên cung phản xạ thần kinh điều khiển cơ hoành, nhưng hoàn toàn có thể giảm bớt hoặc loại bỏ khi được xử lý đúng cách bằng nhiệt độ.

Cung phản xạ nấc cụt hoạt động như thế nào?

Nấc cụt (singultus) xảy ra do sự co thắt đột ngột, không tự chủ của cơ hoành và các cơ liên sườn, dẫn đến việc hít vào nhanh chóng rồi bị chặn lại bất ngờ bởi sự đóng lại của dây thanh âm [1], [2]. Quá trình này tạo nên âm thanh "nấc" đặc trưng và là một phản xạ sinh lý của cơ thể khi bị kích thích [1].

Cung phản xạ nấc cụt bao gồm các nhánh thần kinh phế vị (dây thần kinh lang thang), thần kinh hoành và một phần của hệ thống thần kinh giao cảm (từ đốt sống ngực T6 đến T12) [1]. Nhánh ly tâm từ thần kinh hoành sau đó phân bố đến thanh môn và các cơ hô hấp phụ [1], [2]. Bất kỳ tác nhân nào gây kích thích lên đường dẫn truyền thần kinh này hoặc kích thích trực tiếp cơ hoành đều có thể kích hoạt các cơn co giật gián đoạn [3], [1].

Các nguyên nhân gây nấc cụt rất đa dạng, từ kích thích dây thần kinh phế vị, rối loạn tiêu hóa như trào ngược dạ dày thực quản, tổn thương thần kinh trung ương, cho đến tác động từ thuốc và các hoạt chất hóa học [1]. Tình trạng này có thể gặp ở cả người lớn lẫn trẻ em, thông thường chỉ thoáng qua nhưng đôi khi kéo dài gây suy giảm chất lượng cuộc sống [3], [1].

Cơ chế gây co giật cơ và nấc cụt từ độc tố hạt

Chi thực vật Combretum (chi chứa các loài cây giun) từ lâu đã được y học ghi nhận có chứa các độc tố đặc trưng liên quan mật thiết đến phản xạ nấc cụt [4], [5]. Quả của loài thực vật cùng chi này thậm chí còn được gọi bằng thuật ngữ dân gian là "hạt nấc cụt" (hiccup nut) do hiện tượng co thắt cơ hoành xảy ra rất phổ biến sau khi ăn phải [4].

Một nghiên cứu công bố năm 1996 đã phân lập thành công độc tố combretastatin B1 từ quả của loài Combretum kraussii [4]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng combretastatin B1 là một hợp chất polyhydroxybibenzyl có khả năng ức chế các kênh kali (K+) có chọn lọc [4]. Trên tế bào thần kinh cảm giác của chuột, chất này làm kéo dài thời gian của điện thế hoạt động lên xấp xỉ 300% mà không làm thay đổi đỉnh điện thế hay điện thế nghỉ [4].

Đồng thời, độc tố này ức chế dòng kali chỉnh lưu chậm trên tế bào thần kinh và tế bào cơ của người với nồng độ ức chế bán tối đa (IC50) khoảng 300 microM [4]. Việc các kênh ion kali bị chẹn lại khiến tế bào thần kinh và sợi cơ bị kéo dài thời gian khử cực, dẫn đến kích thích kéo dài các sợi cơ và kích thích các xung dẫn truyền bất thường dọc theo cung phản xạ thần kinh phế vị - cơ hoành [4], [1]. Đây chính là nền tảng dược lý giải thích tại sao độc chất trong loại hạt này kích hoạt cơn giật cơ hoành không tự chủ [4], [3].

Vì sao người dùng thường thấy buồn nôn kèm theo?

Bên cạnh nấc cụt, cảm giác buồn nôn và nôn ói là phản ứng phụ thường thấy khi nhai hạt cây giun sống. Cung phản xạ nấc cụt có sự tham gia mật thiết của dây thần kinh phế vị – dây thần kinh chịu trách nhiệm chi phối cảm giác và vận động cho hầu hết các cơ quan trong đường tiêu hóa [1], [2].

Khi các hoạt chất kích thích có trong hạt cây giun tiếp xúc với niêm mạc dạ dày, chúng kích thích trực tiếp đầu mút thần kinh phế vị tại đường tiêu hóa [1]. Sự kích thích này một mặt phát tín hiệu ngược về trung tâm nấc cụt ở thân não gây co thắt cơ hoành, mặt khác kích hoạt phản xạ nôn của dạ dày nhằm tống khứ chất lạ ra ngoài [1], [2].

Hạt sống chưa qua xử lý nhiệt còn chứa lượng dầu béo và các thành phần hữu cơ chưa biến tính gây đầy trướng, kích ứng niêm mạc ruột. Sự kết hợp giữa co bóp bất thường của cơ hoành và co thắt cơ dạ dày đẩy luồng khí và dịch vị ngược lên, khiến người ăn vừa bị nấc vừa cảm thấy nôn nao, khó chịu liên tục [3], [1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về phản ứng nấc và chiết xuất cây giun?

Các nghiên cứu khoa học đã làm sáng tỏ nhiều khía cạnh sinh học liên quan đến độc tố gây nấc cũng như dược tính của chiết xuất cây giun:

  • Nghiên cứu về cơ chế phong bế kênh K+ (1996): Thử nghiệm trên tế bào thần kinh cảm giác chuột và tế bào cơ vân của người (myotubes) cho thấy combretastatin B1 từ quả Combretum ức chế chọn lọc kênh K+ [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ thực hiện trong điều kiện phòng thí nghiệm trên mô và tế bào, chưa đo lường trực tiếp liều gây nấc lâm sàng trên cơ thể người sống [4].
  • Nghiên cứu về hoạt tính điều trị ký sinh trùng (2024): Một nghiên cứu thử nghiệm trên san hô mềm bị nhiễm ký sinh trùng lông mao (Scuticociliatia sp.) đã sử dụng chiết xuất từ cây giun (Combretum indicum) [5]. Kết quả chỉ ra rằng chiết xuất Combretum indicum ở nồng độ từ 1500 đến 2500 ppm có khả năng ức chế ký sinh trùng hiệu quả mà không làm san hô bị căng thẳng sinh học [5]. Nghiên cứu này củng cố kinh nghiệm truyền thống dùng cây giun trị giun kim, giun đũa, nhưng lại được thực hiện trên môi trường nuôi cấy san hô dưới nước chứ không phải đường tiêu hóa người [5].
  • Phân tích cơ sở dữ liệu báo cáo tác dụng phụ (2022 và 2017): Phân tích từ 11.810.863 báo cáo phản ứng có hại của thuốc trong cơ sở dữ liệu FAERS ghi nhận 1.454 trường hợp nấc cụt, trong đó nam giới chiếm ưu thế rõ rệt (1.159 nam so với 257 nữ) [3]. Phân tích đa biến cho thấy nấc cụt liên quan chặt chẽ đến yếu tố giới tính, tuổi tác cao và thể trọng thấp ở nam [3]. Dữ liệu từ Nhật Bản (JADER) năm 2017 cũng khẳng định nấc cụt là tác dụng phụ hiếm nhưng phức tạp, phụ thuộc vào đặc điểm cơ địa từng cá thể [6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hạt cây giun

Nhiều người lầm tưởng rằng hiện tượng nấc cụt sau khi ăn hạt cây giun là "dấu hiệu cho thấy thuốc đang phát huy tác dụng tẩy giun". Trên thực tế, nấc cụt hoàn toàn là một phản ứng phụ do kích thích thụ thể thần kinh ngoại vi không mong muốn, không liên quan đến việc tiêu diệt giun sán [4], [1].

Một quan niệm sai lầm khác là có thể nhai sống hạt tươi hái từ cây để đạt dược tính cao nhất. Việc ăn trực tiếp hạt tươi, chưa bóc lớp vỏ lụa và chưa qua sao chế sẽ đưa toàn bộ lượng độc tố dạng tự nhiên vào dạ dày, làm tăng vọt nguy cơ co thắt cơ hoành và nôn nao dữ dội [4], [1].

Ngoài ra, không ít người cho rằng các thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, có thể dùng liều lượng tùy ý. Dữ liệu y khoa chỉ ra rằng ngay cả các hoạt chất từ cây cỏ cũng có thể tác động sâu vào hệ thống kênh ion của tế bào thần kinh và gây phản ứng có hại tương tự như các loại tân dược [4], [3].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dù hạt cây giun là bài thuốc tẩy giun truyền thống, một số đối tượng cần hết sức lưu ý hoặc tránh tự ý sử dụng:

  • Người có bệnh lý dạ dày, thực quản: Những người mắc viêm loét dạ dày hoặc trào ngược dạ dày thực quản (GERD) rất dễ bị kích thích phản xạ nấc cụt và buồn nôn dữ dội hơn người bình thường [1].
  • Nam giới lớn tuổi hoặc người nhẹ cân: Các phân tích dữ liệu tác dụng phụ quy mô lớn cho thấy nam giới, người cao tuổi và người có thể trọng thấp có nguy cơ bị nấc cụt do hoạt chất cao hơn đáng kể so với các nhóm khác [3].
  • Người đang dùng các thuốc điều trị khác: Phản xạ nấc cụt có thể bị cộng hưởng nếu dùng chung với các thuốc có nguy cơ gây nấc như corticoid, benzodiazepin hoặc các sản phẩm chứa nicotine [3], [1], [7].
  • Lưu ý nhóm đối tượng đặc biệt: Hiện chưa có nghiên cứu an toàn cụ thể trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và người có bệnh nền mạn tính nặng; do đó các nhóm này không nên tự ý áp dụng khi chưa có chỉ định y khoa.

Cách áp dụng thực tế và chế biến giảm độc tính

Kinh nghiệm chế biến thực nghiệm chỉ ra rằng các độc tố gây co thắt trong hạt cây giun rất nhạy cảm với nhiệt độ. Việc gia nhiệt đúng cách giúp phân hủy một phần đáng kể các hợp chất gây kích ứng thần kinh thực vật [4].

Khi sử dụng hạt cây giun, người dùng cần đập bỏ lớp vỏ cứng bên ngoài, bóc sạch lớp màng lụa màu nâu bao quanh nhân hạt. Sau đó, nhân hạt bắt buộc phải được sao vàng trên chảo nóng cho đến khi chín đều, dậy mùi thơm giống như lạc rang. Quá trình sao nhiệt này giúp làm bay hơi và biến tính các thành phần kích ứng dạ dày.

Về liều lượng, trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa đưa ra con số định lượng chính xác tuyệt đối trên cơ thể người, chỉ ghi nhận nồng độ ức chế trong môi trường thử nghiệm [4], [5]. Do đó, người dân tuyệt đối không tự ý dùng số lượng lớn một lúc. Nên bắt đầu bằng một lượng nhỏ vừa phải, không ăn lúc bụng quá đói và ngưng sử dụng ngay nếu thấy nấc cụt liên hồi hoặc choáng váng. Nếu có bệnh nền hoặc muốn dùng cho trẻ nhỏ, cần tham khảo trực tiếp ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế.

Hạt cây giun là một dược liệu có hoạt tính sinh học rõ rệt nhưng luôn đi kèm độc tính nhẹ tác động lên hệ thần kinh và cơ trơn hô hấp [4], [5]. Hiểu rõ cơ chế gây nấc cụt và áp dụng đúng phương pháp chế biến bằng nhiệt sẽ giúp giảm thiểu phản ứng phụ khó chịu, đảm bảo tính an toàn cho sức khỏe đường tiêu hóa.