Nhiều phụ nữ mang thai thường đối mặt với những cơn ho khan dai dẳng, gây mệt mỏi, mất ngủ và lo lắng ảnh hưởng tới thai nhi. Tâm lý chung của các bà bầu là e ngại mọi loại dược phẩm, nhưng việc chịu đựng cơn ho kéo dài cũng làm suy giảm nghiêm trọng thể trạng và sinh hoạt hàng ngày.

Khi tình trạng ho không thể kiểm soát bằng các biện pháp thông thường, việc sử dụng thuốc là cần thiết nhưng phải chọn lọc nghiêm ngặt. Theo các tài liệu y khoa về thực hành kê đơn an toàn trong thai kỳ, dextromethorphan và codeine là hai hoạt chất ức chế ho được đánh giá là an toàn cho phụ nữ mang thai, tuy nhiên tuyệt đối không dùng các chế phẩm siro chứa cồn và cần có chỉ định chặt chẽ từ bác sĩ [1].

Phản xạ ho và bài toán kiểm soát triệu chứng

Ho bản chất là một phản xạ bảo vệ và phòng thủ tự nhiên của cơ thể nhằm loại bỏ chất nhầy, các chất độc hại và tác nhân nhiễm trùng khỏi thanh quản, khí quản cũng như phế quản lớn [2]. Khi phản xạ này bị kích thích liên tục tạo thành ho khan không đờm, ho không còn giữ vai trò tống xuất dịch tiết mà có thể gây tổn thương cấu trúc đường hô hấp và làm phát tán mầm bệnh [2]. Tình trạng ho trơ mạn tính không đơn thuần là sự khó chịu nhất thời mà còn gây suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống của người bệnh [3].

Trong thực hành y khoa, điều trị ho được phân thành hai nhóm chính: điều trị ức chế/loại bỏ ho và điều trị hỗ trợ tăng hiệu quả của phản xạ ho [4]. Các chuyên gia hô hấp nhấn mạnh rằng việc tìm ra nguyên nhân bệnh sinh cụ thể để điều trị trúng đích luôn mang lại hiệu quả cao và gần như thành công tuyệt đối [5], [4]. Các nguyên nhân gây ho dai dẳng có thể bắt nguồn từ bệnh lý đường thở trên, đường thở dưới hoặc trào ngược dạ dày thực quản [6].

Tuy nhiên, trong những trường hợp chưa thể can thiệp nguyên nhân ngay hoặc cơn ho quá dữ dội, liệu pháp giảm ho không đặc hiệu nhằm ức chế trực tiếp cung phản xạ ho sẽ được chỉ định [5], [4]. Các nhóm thuốc giảm ho hiện có hoạt động chủ yếu thông qua cơ chế ức chế thần kinh trung ương tại thân não [2]. Dù vậy, các thuốc ức chế ho hiện hành còn nhiều hạn chế do thiếu hụt hoạt chất thực sự hiệu quả hoặc tiềm ẩn tác dụng phụ không mong muốn [5].

Thuốc giảm ho an toàn cho phụ nữ mang thai

Đối với thai phụ bị ho khan nặng, việc lựa chọn thuốc phải cân nhắc kỹ giữa lợi ích kiểm soát triệu chứng và độ an toàn cho thai nhi. Tổng quan nghiên cứu về thực hành kê đơn an toàn trong thai kỳ ghi nhận rằng hai hoạt chất giảm ho chính là codeine và dextromethorphan, cùng hoạt chất long đờm guaifenesin, đều cho thấy tính an toàn khi sử dụng cho phụ nữ mang thai [1].

Dextromethorphan là hoạt chất giảm ho không thuộc nhóm gây nghiện, có khả năng ức chế cơn ho hiệu quả [4]. Phụ nữ mang thai bị ho khan có thể điều trị bằng các sản phẩm chứa dextromethorphan đơn thành phần, với điều kiện công thức sản phẩm không chứa cồn [1]. Đây là lựa chọn thường được ưu tiên để làm dịu cơn ho khan kích ứng mà không gây ức chế hô hấp nghiêm trọng nếu dùng đúng liều lượng.

Bên cạnh đó, codeine thuộc nhóm alkaloid phenanthrene cũng được chứng minh có hiệu quả giảm ho thông qua tác động lên hệ thần kinh trung ương [4]. Trong các trường hợp thai phụ gặp cơn ho dai dẳng, khó điều trị gây kiệt sức và cản trở nghiêm trọng giấc ngủ, codeine có thể phát huy tác dụng rất tốt để ổn định thể trạng cho người mẹ [1]. Song song đó, hoạt chất long đờm guaifenesin (glyceryl guaiacolate) thường có mặt trong các công thức phối hợp cũng được ghi nhận là an toàn trong thai kỳ [1].

Ngoài ra, với các trường hợp ho do kích ứng từ mũi xoang hoặc viêm mũi, việc sử dụng các thuốc xịt mũi chứa steroid hoặc thuốc chống nghẹt mũi tại chỗ như oxymetazoline và xylometazoline đã được chứng minh an toàn cho phụ nữ mang thai [1]. Dữ liệu từ chương trình theo dõi trên 229.101 người thụ hưởng Medicaid tại Michigan ghi nhận 395 trẻ sơ sinh phơi nhiễm với beclomethasone dạng hít không cho thấy nguy cơ bất thường [1].

Mặt trái của các nhóm thuốc giảm ho trung ương

Mặc dù một số hoạt chất được xem là an toàn trong thai kỳ ở liều khuyến cáo, người bệnh không được chủ quan trước các tác dụng phụ của nhóm thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương. Các thuốc ức chế ho nhóm opioid như codeine hay morphine và cả dextromethorphan tác động chủ yếu vào đường dẫn truyền ho trung ương [2]. Cơ chế này mang lại tác dụng cắt cơn ho nhưng đi kèm nhiều tác dụng không mong muốn như buồn ngủ, táo bón, suy giảm hoạt động trung tâm hô hấp và nguy cơ lệ thuộc thuốc [2].

Đặc biệt, các dẫn xuất opioid liều cao có thể làm giảm tiết dịch đường thở, tăng độ nhớt của đờm, gây khó khăn cho việc tống xuất chất tiết và có khả năng gây co thắt phế quản [2]. Ngay cả morphine đường uống liều thấp, dù đã được chứng minh có thể ức chế ho mạn tính rõ rệt, nhưng hồ sơ tác dụng phụ của nhóm opioid này vẫn là rào cản lớn khiến thuốc không thể ứng dụng rộng rãi [7].

Nhiều thuốc giảm ho hiện hành vốn là thuốc tác động thần kinh trung ương dùng trong điều trị đau hoặc bệnh lý thần kinh (như opioid hay gabapentin), không được thiết kế chuyên biệt cho phản xạ ho nên hiệu quả và độ an toàn còn nhiều hạn chế [3]. Chính vì vậy, việc sử dụng nhóm thuốc này cho thai phụ chỉ nên giới hạn ở mức liều thấp nhất có hiệu quả và trong thời gian ngắn nhất có thể.

Điểm lại các bằng chứng nghiên cứu lâm sàng

Khoa học điều trị ho mạn tính đã trải qua nhiều giai đoạn nghiên cứu với các thử nghiệm lâm sàng nhằm tìm kiếm giải pháp kiểm soát ho an toàn hơn. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược đa trung tâm công bố năm 1993 đã đánh giá hiệu quả của moguisteine trên 87 bệnh nhân có cơn ho dai dẳng do bệnh hô hấp mạn tính (42 người dùng moguisteine và 45 người dùng giả dược) [8].

Nghiên cứu áp dụng phác đồ moguisteine 200 mg dùng 3 lần mỗi ngày dạng hỗn dịch uống trong 4 ngày [8]. Kết quả phân tích ghi nhận vào ngày thứ tư, số cơn ho trong khung giờ từ 8 đến 10 giờ sáng ở nhóm moguisteine giảm 42%, so với mức giảm chỉ 14% ở nhóm giả dược (sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với p = 0.028) [8]. Tỷ lệ giảm điểm số tần suất ho trên thang đo so với ban đầu ở nhóm moguisteine cũng vượt trội hơn giả dược cả ban ngày lẫn ban đêm, không ghi nhận biến cố bất lợi nghiêm trọng hay dấu hiệu độc tính trên các cơ quan qua xét nghiệm [8].

Bên cạnh đó, các đánh giá y khoa năm 1987 chỉ ra rằng ngoài morphine và codeine, các chất không gây nghiện như dextromethorphan, glaucine, diphenhydramine, caramiphen, viminol và diviminol hay ipratropium bromide khí dung đều cho thấy hiệu quả giảm ho bệnh lý [4]. Trái lại, dù khí dung nước muối ưu trương có thể cải thiện độ thanh thải phế quản, chưa có dữ liệu thuyết phục nào chứng minh các thuốc kích thích ho (pro-tussive) mang lại lợi ích lâm sàng rõ ràng [4].

Gần đây, các hướng dẫn từ Tổ chức Dị ứng Thế giới (WAO) và ARIA năm 2022 chỉ ra rằng việc phối hợp đa chuyên khoa giữa tai mũi họng, hô hấp, dị ứng và tiêu hóa giúp cải thiện triệu chứng ho mạn tính nhưng hiếm khi giải quyết triệt để do sự phức tạp của cơ chế dẫn truyền thần kinh trung ương [6]. Các thuốc điều biến thần kinh mới đang được thử nghiệm cho thấy triển vọng bước đầu nhưng vẫn thiếu bằng chứng vững chắc về hiệu quả và tính an toàn [6]. Tương tự, hoạt chất gefapixant đối kháng thụ thể P2X3 đang mở ra hướng đi mới nhằm kiểm soát tính quá mẫn của phản xạ ho mà vẫn bảo tồn phản xạ bảo vệ đường thở, song hiệu quả vẫn phụ thuộc nhiều vào bối cảnh lâm sàng cụ thể [3].

Hiểu lầm thường gặp khi điều trị ho ở thai phụ

Một sai lầm rất phổ biến ở phụ nữ mang thai là tự ý mua các loại siro ho thảo dược hoặc siro ho cảm tổng hợp ngoài tiệm thuốc vì nghĩ rằng siro dạng lỏng luôn lành tính. Nhiều chế phẩm siro ho trên thị trường có chứa cồn (ethanol) làm dung môi hòa tan [1]. Cồn là chất tuyệt đối chống chỉ định cho phụ nữ mang thai do nguy cơ gây hại cho sự phát triển của thai nhi, do đó thai phụ phải đọc kỹ thành phần và kiên quyết tránh xa các loại siro chứa cồn [1].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "uống thuốc trị cảm cúm tổng hợp cho nhanh khỏi". Các gói thuốc cảm ho đa thành phần thường chứa đồng thời chất giảm đau, hạ sốt, kháng histamin, giảm ho và chống nghẹt mũi. Nguyên tắc kê đơn an toàn trong thai kỳ là điều trị trúng đích triệu chứng đang mắc phải thay vì tiếp xúc với một mảng rộng các hoạt chất dược lý không cần thiết [1]. Chẳng hạn, nếu chỉ nghẹt mũi chảy nước mũi thì dùng pseudoephedrine, nếu ho khan thì dùng dextromethorphan, tránh dùng các thuốc phối hợp quá nhiều hoạt chất [1].

Ngoài ra, nhiều người tin rằng các thuốc làm loãng đờm (mucolytic) có thể tự trị dứt điểm cơn ho. Các tổng quan dược lý xác nhận không có nghiên cứu mới nào chứng minh thuốc tiêu nhầy có giá trị khi dùng đơn độc để trị ho mạn tính, mà chúng chỉ đóng vai trò hỗ trợ ở một số nhóm bệnh nhân chọn lọc nhờ đặc tính chống oxy hóa [7].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Trước hết, phụ nữ mang thai có triệu chứng nghẹt mũi đi kèm cơn ho cần hết sức thận trọng khi lựa chọn thuốc co mạch. Nghiên cứu Perinatal Project từng ghi nhận tỷ lệ dị tật mắt và tai cao hơn ở trẻ sơ sinh có phơi nhiễm với phenylephrine, khiến hoạt chất này chỉ nên là lựa chọn thứ hai khi không còn giải pháp thay thế [1]. Nếu cần trị nghẹt mũi, pseudoephedrine hoặc các thuốc xịt oxymetazoline, xylometazoline tại chỗ là lựa chọn an toàn hơn [1].

Thứ hai, những người có bệnh lý thần kinh cơ hoặc suy giảm phản xạ ho (dystussia) cần tuyệt đối tránh các thuốc ức chế ho trung ương. Tình trạng suy giảm phản xạ ho kết hợp với chứng khó nuốt nặng làm tăng vọt nguy cơ sặc phổi và đe dọa tính mạng người bệnh [7]. Việc dùng thêm thuốc cắt cơn ho ở nhóm người này có thể làm tê liệt hoàn toàn chức năng tống xuất dị vật đường thở [2].

Cuối cùng, thai phụ có tiền sử hen suyễn, co thắt phế quản hoặc ho có đờm đặc cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa hô hấp trước khi dùng thuốc giảm ho nhóm opioid. Tác dụng phụ gây co thắt phế quản và làm quánh đặc đờm của nhóm thuốc này có thể khiến tình trạng tắc nghẽn hô hấp trở nên trầm trọng hơn [2].

Lời khuyên kiểm soát ho an toàn cho mẹ bầu

Để kiểm soát cơn ho khan hiệu quả mà không gây ảnh hưởng xấu tới thai kỳ, mẹ bầu nên tuân thủ các bước can thiệp thận trọng:

  • Khám chuyên khoa để xác định nguyên nhân: Ho dai dẳng có thể bắt nguồn từ viêm mũi xoang, trào ngược dịch vị hoặc dị ứng đường thở [6]. Giải quyết đúng căn nguyên sẽ chấm dứt cơn ho dứt điểm mà không cần phụ thuộc vào thuốc ức chế triệu chứng [5], [4].
  • Ưu tiên thuốc đơn thành phần: Khi cơn ho khan làm kiệt sức, mất ngủ, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ để dùng dextromethorphan đơn chất không chứa cồn [1]. Chỉ dùng codeine khi có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa cho các trường hợp ho nghiêm trọng không đáp ứng [1].
  • Đọc kỹ nhãn thuốc: Kiểm tra mục tá dược của mọi sản phẩm siro ho, từ chối sử dụng bất kỳ chế phẩm nào có chứa cồn dù là lượng nhỏ [1].
  • Áp dụng các biện pháp hỗ trợ tự nhiên: Giữ ấm vùng cổ họng, uống nhiều nước ấm để làm dịu niêm mạc, súc họng bằng nước muối sinh lý và sử dụng máy tạo độ ẩm phòng ngủ nhằm giảm kích ứng đường thở.

Ho khan kéo dài trong thai kỳ là vấn đề sức khỏe cần được quan tâm đúng mức thay vì chịu đựng trong lo âu. Việc dùng thuốc đúng hoạt chất đã được chứng minh an toàn, đúng liều lượng và dưới sự theo dõi của bác sĩ sản khoa sẽ giúp bảo vệ tối ưu sức khỏe của cả mẹ và bé.