Nhiều người có thói quen tìm đến một bát bún bò cay nồng, lẩu thái chua cay hay thêm thật nhiều ớt vào thức ăn mỗi khi bị cảm cúm hoặc nghẹt mũi. Cảm giác cay xè lan tỏa khắp khoang miệng dường như ngay lập tức làm mũi ấm lên và dòng dịch bắt đầu tuôn trào, tạo ấn tượng rằng đường thở đang được khai thông. Tuy nhiên, liệu biện pháp ẩm thực dân gian này có thực sự mang lại hiệu quả thông mũi lâu dài hay chỉ là một ảo giác sinh lý ngắn ngủi?

Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: Ăn thức ăn cay nóng không giúp thông đường thở một cách lâu dài. Cảm giác thông thoáng ban đầu chỉ diễn ra trong chốc lát, ngay sau đó mũi sẽ nhanh chóng rơi vào trạng thái phù nề và tăng tiết dịch nhầy nghiêm trọng hơn.

Cảm giác thông mũi tức thì bắt nguồn từ đâu?

Thành phần hoạt tính chính tạo nên vị cay xé lưỡi của các loại ớt là capsaicin [1], [2]. Khi đi vào miệng, capsaicin không kích hoạt các thụ thể vị giác thông thường mà gắn trực tiếp vào các thụ thể cảm giác đau và nhiệt mang tên TRPV1 trên các sợi thần kinh sinh ba [2], [3]. Sự kích thích này khiến não bộ nhận diện tín hiệu như một phản ứng bỏng rát nhiệt độ cao [3].

Cảm giác kích thích mạnh mẽ này làm giãn mạch tại chỗ tức thời và kích hoạt phản xạ thần kinh hướng tâm [1], [2]. Đồng thời, các hợp chất bay hơi cay nóng kích thích các đầu dây thần kinh cảm giác ở niêm mạc mũi và hầu họng, tạo ra cảm giác luồng không khí đi qua mũi có vẻ thoáng hơn [4].

Khi thụ thể bị kích thích cực độ, cơ thể phản ứng phòng vệ bằng cách cố gắng "rửa trôi" tác nhân gây kích ứng. Kết quả là mắt bắt đầu chảy nước, mũi bắt đầu chảy dịch ròng ròng [4]. Nhiều người lầm tưởng việc nước mũi chảy ra ào ạt chính là dấu hiệu các xoang đang được dẫn lưu và đường thở đang được làm sạch thông thoáng.

Cơ chế phản ứng dội ngược và tăng tiết dịch

Trái ngược với suy nghĩ của số đông, hiện tượng chảy nước mũi sau khi tiếp xúc với capsaicin không phải là quá trình làm sạch đường thở tự nhiên mà là phản ứng viêm cục bộ và tăng tiết chất nhầy tuyến niêm mạc [1], [4]. Khi capsaicin kích hoạt các sợi thần kinh cảm giác, hệ thần kinh trung ương gửi tín hiệu ngược trở lại để tăng cường hoạt động của các tuyến dưới niêm mạc [4].

Nghiên cứu cho thấy capsaicin gây ra tình trạng chảy nước mũi và kích thích xuất tiết mạnh mẽ thông qua phản xạ thần kinh trung ương [4]. Phản xạ này thậm chí diễn ra đồng thời ở cả hai bên hốc mũi dù kích thích chỉ xuất hiện ở một bên [4]. Quá trình này kích thích bài tiết protein và lactoferrin từ các tuyến ngoại tiết niêm mạc chứ không đơn thuần chỉ là nước lỏng [4].

Sau giai đoạn tiết dịch xối xả ban đầu, niêm mạc mũi nhanh chóng rơi vào trạng thái phản ứng ngược. Kích thích thần kinh dẫn đến sự thoát mạch huyết tương, huy động các tế bào viêm bạch cầu thâm nhiễm và gây sung huyết mô mềm [1]. Kết quả là các cuốn mũi sưng to hơn trước, làm hẹp đường thở và khiến tình trạng nghẹt mũi sau đó trở nên trầm trọng hơn [1], [5].

Các thử nghiệm lâm sàng trên mũi người chứng minh điều gì?

Tác động thực tế của capsaicin lên đường thở đã được kiểm chứng qua nhiều công trình nghiên cứu trên người tình nguyện khỏe mạnh và người có bệnh lý đường hô hấp.

Một nghiên cứu mù đôi, ngẫu nhiên, bắt chéo năm 1997 thực hiện trên 10 tình nguyện viên mắc viêm mũi dị ứng đang hoạt động đã theo dõi tác động của capsaicin xịt mũi ở ba mức liều: 1 microgram, 10 microgram và 100 microgram [1]. Kết quả ghi nhận kích thích capsaicin gây cảm giác bỏng rát, nghẹt mũi và chảy nước mũi rõ rệt [1]. Ở liều 1 microgram, các chỉ số không thay đổi đáng kể [1]. Tuy nhiên, ở liều 10 microgram, số lượng bạch cầu trong dịch rửa mũi tăng vọt sau 1 giờ và duy trì sau 4 giờ [1]. Ở liều 100 microgram, lượng bạch cầu tăng liên tục từ 30 phút, 1 giờ cho đến 4 giờ sau thử nghiệm [1]. Nồng độ albumin (chỉ dấu rò rỉ huyết tương) và lysozyme (chỉ dấu tiết tuyến) đều tăng mạnh sau 30 phút ở cả hai liều 10 và 100 microgram [1]. Điều này chứng minh capsaicin gây phản ứng viêm thần kinh thực sự và làm tăng tiết dịch phụ thuộc vào liều lượng [1].

Trước đó, một nghiên cứu năm 1994 trên 8 tình nguyện viên (gồm 4 người bình thường và 4 người viêm mũi dị ứng quanh năm) đã xịt capsaicin nồng độ 20 micromol/L vào khoang mũi [4]. Capsaicin lập tức gây cảm giác bỏng rát, chảy nước mũi và chảy nước mắt [4]. Hàm lượng protein toàn phần trong dịch rửa mũi tăng vọt sau 1 phút từ mức ban đầu lên đáng kể so với dung dịch đối chứng [4]. Dấu ấn tiết tuyến lactoferrin tăng mạnh, trong khi albumin không tăng [4]. Khi thử nghiệm đặt đĩa chứa 6 mmol/L capsaicin ở một bên mũi, lượng dịch tiết ra tăng gấp nhiều lần ở cả bên đặt đĩa lẫn bên mũi đối diện không đặt đĩa [4]. Nghiên cứu xác nhận phản ứng bài tiết này là do phản xạ thần kinh trung ương điều khiển các tuyến bài tiết chứ không phải phản ứng cục bộ thuần túy [4].

Một thử nghiệm khác năm 1995 trên các bệnh nhân viêm mũi dị ứng theo mùa dùng capsaicin nồng độ 30 đến 300 ng/ml bôi lên niêm mạc mũi [5]. Vào giai đoạn cuối mùa phấn hoa, capsaicin không chỉ gây đau rát niêm mạc mũi dữ dội hơn mà còn trực tiếp gây ra triệu chứng tắc nghẹt mũi rõ rệt [5]. Các nhà khoa học kết luận rằng capsaicin gây tăng tính phản ứng thần kinh cảm giác và dẫn đến tắc nghẽn đường thở thay vì giải phóng thông thoáng [5].

Ăn ớt qua đường tiêu hóa có tác dụng thông mũi không?

Các thử nghiệm trên chủ yếu dùng capsaicin tác động trực tiếp vào niêm mạc hô hấp, vậy việc ăn qua đường miệng thì sao? Quá trình hấp thu qua đường tiêu hóa đặt ra rào cản sinh học rất lớn đối với capsaicin.

Các dữ liệu dược động học cho thấy capsaicin sau khi ăn vào có sinh khả dụng toàn thân rất thấp [2]. Phần lớn hoạt chất này nhanh chóng bị chuyển hóa tại ruột thành dihydrocapsaicin hoặc các chất chuyển hóa khác [2]. Để một chất ăn vào có thể tác động giảm co thắt hay giảm triệu chứng hô hấp ở cơ quan đích, nó phải hấp thu vào hệ tuần hoàn và phân bố đến các mô liên quan [2]. Do nồng độ capsaicin ngấm vào máu sau bữa ăn là rất nhỏ, nó không đủ khả năng tạo ra nồng độ trị liệu ổn định tại niêm mạc mũi [2].

Bên cạnh đó, việc nhận thức độ cay nóng của capsaicin ở khoang miệng phụ thuộc chặt chẽ vào đường thở. Thử nghiệm năm 2018 cho thấy khi luồng khí qua mũi bị tắc hoàn toàn, mức độ cảm nhận capsaicin trong khoang miệng giảm đi rõ rệt [3]. Nồng độ nhận biết ngưỡng của capsaicin trong miệng đạt trung bình khoảng 1 nmol và cường độ cay đạt đỉnh chỉ sau 20 giây rồi giảm dần [3]. Khi ăn đồ cay, phản xạ chảy nước mũi chỉ là phản ứng gián tiếp ngắn hạn của các nhánh dây thần kinh sinh ba ở vòm miệng kích hoạt chéo hệ thần kinh sọ [2], [3]. Khi bữa ăn kết thúc, phản xạ này biến mất nhanh chóng, để lại khoang mũi tiếp tục ứ đọng dịch và sưng nề [1], [5].

Hiểu lầm phổ biến và nguy cơ khi lạm dụng đồ cay nóng

Một hiểu lầm rất tai hại là việc tin rằng ăn ớt càng cay càng giúp tiêu diệt virus hoặc vi khuẩn gây nghẹt mũi. Capsaicin không phải là thuốc kháng sinh hay kháng histamine. Việc lặp đi lặp lại kích thích capsaicin có thể gây ra hiện tượng giảm dung nạp triệu chứng tạm thời do làm cạn kiệt các chất dẫn truyền thần kinh neuropeptide ở đầu mút thụ thể TRPV1 [2], [4]. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc bệnh lý gây nghẹt mũi đã được giải quyết.

Lạm dụng đồ cay nóng khi đang mệt mỏi ốm sốt còn tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe nghiêm trọng. Thức ăn cay nồng gây kích ứng mạnh ở miệng, họng, gây ho dữ dội, kích ứng mắt và hắt hơi liên tục [2]. Nạp lượng lớn capsaicin qua đường ăn uống dễ dẫn đến rối loạn tiêu hóa, đau rát dạ dày và khó chịu đường ruột [6].

Nghiêm trọng hơn, tiêu thụ quá nhiều thực phẩm cay trong thời gian dài có liên quan đến các bệnh lý nguy hiểm. Một phân tích gộp năm 2017 tổng hợp 39 nghiên cứu bệnh - chứng cho thấy ăn lượng lớn thức ăn cay có mối liên quan đáng kể với sự gia tăng nguy cơ mắc ung thư, đặc biệt là ung thư dạ dày [7]. Trong các nghiên cứu trên động vật gặm nhấm, chiết xuất ớt liều cao cũng thúc đẩy sự phát triển của khối u dạ dày và u gan [7]. Một phân tích gộp khác năm 2015 chỉ ra rằng tiêu thụ lượng capsaicin ở mức vừa phải (dưới 30 mg mỗi ngày) có liên quan đến việc giảm nguy cơ ung thư dạ dày với tỷ suất chênh OR = 0,55 [6]. Ngược lại, những người tiêu thụ lượng lớn đồ cay mỗi ngày lại có nguy cơ mắc ung thư dạ dày tăng vọt với tỷ suất chênh OR = 1,94 [6].

Ai nên thận trọng với thức ăn cay khi bị ốm?

Không phải ai cũng có thể thoải mái ăn đồ cay khi nghẹt mũi. Nhiều nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng hoặc tránh xa phương pháp này:

  • Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng hoặc trào ngược dạ dày thực quản: Capsaicin gây kích ứng niêm mạc tiêu hóa, làm tăng cảm giác cồn cào và kích thích trào ngược acid lên vùng họng thanh quản, khiến đường thở viêm nặng hơn [6].
  • Người mắc bệnh hen suyễn hoặc ho mạn tính: Khói cay và vị cay nồng của ớt dễ kích hoạt thụ thể TRPV1 ở phế quản, khởi phát cơn co thắt phế quản, ho sặc sụa và khó thở cấp tính [2].
  • Người đang bị viêm mũi dị ứng tiến triển nặng: Niêm mạc mũi của người bệnh vốn đã có hiện tượng tăng phản ứng thần kinh cảm giác [5]. Tiếp xúc với capsaicin liều cao sẽ làm tăng lượng bạch cầu viêm, tăng rò rỉ huyết tương và làm nghẹt tắc mũi dữ dội hơn [1], [5].
  • Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Phản xạ đường thở nhạy cảm dễ dẫn đến sặc thức ăn cay vào thanh quản, gây phù nề niêm mạc nguy hiểm.

Cách ứng phó nghẹt mũi khoa học và an toàn

Thay vì tìm kiếm sự thông thoáng tạm thời từ những đĩa thức ăn cay nồng dễ gây tác dụng ngược, người bị nghẹt mũi nên áp dụng các biện pháp đã được chứng minh hiệu quả và an toàn.

Nếu lỡ ăn phải món quá cay gây bỏng rát miệng họng dữ dội, việc uống nước lọc thông thường không mang lại nhiều tác dụng do capsaicin có độ hòa tan trong nước rất kém [3]. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh rằng súc miệng bằng dung dịch đường sucrose hoặc sucralose có thể làm giảm cường độ cay khoảng 50% [3]. Sử dụng nhũ tương vanillin kết hợp acid béo linoleic có thể làm giảm cảm giác cay rát đến khoảng 75% [3]. Các loại đồ uống chứa chất béo hoặc đường như sữa tươi, sữa hạt cũng là lựa chọn hữu ích để làm dịu kích ứng tức thì.

Để làm giảm nghẹt mũi bền vững, hãy áp dụng các giải pháp chăm sóc dịu nhẹ:

  • Rửa mũi bằng dung dịch nước muối sinh lý 0,9%: Giúp làm loãng dịch nhầy, rửa trôi dị nguyên và giảm sung huyết mà không gây kích ứng các đầu dây thần kinh.
  • Xông hơi nước ấm: Hơi nước ấm giữ ẩm cho niêm mạc, làm mềm vảy mũi và giúp các mao mạch giãn nở tự nhiên, tạo cảm giác thư giãn đường thở mà không kích thích phản xạ tăng tiết ngược.
  • Kê cao gối khi ngủ và uống nhiều nước ấm: Duy trì độ ẩm cơ thể giúp dịch mũi loãng hơn và giảm áp lực máu dồn lên các cuốn mũi khi nằm.
  • Tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ: Nếu nghẹt mũi kéo dài trên 7 ngày, kèm sốt cao hoặc đau nhức xoang mặt, người bệnh cần được thăm khám y tế để dùng đúng các nhóm thuốc như thuốc co mạch ngắn ngày hoặc xịt chống viêm, tránh tự ý điều trị sai cách tại nhà.

Kết luận

Thức ăn cay nóng chỉ mang lại cảm giác dễ thở giả tạo trong vài phút ngắn ngủi trước khi kích hoạt phản xạ tăng tiết dịch và phù nề đường thở nặng nề hơn. Lạm dụng đồ cay không những không trị được chứng nghẹt mũi mà còn mang lại nguy cơ tổn thương dạ dày và đường tiêu hóa. Một chế độ dinh dưỡng thanh đạm, giàu nước kết hợp các biện pháp vệ sinh mũi chuẩn y khoa luôn là chìa khóa an toàn nhất để hồi phục đường thở.