Hoa chùm ớt có an toàn cho phụ nữ mang thai và cho con bú?

Nhiều gia đình thường có thói quen hái hoa chùm ớt (tên khoa học là Pyrostegia venusta) để nấu nước uống, hãm trà hoặc dùng làm thuốc dân gian trị viêm nhiễm ^[1]. Màu cam rực rỡ và sự phổ biến của loài hoa này khiến không ít người tin rằng thảo mộc thiên nhiên luôn lành tính với tất cả mọi người. Tuy nhiên, liệu hoa chùm ớt có an toàn cho phụ nữ mang thai và mẹ đang cho con bú hay không?

Câu trả lời ngắn gọn: Phụ nữ mang thai và đang cho con bú tuyệt đối không nên sử dụng hoa chùm ớt dưới bất kỳ hình thức nào. Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào xác nhận mức độ an toàn của dược liệu này trên thai phụ hoặc phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ. Thiếu dữ liệu an toàn đồng nghĩa với nguy cơ tiềm ẩn cho sức khỏe của cả mẹ và bé.

Hoa chùm ớt trong y học dân gian và hiện đại

Cây hoa chùm ớt là loài dây leo quen thuộc thuộc họ Chùm ớt (Bignoniaceae) ^[2]. Trong y học cổ truyền Brazil, các bộ phận của loài cây này thường được dùng như một vị thuốc tăng cường sinh lực và hỗ trợ điều trị các bệnh lý viêm nhiễm ^[1].

Tại một số địa phương, người dân dùng hoa và lá cây này theo kinh nghiệm truyền miệng để chữa viêm đường hô hấp, ho hoặc làm đẹp da [4, 5]. Dù vậy, phần lớn các công dụng này chỉ dừng lại ở phạm trù kinh nghiệm thực nghiệm mà chưa được cơ quan y tế chính thức cấp phép điều trị rộng rãi.

Việc tự ý thu hái cây cỏ quanh nhà để làm thuốc uống tiềm ẩn nhiều rủi ro. Điều này đặc biệt nguy hiểm đối với thai phụ, bởi cơ thể mẹ bầu vô cùng nhạy cảm với các hợp chất có hoạt tính sinh học lạ.

Hoạt tính sinh học của hoa chùm ớt qua nghiên cứu tiền lâm sàng

Các nghiên cứu khoa học hiện nay về cây chùm ớt (Pyrostegia venusta) chủ yếu tập trung vào các mô hình động vật thí nghiệm, nhằm khám phá hoạt tính kháng viêm và điều hòa chuyển hóa.

Nghiên cứu công bố năm 2014 đánh giá tác động của chiết xuất cồn - nước từ hoa chùm ớt trên chuột nhắt BALB/c bị rối loạn chuyển hóa do ăn nhiều carbohydrate tinh chế ^[1]. Chuột được chia chế độ ăn bình thường hoặc chế độ ăn nhiều tinh chế trong 8 tuần, sau đó bổ sung chiết xuất hoa chùm ớt từ tuần thứ 9 đến tuần thứ 12 ^[1]. Kết quả ghi nhận chiết xuất hoa chùm ớt giúp giảm kích thước tế bào mỡ, giảm mỡ thừa, cải thiện tình trạng rối loạn dung nạp glucose, hạ triacylglycerol huyết thanh và giảm các chất trung gian gây viêm trong mô mỡ và gan ^[1].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2021 khảo sát tác dụng chống hen phế quản của chiết xuất chùm ớt trên chuột nhắt BALB/c ^[2]. Động vật được gây mẫn cảm với dị nguyên ovalbumin, sau đó tiêm màng bụng 300 mg/kg chiết xuất nước hoặc chiết xuất cồn - nước liên tục trong 7 ngày ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất dạng nước làm giảm đáng kể tình trạng tăng phản ứng phế quản, giảm tổng số tế bào và bạch cầu ái toan trong dịch rửa phế quản nhờ cơ chế chống oxy hóa ^[2]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2015 trên chuột nhắt ghi nhận chiết xuất cồn - nước từ lá cây chùm ớt liều 300 mg/kg đường uống hoặc 10% bôi ngoài da có tác dụng chống viêm và cải thiện sắc tố da trong mô hình bệnh bạch biến ^[3].

Khoảng trống khoa học: Chưa từng thử nghiệm trên thai phụ

Tất cả các thử nghiệm đã được ghi nhận về chùm ớt chỉ mới tiến hành trên động vật thí nghiệm như chuột nhắt khỏe mạnh hoặc chuột bị gây bệnh nhân tạo [2, 4, 5]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào đánh giá ảnh hưởng của loài thực vật này đối với quá trình thụ thai, sự làm tổ của phôi, độc tính thai nhi hay sự tiết sữa.

Mang thai và cho con bú là giai đoạn sinh học rất đặc biệt. Hàng rào nhau thai có thể không ngăn được các hoạt chất sinh học phức tạp xâm nhập vào cơ thể thai nhi. Đối với trẻ bú mẹ, hệ gan thận chưa hoàn thiện cũng khiến trẻ dễ bị tổn thương nếu các phân tử lạ bài tiết qua sữa mẹ.

Việc thiếu vắng các thử nghiệm độc học sinh sản trên người khiến giới khoa học xếp hoa chùm ớt vào nhóm dược liệu chưa rõ mức độ an toàn. Trong nguyên tắc y khoa, khi một chất chưa được chứng minh an toàn trên phụ nữ mang thai, chất đó mặc định không được khuyến khích sử dụng.

Hiểu lầm phổ biến: Cứ thảo mộc thiên nhiên là an toàn

Nhiều người lầm tưởng rằng hoa lá cỏ cây mọc tự nhiên thì vô hại, uống nhiều chỉ có lợi chứ không có hại. Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn rất nhiều nguy cơ.

Thực tế, rất nhiều hoạt chất thảo mộc có cơ chế kích thích co bóp cơ trơn, làm thay đổi nội tiết tố hoặc gây gánh nặng chuyển hóa lên gan và thận. Ngay cả những vị thảo dược có nguồn gốc hoàn toàn tự nhiên nếu dùng sai đối tượng, sai liều lượng đều có thể dẫn tới những biến cố sức khỏe nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, việc người dân tự hái hoa chùm ớt bên đường hoặc hàng rào còn đối mặt với nguy cơ ô nhiễm hóa chất. Cây cảnh quan thường bị phun thuốc trừ sâu, thuốc kích thích tăng trưởng hoặc hấp thụ bụi kim loại nặng từ khói xe, cực kỳ độc hại cho thai kỳ.

Những ai cần thận trọng hoặc kiêng dùng tuyệt đối?

Dựa trên các dữ liệu khoa học và nguyên tắc y học thường thức, các đối tượng sau cần tránh sử dụng hoa chùm ớt:

• Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ tam cá nguyệt nào.
• Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú bằng sữa mẹ.
• Phụ nữ đang có kế hoạch chuẩn bị mang thai.
• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.
• Người có tiền sử dị ứng với các loại cây cỏ thuộc họ Chùm ớt.

Đối với người trưởng thành khỏe mạnh không mang thai, nếu muốn sử dụng hoa chùm ớt như một biện pháp dân gian để hỗ trợ sức khỏe, cũng cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế hoặc bác sĩ y học cổ truyền để được tư vấn liều lượng phù hợp, tránh lạm dụng kéo dài.

Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc thai kỳ an toàn

Để bảo vệ sức khỏe cho mẹ và bé, bạn đọc cần áp dụng những thói quen cẩn trọng trong sinh hoạt thường nhật:

Trước hết, không nên nghe theo các bài thuốc truyền miệng trên mạng xã hội để dùng hoa chùm ớt thanh nhiệt, giải độc hay trị ho trong thời kỳ mang thai. Nếu xuất hiện các triệu chứng viêm đường hô hấp hoặc mệt mỏi, thai phụ nên đi khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được kê đơn thuốc an toàn.

Nếu bạn vô tình uống một lượng nhỏ nước hãm hoa chùm ớt, không nên quá hoảng loạn. Hãy ngưng sử dụng ngay lập tức, theo dõi các dấu hiệu bất thường của cơ thể như đau bụng, ra máu âm đạo, tiêu chảy hoặc dị ứng, đồng thời thông báo cho bác sĩ sản khoa phụ trách để được hướng dẫn theo dõi.

Hoa chùm ớt là loài hoa đẹp và chứa đựng những hoạt tính sinh học tiềm năng trong việc chống viêm hay cải thiện rối loạn chuyển hóa trên động vật thí nghiệm [2, 4]. Dù vậy, trước khi có những dữ liệu kiểm chứng lâm sàng nghiêm ngặt ở người, phụ nữ mang thai và cho con bú cần kiêng dùng để bảo vệ tối đa sự an toàn của mẹ và con. Luôn tham vấn ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào trong thai kỳ.