Nhiều phụ nữ có thói quen ăn cay thường cảm thấy lo lắng khi bước vào giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ. Dân gian truyền miệng mẹ ăn ớt khiến sữa bị nóng, hoạt chất cay truyền sang con làm trẻ đau bụng, tiêu chảy và quấy khóc cả ngày lẫn đêm.

Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học nào đo lường nồng độ phân tử capsaicin (chất tạo vị cay trong ớt) chuyển qua sữa mẹ hoặc chứng minh chất này trực tiếp làm trẻ nhũ nhi khó chịu [1]. Các chuyên gia y tế khẳng định việc khuyến cáo mọi bà mẹ đang cho con bú kiêng đồ cay là không có cơ sở khoa học xác thực [1].

Quan niệm dân gian và tâm lý kiêng khem của sản phụ

Tập quán kiêng khem thực phẩm trong thời kỳ hậu sản diễn ra rất phổ biến ở nhiều quốc gia trên thế giới. Nhiều người mẹ tự động cắt bỏ những món ăn ưa thích chỉ vì lo sợ sữa mẹ làm ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa non nớt của trẻ nhỏ [2].

Một nghiên cứu cắt ngang tiến hành năm 2021 qua khảo sát trực tuyến tại Úc trên 1.262 bà mẹ cho thấy có tới 966 người (chiếm 77%) chủ động loại bỏ một số đồ ăn hoặc thức uống khỏi chế độ ăn [2]. Trong số các thực phẩm bị kiêng nhiều nhất, ớt đứng đầu danh sách đồ ăn với tỷ lệ 22%, ngang hàng với sô-cô-la sữa (22%), tiếp theo là bắp cải (20%), hành tây (20%) và tỏi (16%) [2]. Đồ uống bị kiêng nhiều nhất là rượu bia (79%) và cà phê (44%) [2].

Lý do chính khiến các bà mẹ quyết định kiêng ăn bao gồm: trẻ bứt rứt, khó chịu (31%), trẻ bị đầy hơi hoặc chướng bụng (29%), đau bụng co thắt dạng colic (11%) và quấy khóc nhiều (10%) [2]. Đáng chú ý, hành vi kiêng khem này bắt đầu từ rất sớm, ngay tuần đầu tiên sau sinh và kéo dài trung bình đến khi trẻ được 9 tháng tuổi [2]. Việc kiêng khem kéo dài này gây lo ngại lớn vì diễn ra đúng vào thời điểm cơ thể mẹ cần nguồn dinh dưỡng tăng cao để phục hồi và tiết sữa [2].

Capsaicin có thực sự đi vào dòng sữa mẹ?

Rất nhiều sản phụ được khuyên nên tránh xa các món cay vì người ta tin rằng vị cay sẽ gây ra chứng đau quặn bụng, đầy hơi, tiêu chảy và nổi mẩn ở trẻ bú mẹ [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện tại cho thấy giả thuyết này không chính xác [1].

Về mặt sinh lý, sữa mẹ được tổng hợp từ các chất dinh dưỡng trong máu của người mẹ chứ không phải là sự hòa trộn trực tiếp từ thức ăn trong dạ dày. Mặc dù các loại hương vị mạnh như chiết xuất tỏi có thể làm thay đổi mùi và vị của sữa mẹ, điều này thường không làm trẻ khó chịu hay quấy khóc nhiều hơn [1].

Trái lại, hai nghiên cứu đã chỉ ra rằng trẻ có mẹ ăn tỏi thường bú mẹ trong thời gian dài hơn và có xu hướng thích nghi tốt với nhiều tầng hương vị khác nhau trong sữa, từ đó hỗ trợ tích cực cho quá trình ăn dặm sau này [1]. Trẻ nhũ nhi rất hiếm khi phản ứng tiêu cực với các món ăn mà mẹ tiêu thụ [1]. Một số ít trường hợp trẻ có phản ứng thì nguyên nhân lại khác nhau ở từng cá thể, vì vậy việc bắt buộc tất cả phụ nữ đang cho con bú phải kiêng đồ cay là điều không hợp lý [1].

Tương tự, nhiều người cảnh báo mẹ không nên ăn các loại rau gây sinh hơi như bắp cải, súp lơ trắng và bông cải xanh [1]. Sự thật là việc ăn các thực phẩm này chỉ tạo hơi trong lòng ruột của người mẹ; khí gas và chất xơ hoàn toàn không thể đi vào dòng sữa mẹ [1]. Các loại quả có tính axit như cam quýt, dứa hay cà chua cũng không làm thay đổi độ pH của sữa mẹ [1].

Bản chất hội chứng quấy khóc (colic) ở trẻ sơ sinh

Nhiều gia đình thường vội vàng đổ lỗi cho bữa ăn cay của mẹ mỗi khi thấy con khóc thét từng cơn. Trên thực tế, hiện tượng này phần lớn xuất phát từ chứng đau bụng co thắt ở trẻ nhũ nhi (infantile colic) [3].

Đây là một quá trình lành tính, được định nghĩa khi một đứa trẻ khỏe mạnh có các cơn khóc thét không thể dỗ dành kéo dài hơn 3 giờ mỗi ngày, hơn 3 ngày mỗi tuần và kéo dài trên 3 tuần [3]. Một định nghĩa khác xác định tình trạng này xảy ra ít nhất 3 ngày một tuần, kéo dài từ một tuần trở lên, thường xuất hiện nhiều vào buổi tối ở những đứa trẻ hoàn toàn khỏe mạnh, tăng cân tốt [4].

Colic ảnh hưởng đến khoảng 10% đến 40% trẻ sơ sinh trên toàn thế giới [3], hoặc khoảng 10% đến 30% trẻ theo một tổng quan lâm sàng khác [4]. Hiện tượng này thường đạt đỉnh điểm vào lúc trẻ khoảng 6 tuần tuổi và tự thoái lui khi trẻ được 3 đến 6 tháng tuổi [3], hoặc tự hết vào tháng thứ tư sau sinh [4].

Tỷ lệ mắc chứng quấy khóc này là hoàn toàn tương đương giữa hai giới, không có sự liên quan nào đến phương thức nuôi dưỡng (bú mẹ hoàn toàn hay bú bình), độ tuổi thai khi sinh hay điều kiện kinh tế xã hội của gia đình [3].

Nguyên nhân chính xác của hội chứng quấy khóc ở trẻ nhỏ hiện vẫn chưa được biết rõ [3]. Các giả thuyết y học được đưa ra bao gồm: sự thay đổi của hệ vi sinh vật đường ruột, cơ quan tiêu hóa hoặc hệ thần kinh - thể dịch chưa hoàn thiện, tăng tiết hormone serotonin, tăng nhu động ruột, kỹ thuật cho bú chưa đúng, mẹ hút thuốc lá hoặc sử dụng liệu pháp thay thế nicotine, cũng như các yếu tố căng thẳng tâm lý từ người mẹ và gia đình [3], [4].

Một nguyên nhân khác cũng được nhắc đến là tình trạng không dung nạp đường lactose hoặc dị ứng với protein trong sữa bò [3], [4]. Bác sĩ chỉ chẩn đoán trẻ bị hội chứng quấy khóc sau khi đã thăm khám cẩn thận và loại trừ tất cả các nguyên nhân bệnh lý nguy hiểm khác [3].

Các nghiên cứu nói gì về chế độ ăn của mẹ và triệu chứng ở trẻ?

Các bằng chứng khoa học liên quan đến chế độ ăn của người mẹ và tình trạng quấy khóc ở trẻ nhũ nhi cho đến nay vẫn còn nhiều mâu thuẫn [5].

Một nghiên cứu công bố năm 1996 thực hiện trên 272 phụ nữ đang nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ và 273 trẻ dưới 4 tháng tuổi đã đánh giá mối liên quan giữa 15 loại thực phẩm mẹ dùng trong tuần trước đó và biểu hiện colic ở trẻ [6]. Kết quả phân tích cho thấy nguy cơ tương đối (RR) gây triệu chứng colic dao động từ 0,7 đối với thịt bò cho đến 2,0 đối với sữa bò [6].

Nghiên cứu này ghi nhận việc mẹ tiêu thụ một số thực phẩm có liên quan đáng kể đến triệu chứng quấy khóc ở trẻ, bao gồm: sữa bò (RR = 2,0; khoảng tin cậy 95%: 1,1 - 3,5), hành tây (RR = 1,7; khoảng tin cậy 95%: 1,1 - 2,5), sô-cô-la (RR = 1,5; khoảng tin cậy 95%: 1,0 - 2,2), bắp cải (RR = 1,3; khoảng tin cậy 95%: 1,1 - 1,5), bông cải xanh (RR = 1,3; khoảng tin cậy 95%: 1,0 - 2,2) và súp lơ trắng (RR = 1,2; khoảng tin cậy 95%: 1,0 - 1,4) [6]. Nếu người mẹ ăn từ hai loại rau họ cải trở lên, tỷ lệ trẻ gặp một hoặc nhiều triệu chứng colic tăng với nguy cơ tương đối là 1,6 (khoảng tin cậy 95%: 1,1 - 2,4) [6].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu nhỏ vào năm 2000 theo dõi 6 trẻ bú mẹ hoàn toàn bị hội chứng quấy khóc bằng nhật ký hành vi trong giai đoạn ban đầu từ 3-5 ngày [7]. Sau đó, trẻ được cho can thiệp tạm thời bằng sữa công thức thủy phân axit amin toàn phần (Neocate) trong 4-8 ngày, đồng thời người mẹ kiêng hoàn toàn sữa bò và chế phẩm từ sữa [7]. Toàn bộ 6 trẻ đều giảm các hành vi khó chịu, trong đó 5 trẻ cải thiện rõ rệt chỉ sau 1-2 ngày can thiệp [7]. Thời gian khóc và bứt rứt ghi nhận giảm trung bình 42%, tương đương giảm từ 1,0 đến 3,1 giờ mỗi ngày [7]. Khi thử nghiệm lại với kháng thể bovine IgG (BGG) từ bò, các triệu chứng quấy khóc tái phát, gợi ý đạm sữa bò có thể đóng vai trò gây khởi phát [7].

Tuy nhiên, các tài liệu y khoa khác lại nhấn mạnh rằng nhiều nghiên cứu can thiệp dinh dưỡng ở người mẹ không đem lại hiệu quả rõ rệt [5]. Hội chứng quấy khóc ở trẻ vốn dĩ sẽ tự cải thiện theo thời gian mà không phụ thuộc vào việc can thiệp ăn uống [5].

Nhiều bà mẹ lầm tưởng việc mình ăn đậu, bắp cải, hành tây, tỏi hay uống nước có ga sẽ truyền bọt khí vào sữa mẹ làm ruột trẻ bị kích thích [5]. Nhưng dữ liệu khoa học hiện không có cơ sở nào để ủng hộ việc người mẹ phải kiêng khem ăn uống dự phòng trong giai đoạn mang thai hoặc cho con bú nhằm ngăn ngừa dị ứng hay điều trị colic cho trẻ [5]. Do các kết quả còn phân tán, giới y khoa không đưa ra bất kỳ khuyến cáo chung nào về việc bắt buộc mẹ phải thay đổi chế độ ăn để chữa chứng quấy khóc ở trẻ [5].

Khảo sát năm 2012 tại Mỹ cho thấy khoảng 44% chuyên gia tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ từng biết đến những quan niệm truyền khẩu về các thực phẩm kiêng khem, nhưng chỉ có một tỷ lệ rất nhỏ đưa ra lời khuyên này cho sản phụ [8]. Việc mẹ dùng đậu phộng khi cho con bú cũng đem lại các kết quả trái ngược, vừa có khả năng phòng ngừa vừa có nguy cơ gây dị ứng [8]. Có báo cáo ghi nhận mẹ của trẻ bị colic ăn ít nho và chanh hơn, hay thời gian khóc tương quan thuận với lượng protein tổng số và tương quan nghịch với lượng chuối ăn vào, nhưng mối liên hệ này rất yếu và chưa từng được khẳng định lại trong y văn [8].

Giới hạn của bằng chứng khoa học và hiểu lầm thường gặp

Hiện nay, bằng chứng khoa học về việc capsaicin từ ớt có bài tiết vào sữa mẹ hay không, nồng độ bài tiết là bao nhiêu và tác động trực tiếp tới hệ tiêu hóa trẻ sơ sinh vẫn chưa có nghiên cứu cụ thể [1]. Mọi lo ngại về việc ăn ớt làm sữa mẹ cay nồng và gây hại đường ruột trẻ chỉ dừng lại ở mức độ giả định và truyền miệng [1].

Một hiểu lầm phổ biến là mẹ cứ thấy con khóc nhiều thì lập tức cắt giảm khẩu phần của mình một cách cực đoan [2], [5]. Trong nghiên cứu tại Úc, có 245 phụ nữ đã loại bỏ hoàn toàn các sản phẩm từ sữa ra khỏi bữa ăn, nhưng có đến 80 người (chiếm 33%) không hề sử dụng bất kỳ thực phẩm giàu canxi nào khác để thay thế [2]. Việc kiêng khem thiếu kiến thức này có thể gây thiếu hụt vi chất nghiêm trọng cho người mẹ trong giai đoạn đang cho con bú [2].

Mặt khác, các phương pháp điều trị dân gian hoặc dùng thuốc không theo chỉ định cũng không mang lại tác dụng. Các bằng chứng y học chỉ ra rằng simethicone và thuốc ức chế bơm proton không có hiệu quả trong điều trị chứng colic ở trẻ nhỏ, các biện pháp nắn chỉnh cột sống, xoa bóp cho trẻ, quấn tã chặt, châm cứu hay thảo dược bổ sung đều không có bằng chứng khoa học ủng hộ [3]. Riêng thuốc chống co thắt dicyclomine bị chống chỉ định tuyệt đối cho trẻ nhỏ do nguy cơ tác dụng phụ nguy hiểm [3].

Những ai cần thận trọng và cách áp dụng chế độ ăn hợp lý

Phụ nữ đang cho con bú không nhất thiết phải kiêng đồ cay nếu bản thân cảm thấy ngon miệng và không gặp vấn đề về tiêu hóa [1]. Tuy nhiên, một số đối tượng sau đây cần lưu ý:

  • Người mẹ có tiền sử bệnh lý dạ dày, trĩ, viêm đại tràng hoặc thường xuyên bị ợ nóng, rối loạn tiêu hóa khi ăn cay thì nên hạn chế ớt để bảo vệ sức khỏe bản thân.
  • Những gia đình có trẻ có biểu hiện dị ứng rõ rệt hoặc bứt rứt bất thường kéo dài nên đưa trẻ đi khám chuyên khoa nhi thay vì mẹ tự ý cắt giảm khẩu phần ăn [1], [5].

Để duy trì nguồn sữa dồi dào và dinh dưỡng cân bằng, sản phụ có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

  • Thưởng thức đồ cay ở mức độ vừa phải, phù hợp với ngưỡng dung nạp của bản thân.
  • Quan sát phản ứng của trẻ: Mỗi đứa trẻ có một cơ địa khác nhau [1]. Nếu nghi ngờ một món ăn khiến con khó chịu, hãy tạm ngừng vài ngày để theo dõi xem triệu chứng của trẻ có biến mất hay không.
  • Đảm bảo dinh dưỡng thay thế: Nếu vì lý do nào đó cần cắt giảm nhóm thực phẩm nào (như kiêng sữa bò), người mẹ cần chủ động bổ sung nguồn dinh dưỡng khác giàu canxi và khoáng chất theo hướng dẫn của bác sĩ dinh dưỡng để tránh thiếu chất [2].
  • Xử trí khi trẻ bị đau bụng, quấy khóc: Cha mẹ cần được bác sĩ trấn an tâm lý [3]. Đối với trẻ bú mẹ hoàn toàn bị colic, một số can thiệp có thể xem xét dưới sự giám sát y tế gồm bổ sung men vi sinh probiotic chủng Lactobacillus reuteri (DSM 17938) hoặc người mẹ thực hiện chế độ giảm bớt các chất gây dị ứng [3]. Việc chuyển đổi sang sữa công thức thủy phân chỉ áp dụng cho trẻ bú bình [3] hoặc thực hiện tạm thời dưới sự hướng dẫn nghiêm ngặt của chuyên gia y tế [7].

Ăn ớt khi nuôi con bằng sữa mẹ không phải là điều cấm kỵ như quan niệm dân gian vẫn nghĩ. Thay vì kiêng khem khắt khe gây căng thẳng và thiếu hụt dinh dưỡng, người mẹ nên duy trì chế độ ăn uống đa dạng, vừa phải và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi nhận thấy trẻ có dấu hiệu bất thường.