Băn khoăn về dược liệu giàu tanin

Lâm phát (Woodfordia fruticosa) là cây thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền nhiều nước châu Á [1]. Hoa lâm phát thường được người dân thu hái, sắc nước uống để hỗ trợ điều trị tiêu chảy, viêm nhiễm hoặc bồi bổ [1].

Nhiều người nghe truyền tai về hoạt tính chống u bướu, kháng khuẩn của loài hoa này nên tự ý sắc uống đặc [3, 7]. Việc dùng quá đậm đặc hoặc liều cao thường dẫn đến cồn cào ruột gan, buồn nôn, đau rát thượng vị.

Thực tế, hoa lâm phát chứa hàm lượng tanin thủy phân rất cao [1, 2, 3]. Dù mang nhiều hoạt tính sinh học, tanin liều cao luôn là con dao hai lưỡi đối với lớp niêm mạc dạ dày nhạy cảm.

Cơ chế tác động: Nhóm tanin vòng lớn và Woodfordin C

Hoa và lá lâm phát chứa lượng lớn hợp chất polyphenol, đặc biệt là nhóm tanin thủy phân cấu trúc vòng lớn (macrocyclic hydrolyzable tannins) [1, 2]. Nhóm này có cấu trúc hóa học phức tạp, nối với nhau bằng các đơn vị đặc biệt [2].

Trong số các hợp chất phân lập từ hoa khô, Woodfordin C là một tanin dimer vòng lớn đáng chú ý nhất [3]. Chất này cũng được tìm thấy trong lá của cây với tên gọi khác là woodfruticosin [4]. Woodfordin C cho thấy khả năng ức chế enzym DNA topoisomerase II, mở ra tiềm năng nghiên cứu chống khối u [3, 4].

Về mặt hóa lý, tanin có đặc tính làm kết tủa protein. Khi vào dạ dày với nồng độ đậm đặc, tanin kết tủa protein của lớp màng nhầy bảo vệ niêm mạc. Hiện tượng này gây săn se mô mạnh mẽ, kích thích trực tiếp đầu dây thần kinh cảm giác ở thành dạ dày, gây co thắt và cảm giác cồn cào.

Nghiên cứu khoa học: Từ cấu trúc hoạt chất đến bảo vệ dạ dày

Năm 1990, nghiên cứu trên mẫu hoa khô lâm phát (dược liệu Sidowayah của Indonesia) đã phân lập thành công ba loại tanin dimer thủy phân mới gồm woodfordin A, B và C, cùng bảy tanin khác như oenothein B [3]. Các thử nghiệm cho thấy Woodfordin C sở hữu hoạt tính chống khối u rõ rệt [3].

Cùng năm 1990, một nghiên cứu khác tập trung vào lá cây lâm phát đã phân lập được woodfruticosin (chính là Woodfordin C) [4]. Bằng kỹ thuật phổ cộng hưởng từ hạt nhân 2 chiều (2-D NMR), cấu trúc của chất này được xác nhận, đồng thời ghi nhận hoạt tính ức chế enzym DNA topoisomerase II [4].

Đến năm 1991, các nhà khoa học tiếp tục phân lập từ hoa khô lâm phát hai trimeric hydrolyzable tannin cấu trúc vòng lớn mới là woodfordin D và oenothein A [2]. Cả hai hợp chất này đều chứng minh hoạt tính chống khối u thực nghiệm [2].

Năm 2016, nghiên cứu thực nghiệm trên chuột cống trắng Wistar albino bị loét dạ dày do cồn (ethanol) đã kiểm tra chiết xuất nước từ hoa lâm phát (AEWF) [5]. Nghiên cứu dùng omeprazole (10 mg/kg) làm đối chứng dương [5]. Kết quả:

  • Chiết xuất nước ở hai mức liều 100 mg/kg và 200 mg/kg làm giảm độ axit có thể chuẩn độ toàn phần (total titratable acidity - TTA) [5].
  • Ở liều 200 mg/kg, chiết xuất cho chỉ số loét thấp hơn và tỷ lệ bảo vệ dạ dày cao hơn, thậm chí hiệu quả tốt hơn omeprazole liều 10 mg/kg [5].
  • Axit ellagic được xác định là chất đánh dấu sinh học chính đóng góp vào tác dụng bảo vệ dạ dày này [5].

Năm 2021, nghiên cứu phân tích chiết xuất ethanol của hoa lâm phát bằng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) xác định hàng loạt hợp chất như palmitic anhydride, tetradecanoic acid, cis-7-Decen-1-al, caryophyllene epoxide [6]. Chiết xuất này cho thấy hoạt tính kháng khuẩn rõ rệt trên vi khuẩn Staphylococcus aureus, tiếp theo là Salmonella [6].

Năm 2014, sàng lọc hóa thực vật trên phân đoạn n-butanol từ lá lâm phát cũng tìm thấy alkaloids, glycosides, terpenoids, steroids, saponins và tannins, cùng 13 hợp chất qua phân tích GC-MS [7].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học cho thấy hoa lâm phát là nguồn dược liệu dồi dào các hoạt chất sinh học giá trị [1]. Axit ellagic và các tanin đóng vai trò trung hòa tổn thương, bảo vệ niêm mạc trong mô hình loét thực nghiệm có kiểm soát liều lượng [5]. Hoạt tính kháng viêm, kháng khuẩn của hoa cũng đã được chứng minh qua thử nghiệm in vitro [6].

Tuy nhiên, các dữ liệu về bảo vệ dạ dày hiện tại mới dừng ở mô hình động vật gặm nhấm (chuột cống) [5]. Nghiên cứu kháng khuẩn hoặc ức chế enzym chỉ mới thực hiện trên môi trường ống nghiệm [4, 7].

Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người về hiệu quả chữa lành dạ dày hay độ an toàn tuyệt đối khi uống nước sắc hoa lâm phát. Tác dụng phụ thuộc rất lớn vào liều dùng và dung môi chiết xuất.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu giàu tanin

Nhiều người nghĩ rằng thảo dược tự nhiên thì uống càng đặc càng tốt. Đây là sai lầm phổ biến khi dùng các vị thuốc giàu tanin như hoa lâm phát.

Uống nước sắc quá đậm đặc không làm tăng tốc độ lành vết loét mà ngược lại. Lượng tanin quá tải làm kết tủa enzym tiêu hóa, gây đầy chướng bụng, ức chế hấp thu sắt và bào mòn niêm mạc dạ dày đang tổn thương.

Một hiểu lầm khác là dùng hoa lâm phát thay thế thuốc ức chế tiết axit hoặc kháng sinh điều trị viêm loét dạ dày. Các nghiên cứu hiện tại chưa đủ căn cứ để thay thế phác đồ y khoa chuẩn.

Ai nên thận trọng với hoa lâm phát?

Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng tiến triển, đau thượng vị thường xuyên không nên tự ý dùng nước sắc hoa lâm phát đậm đặc. Vị chát đậm của tanin dễ gây đau quặn ruột.

Người bị táo bón mạn tính cần tránh dùng. Tanin làm giảm nhu động ruột, khiến tình trạng táo bón thêm trầm trọng.

Người đang dùng thuốc tây y hoặc viên sắt cần uống cách xa nước sắc thảo dược. Tanin tạo phức không tan với kim loại và thuốc, làm mất tác dụng của thuốc điều trị.

Chưa có dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm này không tự ý sử dụng.

Cách áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu sử dụng hoa lâm phát khô để nấu nước, người dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải, nước nấu có màu vàng nhạt và vị chát nhẹ. Không sắc cô đặc thành cao lỏng trừ khi có chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền.

Thời điểm dùng tốt nhất là sau bữa ăn chính khoảng 1 đến 2 giờ. Tuyệt đối không uống khi bụng đang cồn cào đói để tránh kích ứng trực tiếp lên niêm mạc rỗng.

Khi gặp bất kỳ triệu chứng nào như nóng rát vùng ngực bụng, buồn nôn hoặc ợ chua sau khi uống, cần ngừng dùng ngay. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc đông y trước khi dùng điều trị bất kỳ bệnh lý nào.

Hoa lâm phát chứa thành phần tanin vòng lớn và Woodfordin C độc đáo với nhiều tiềm năng sinh học [1, 3, 4]. Dù nghiên cứu trên chuột cho thấy tiềm năng bảo vệ dạ dày ở mức liều chuẩn hóa [5], người dùng vẫn cần cẩn trọng để tránh kích ứng niêm mạc do tanin liều cao gây ra.