Chiết xuất từ cây sơn và sự quan tâm của giới khoa học
Cây sơn (thuộc chi Rhus) từ lâu đã quen thuộc trong đời sống người Việt qua nghề sơn mài truyền thống và các bài thuốc dân gian. Gần đây, nhiều người tìm kiếm các sản phẩm chiết xuất từ hạt hay vỏ cây sơn với kỳ vọng bồi bổ trí não và ngừa ung thư. Sự chú ý này bắt nguồn từ việc các nhà khoa học tách chiết được nhiều hợp chất flavonoid quý từ thực vật thuộc chi sơn.
Liệu các hoạt chất này có thực sự mang lại tác dụng kỳ diệu như lời đồn thổi trên thị trường? Câu trả lời thẳng thắn là: các nghiên cứu hiện tại mới dừng ở mức tế bào (in vitro) và mô hình động vật; hoàn toàn chưa có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng xác nhận hiệu quả trên cơ thể người.
Bản chất của fisetin và fustin trong chi sơn
Trong số các hợp chất tự nhiên của chi Rhus, hai hoạt chất thuộc nhóm polyphenol flavonoid nhận được nhiều sự quan tâm nhất là fisetin và fustin [1], [2]. Fisetin lần đầu tiên được phân lập vào năm 1833 từ loài Rhus cotinus L. và sau đó được xác định công thức hóa học chi tiết [2]. Ngoài thực vật thuộc chi sơn, fisetin còn có mặt tự nhiên trong các loại rau quả thông dụng như dâu tây và táo [1].
Bên cạnh fisetin, fustin là một dạng flavonol hoạt động như chất chống oxy hóa tự nhiên [1]. Các nghiên cứu hóa thực vật cho thấy fustin có cấu trúc liên quan chặt chẽ với fisetin và tannin ngưng tụ trong nhiều loài cây thân gỗ [2]. Mặc dù cùng nhóm flavonoid, dữ liệu nghiên cứu về tác dụng sinh học của hai chất này có sự chênh lệch khá lớn.
Cơ chế tác động ghi nhận trong phòng thí nghiệm
Ở cấp độ tế bào, fisetin thể hiện hoạt tính chống stress oxy hóa và kháng viêm thông qua nhiều con đường truyền tín hiệu sinh học phức tạp [3], [4]. Nghiên cứu năm 2019 trên tế bào HepG2 chỉ ra fisetin kích hoạt trục Nrf2-ARE [3]. Cụ thể, fisetin làm giảm sự phân hủy của protein Nrf2, kéo dài thời gian bán hủy của protein này từ 15 phút lên 45 phút, đồng thời thúc đẩy Nrf2 di chuyển vào nhân tế bào để tăng biểu hiện gen bảo vệ HO-1 [3].
Về mặt kháng viêm, fisetin từ chiết xuất chi sơn làm giảm đáng kể các cytokine gây viêm như TNF-alpha, IL-6, IL-8 và MCP-1 [1]. Hoạt chất này cũng ức chế các enzyme gây viêm quan trọng bao gồm inducible nitric oxide synthase (iNOS) và cyclooxygenase-2 (COX-2) [5]. Ngoài ra, trong các mô hình tế bào ung thư, fisetin can thiệp vào nhiều con đường tín hiệu như AMPK, NF-kappaB, và PI3K/AKT/mTOR [1].
Đối với fustin, hoạt tính chống oxy hóa của chất này đã được so sánh với các hợp chất tự nhiên khác [1]. Một phân tích so sánh chất chống oxy hóa từ thân cây Rhus typhina L. cho thấy khả năng chống oxy hóa của fustin thấp hơn methyl gallate, axit gallic và quercetin, nhưng lại cao hơn vitamin C và rutin [1]. Fustin cũng ghi nhận tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh trước nguy cơ chết tế bào do 6-hydroxydopamine gây ra trên mô hình thí nghiệm [1].
Bằng chứng nghiên cứu trên tế bào và mô hình động vật
Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành khảo sát dịch chiết vỏ cây Rhus verniciflua giàu flavonoid trên tế bào vỏ não chuột nuôi cấy và chuột suy giảm trí nhớ do scopolamine [5]. Kết quả cho thấy fisetin ức chế tình trạng viêm thần kinh do lipopolysaccharide (LPS) và phục hồi trí nhớ thông qua con đường CREB-BDNF [5]. Chiết xuất này cũng giúp duy trì các enzyme chống oxy hóa quan trọng như glutathione peroxidase (GSH-Px), glutathione reductase (GR) và superoxide dismutase (SOD) [5].
Tiếp đó, nghiên cứu năm 2019 thử nghiệm tiêm fisetin với liều 20 mg/kg/ngày trong 2 tuần trên chuột trưởng thành bị gây độc thần kinh bởi LPS liều 250 mcg/kg/ngày trong 1 tuần [4]. Kết quả ghi nhận fisetin làm giảm các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) tại hồi hải mã, ức chế tín hiệu viêm qua trục TLR4/CD14/NF-kappaB và đảo ngược tình trạng thoái hóa thần kinh do chết tế bào theo chương trình [4].
Năm 2020, một nghiên cứu trên dòng tế bào ung thư dạ dày người AGS đánh giá tác động của dịch chiết Rhus verniciflua Stokes (RVSE) [1]. Dịch chiết không gây độc tế bào ở nồng độ lên tới 100 mcg/mL và được thử nghiệm ở các mức nồng độ 0, 25, 50, và 100 mcg/mL nhằm quan sát sự di chuyển của tế bào ung thư [1]. Báo cáo nhấn mạnh rằng dù fisetin và fustin được kỳ vọng có hiệu quả chống ung thư tương tự quercetin hay kaempferol, các nghiên cứu chuyên sâu về hai chất này vẫn còn rất thiếu thốn [1].
Đến năm 2022, các tổng quan và thử nghiệm trên mô hình động vật tiếp tục khẳng định fisetin giúp cải thiện các chỉ số trong mô hình bệnh thoái hóa thần kinh như Parkinson, Alzheimer ở chuột và ruồi giấm thông qua việc kiểm soát ROS và nâng cao nồng độ glutathione (GSH) [6]. Một nghiên cứu khác cùng năm trên chuột mắc hội chứng Parkinson do rotenone cho thấy việc sử dụng hệ phân phối tự nhũ hóa nano (SNEDDS) chứa fisetin giúp cải thiện dáng đi, lực bám và bảo vệ tế bào thần kinh tốt hơn đáng kể so với fisetin tự nhiên [7].
Khoảng cách từ ống nghiệm đến thực tế lâm sàng
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần hiểu rõ ranh giới giữa nghiên cứu tế bào và ứng dụng y khoa. Tất cả các thí nghiệm kể trên chỉ được tiến hành trong đĩa nuôi cấy hoặc trên chuột, hoàn toàn chưa có thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để chứng minh tính an toàn cũng như hiệu quả điều trị bệnh.
Thách thức lớn nhất của hoạt chất tự nhiên này nằm ở đặc tính hóa học. Fisetin tự nhiên có độ tan trong nước rất kém và sinh khả dụng thấp, khiến cơ thể khó hấp thu nếu dùng theo đường thông thường [7], [8]. Các nhà khoa học năm 2022 đã phải nghiên cứu dùng enzyme từ vi khuẩn để gắn phân tử đường vào fisetin, giúp tăng độ tan lên ít nhất 800 lần [8], hoặc bào chế hệ nhũ tương nano để cải thiện khả năng hấp thu [7]. Điều này đồng nghĩa việc sử dụng thô các bộ phận của cây sơn khó lòng đem lại nồng độ hoạt chất có tác dụng sinh học trong cơ thể người như trong ống nghiệm.
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược tự nhiên
Một ngộ nhận tai hại thường gặp là quan niệm "cứ thảo dược tự nhiên thì an toàn và dùng bao nhiêu cũng được". Hạt sơn hay các bộ phận của cây sơn thuộc chi Rhus nói chung chứa nhiều hợp chất phức tạp, một số loài có chứa độc tố gây dị ứng da nghiêm trọng hoặc ngộ độc nếu không được loại bỏ độc tính bài bản.
Bên cạnh đó, việc nghe theo quảng cáo thổi phồng dịch chiết hạt sơn như "thần dược chữa ung thư" hay "thuốc bổ não" là hoàn toàn sai lệch bản chất khoa học. Việc tự ý mua và sắc uống các loại hạt thảo dược trôi nổi không rõ nguồn gốc tiềm ẩn rủi ro lớn cho gan, thận và làm lỡ mất thời gian điều trị vàng của các bệnh lý nguy hiểm.
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Do chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào về độ an toàn trên người, nhóm đối tượng phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không được tự ý sử dụng các chế phẩm từ cây sơn. Việc dung nạp các chất chưa rõ độc tính có thể gây ảnh hưởng khó lường đến sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ.
Những người đang mắc bệnh lý nền về gan, thận hoặc người chuẩn bị phẫu thuật cũng cần tránh xa các chiết xuất thô từ dược liệu này. Nếu đang sử dụng các thuốc điều trị chuyển hóa hoặc thuốc ức chế miễn dịch, việc tự ý bổ sung các polyphenol liều cao có thể gây tương tác thuốc bất lợi.
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Người tiêu dùng không nên tự ý tìm mua hạt sơn, vỏ cây sơn thô để ngâm rượu hay đun sắc uống nhằm mục đích trị bệnh. Hiệu quả của các flavonoid như fisetin và fustin từ chi sơn hiện mới chỉ dừng lại ở quy mô nghiên cứu cơ bản trong phòng thí nghiệm.
Nếu muốn bổ sung flavonoid chống oxy hóa an toàn cho cơ thể, giải pháp tối ưu và bền vững nhất vẫn là thông qua chế độ ăn uống đa dạng. Bạn có thể dung nạp nguồn polyphenol và fisetin tự nhiên từ các loại rau củ, trái cây quen thuộc và lành tính trong thực đơn hàng ngày như táo, dâu tây cùng nhiều loại quả mọng khác [1]. Khi có nhu cầu điều trị bất kỳ vấn đề sức khỏe nào, hãy luôn tham khảo ý kiến tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng được cấp phép.
