Nhiều người mắc bệnh gút thường rỉ tai nhau dùng các loại cây cỏ tự nhiên để hạ acid uric trong máu. Dây chặc chìu, một loại thảo dược dân gian quen thuộc, cũng được lan truyền với khả năng thanh lọc cơ thể và giảm đau nhức khớp. Thắc mắc đặt ra là liệu tác dụng này có thực sự chuẩn xác dưới góc nhìn khoa học hay chỉ là lời đồn miệng thiếu căn cứ?
Thực tế, chiết xuất từ dây chặc chìu bước đầu đã ghi nhận khả năng ức chế enzyme tổng hợp ra acid uric trong các thử nghiệm phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, hiệu quả hạ acid uric máu trên cơ thể người bệnh gút vẫn chưa có nghiên cứu lâm sàng chứng minh rõ ràng. Người bệnh không nên vội vã dùng vị thuốc này để thay thế thuốc điều trị tiêu chuẩn.
Cơ chế tác động: Khóa van sản xuất acid uric
Để hiểu vì sao dây chặc chìu lại được chú ý, cần nhìn vào cách cơ thể sản sinh acid uric. Xanthine oxidase là enzyme giữ vai trò mấu chốt, chịu trách nhiệm xúc tác chuyển hóa hypoxanthine thành xanthine rồi tiếp tục biến xanthine thành acid uric [1]. Khi enzyme này hoạt động quá mức, lượng acid uric tạo ra sẽ vượt quá ngưỡng đào thải, dẫn đến tình trạng tăng acid uric máu và gây bùng phát các cơn gút cấp tính [1].
Ngoài tạo ra acid uric, quá trình xúc tác của enzyme xanthine oxidase còn sinh ra các gốc oxy hóa tự do gây phản ứng viêm và tổn thương tế bào [3, 6]. Uric acid cũng được xem là một yếu tố báo động nguy hiểm (DAMP), kích hoạt phức hợp viêm NLRP3 và giải phóng các cytokine gây viêm như interleukin-1beta [2]. Do đó, việc can thiệp ức chế enzyme xanthine oxidase là đích nhắm hàng đầu của các liệu pháp điều trị tăng acid uric [1].
Nghiên cứu nói gì về dây chặc chìu?
Bằng chứng khoa học trực tiếp nhất về loài cây này đến từ một nghiên cứu công bố năm 2013 [3]. Các nhà khoa học đã tiến hành chiết xuất thân cây dây chặc chìu (tên khoa học là Tetracera scandens L.) bằng dung môi methanol để phân lập các hợp chất tự nhiên [3].
Từ dịch chiết thân cây chặc chìu, nhóm tác giả tìm ra một hợp chất nor-lupane triterpene mới là 28-O-beta-D-glucopyranosyl ester của platanic acid, cùng 6 hợp chất khác đã biết [3]. Trong mô hình thử nghiệm trong ống nghiệm, các hợp chất từ 1 đến 6 đều thể hiện hoạt tính ức chế enzyme xanthine oxidase theo mức độ phụ thuộc vào nồng độ [3].
Đáng chú ý, hợp chất số 4 phân lập từ cây thể hiện khả năng ức chế enzyme này rất mạnh, với giá trị IC50 đạt 1,9 microM [3]. Khi đặt cạnh đối chứng dương là allopurinol – loại thuốc hạ acid uric kinh điển thường dùng trong y khoa có IC50 là 2,5 microM – hợp chất số 4 từ chặc chìu thậm chí còn cho thấy hoạt tính ức chế enzyme mạnh hơn ở quy mô ống nghiệm [3].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng
Kết quả thử nghiệm cho thấy dây chặc chìu mang các phân tử có khả năng can thiệp trực tiếp vào quy trình tổng hợp acid uric [3]. Đây là cơ sở khoa học giải thích vì sao loài cây này được quan tâm nghiên cứu trong việc tìm kiếm các chất kháng xanthine oxidase mới [3].
Tuy nhiên, khoảng trống y khoa ở đây vẫn còn rất lớn. Nghiên cứu trên mới chỉ dừng lại ở mức độ phân lập chất và đo hoạt tính sinh học trong ống nghiệm [3]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người khỏe mạnh hay người bệnh gút để kiểm tra xem khi uống dịch chiết dây chặc chìu thì nồng độ acid uric trong máu có thực sự giảm hay không. Hoạt tính trong ống nghiệm không đồng nghĩa với việc uống vào cơ thể sẽ có tác dụng tương tự, bởi hợp chất còn phải trải qua quá trình hấp thu qua đường tiêu hóa, chuyển hóa tại gan và phân bố tới các mô.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng hoạt tính ức chế enzyme trong phòng thí nghiệm với việc chữa khỏi bệnh gút [3]. Nhiều người nghĩ rằng một chất ức chế mạnh hơn allopurinol trong ống nghiệm thì có thể dùng để thay thế hoàn toàn thuốc Tây [3]. Điều này rất nguy hiểm vì dạng chiết xuất tinh khiết dùng trong nghiên cứu hoàn toàn khác với việc đun sắc thân cây thô tại nhà [3].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể uống tùy thích. Nước sắc thô từ thân cây chứa vô số hợp chất khác nhau chứ không chỉ riêng hoạt chất ức chế enzyme [3]. Khi chưa được tinh chế và kiểm tra độc tính đầy đủ, việc tự ý dùng dài ngày có thể gây áp lực lên các cơ quan nội tạng.
Ai nên thận trọng?
Chưa có nghiên cứu an toàn trên nhóm phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em, do đó các đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng dây chặc chìu dưới bất kỳ hình thức nào.
Người bệnh gút cấp tính, người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, suy giảm chức năng thận hoặc đang điều trị bằng các thuốc hạ acid uric theo đơn không được tự tiện ngừng thuốc để chuyển sang dùng chặc chìu. Việc này có thể khiến nồng độ acid uric trong máu tăng vọt mất kiểm soát, làm tổn thương khớp và gia tăng nguy cơ biến chứng. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn thử nghiệm bất kỳ bài thuốc dân gian nào.
Gợi ý áp dụng trong thực tế
Hiện tại chưa có đủ dữ liệu khoa học về liều lượng an toàn, thời điểm uống tối ưu hay quy trình chuẩn hóa chiết xuất dây chặc chìu dùng cho người [3]. Vì vậy, không có khuyến nghị sử dụng vị thuốc này như một liệu pháp thường quy để hạ acid uric.
Đối với người có nồng độ acid uric cao hoặc mắc bệnh gút, cách tiếp cận an toàn nhất là tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Song song đó, việc duy trì lối sống khoa học như uống đủ nước mỗi ngày, ăn uống cân bằng, hạn chế thực phẩm nhiều purin và duy trì cân nặng hợp lý vẫn là nền tảng cốt lõi được y học công nhận rộng rãi.
Bằng chứng khoa học xác nhận dây chặc chìu chứa hoạt chất ức chế enzyme tổng hợp acid uric trong ống nghiệm [3]. Dù vậy, hiệu quả thực tế trên người bệnh gút vẫn là câu hỏi cần thêm các nghiên cứu lâm sàng kiểm chứng. Người bệnh cần tỉnh táo, xem đây là tín hiệu tiềm năng từ thảo dược thay vì thần thánh hóa thành phương thuốc chữa bệnh tức thì.
