Nỗi băn khoăn khi chiết xuất dược liệu tại nhà
Cây vì cúc (danh pháp khoa học: Galinsoga parviflora) là loài cây cỏ quen thuộc trong y học dân gian, thường dùng ngoài da để hỗ trợ làm lành vết thương hoặc giảm viêm. Nhiều người khi sử dụng thảo dược thường băn khoăn nên đun hãm với nước sôi hay ngâm rượu (dung môi cồn) để thu được lượng hoạt chất chống oxy hóa cao nhất.
Dù chiết xuất cồn hoặc cồn pha nước giúp thu nhận hiệu quả các nhóm polyphenol và flavonoid, các thử nghiệm trực tiếp trên tế bào cho thấy chiết xuất nước lại thể hiện tính an toàn và khả năng bảo vệ tế bào vượt trội. Chiết xuất cồn của vì cúc khi thử nghiệm trên tế bào da người lại bộc lộ độc tính tế bào, khiến nước trở thành dung môi thích hợp hơn cho mục đích bảo vệ mô.
Cơ chế chống oxy hóa của các hợp chất trong vì cúc
Gốc tự do và các dạng oxy hóa hoạt động (ROS) sinh ra từ quá trình chuyển hóa hoặc tác động của tia cực tím có thể gây tổn thương màng tế bào, suy giảm protein và thúc đẩy phản ứng viêm [3, 6]. Để vô hiệu hóa tác nhân này, tế bào cần các chất chống oxy hóa để dập tắt gốc tự do trực tiếp hoặc kích hoạt hệ thống enzym nội bào [3, 7].
Trong cây vì cúc, các nhà khoa học tìm thấy nhiều nhóm chất chuyển hóa thứ cấp giá trị như axit phenolic (đặc biệt là axit chlorogenic và các dẫn xuất axit caffeic) cùng các flavonoid như patulitrin, quercimeritrin, quercitagetrin [1, 2]. Những hợp chất này có khả năng cho điện tử để trung hòa gốc tự do, ức chế quá trình peroxy hóa lipid và giảm bài tiết các cytokine tiền viêm như IL-6 [1, 2].
Bằng chứng khoa học về chiết xuất cồn và hỗn hợp cồn - nước
Nghiên cứu công bố năm 2018 tiến hành trên chiết xuất cồn - nước (hydroalcoholic extract) từ phần trên mặt đất của Galinsoga parviflora khô [1]. Phân tích quang phổ và siêu sắc ký lỏng (UPLC) xác định hàm lượng polyphenol tổng đạt 98,30 +- 0,14 mg đương lượng axit chlorogenic/g thảo dược khô, flavonoid tổng đạt 6,15 +- 0,41 mg đương lượng quercetin/g khô, với axit chlorogenic là hợp chất chính (2,00 +- 0,01 mg/g) [1]. Chiết xuất này ức chế enzym hyaluronidase với IC50 = 0,47 mg/mL (mạnh hơn chất đối chứng kaempferol có IC50 = 0,78 mg/mL), giảm tiết IL-6 xuống 33% +- 9% trên tế bào nội mô bị kích thích và hỗ trợ khép vết thương thực nghiệm sau 12 giờ [1].
Một nghiên cứu khác năm 2013 phân lập được 11 hợp chất từ chiết xuất ethanol - nước của Galinsoga parviflora, bao gồm các phytosterol và axit hữu cơ như axit protocatechuic, axit fumaric [2]. Phân đoạn ethyl axetat tách ra từ chiết xuất này thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do mạnh ở nồng độ 150 mg/mL so với axit ascorbic 0,1 M [2]. Thử nghiệm in vivo trên chuột cho thấy liều chiết xuất ethanol 400 mg/kg thể trọng giúp giảm 87% men gan alanine aminotransferase ở chuột xơ gan và hạ đường huyết tương đương glibenclamide [2].
Bằng chứng về chiết xuất nước: Hiệu quả bảo vệ và an toàn tế bào
Dù chiết xuất cồn tách được lượng lớn hợp chất, nghiên cứu công bố năm 2015 đã so sánh trực tiếp chiết xuất nước và chiết xuất ethanol từ cây vì cúc trong việc bảo vệ tế bào nguyên bào sợi da người trước bức xạ tia cực tím [3]. Cả hai loại chiết xuất đều được chuẩn hóa và kiểm tra khả năng dọn dẹp gốc superoxide (O2-) cùng hydrogen peroxide (H2O2) [3].
Kết quả chỉ ra rằng chiết xuất ethanol gây độc tế bào (cytotoxic effects), trong khi chiết xuất nước thể hiện hoạt tính bảo vệ rõ rệt, ngăn chặn sự phát sinh các dạng oxy hóa hoạt động (ROS) nội bào do tia UV kích thích [3]. Nhóm tác giả kết luận chiết xuất nước phù hợp hơn để phát triển các sản phẩm bảo vệ da [3].
Nghiên cứu năm 2019 và tổng quan năm 2022 làm rõ thêm cơ chế này khi chiết tách các dẫn xuất axit caffeic từ chiết xuất nước của vì cúc, nổi bật là 2,3,5(2,4,5)-tricaffeoylaltraric acid và 2,4(3,5)-dicaffeoylglucaric acid [3, 7]. Khi tế bào nguyên bào sợi da người (NHDF) được xử lý trước bằng các hợp chất này ở nồng độ 6,25-50 microM rồi chiếu bức xạ UVA 25 J/cm2, lượng ROS nội bào giảm, mức giải phóng enzyme LDH và tỷ lệ chết tế bào giảm rõ rệt [3, 7]. Đồng thời, nồng độ glutathione (GSH) bảo vệ, biểu hiện enzym heme oxygenase-1 (HO-1) và yếu tố phiên mã Nrf2 đều gia tăng, giúp tế bào củng cố hàng rào chống oxy hóa nội sinh [3, 7].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các nghiên cứu hiện tại
Các dữ liệu cho thấy vì cúc là nguồn nguyên liệu giàu chất chống oxy hóa tự nhiên, có tiềm năng ngăn ngừa các tác hại do gốc tự do và bức xạ tia cực tím gây ra cho mô da [2, 7]. Hoạt tính dọn gốc tự do DPPH, superoxide và ức chế peroxy hóa lipid của thảo dược này tương đương với axit gallic trong các thử nghiệm hóa học [4].
Tuy nhiên, hầu hết bằng chứng thực nghiệm về tác dụng chống oxy hóa và bảo vệ quang của vì cúc mới dừng lại ở quy mô tế bào trong ống nghiệm (in vitro) hoặc trên mô hình động vật thí nghiệm (chuột) [1, 3, 4, 6]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người nhằm đánh giá hiệu quả hấp thu, liều dùng tối ưu hay độ an toàn lâu dài qua đường uống hoặc đường bôi ngoài da.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược chống oxy hóa
Nhiều người lầm tưởng rằng ngâm rượu thuốc nồng độ cồn càng cao thì chiết được càng nhiều chất bổ và dùng càng an toàn. Thực tế, cồn có thể hòa tan một số thành phần lipophilic hoặc tạp chất có độc tính tế bào đối với mô người, như kết quả đã chỉ ra ở nghiên cứu năm 2015 [3].
Quan niệm cho rằng thảo dược tự nhiên có thể thay thế hoàn toàn kem chống nắng hoặc thuốc điều trị tổn thương da cũng là một sai lầm. Dù các hợp chất từ vì cúc có tiềm năng bảo vệ da trước tia UV, chúng chỉ mang tính chất hỗ trợ sinh học ở cấp độ tế bào và không thể thay thế các biện pháp che chắn cơ học hay thuốc chỉ định [3, 7].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người có cơ địa dị ứng hoặc tiền sử viêm da tiếp xúc với các cây thuộc họ Cúc (Asteraceae) cần hết sức cẩn giác khi tiếp xúc hoặc dùng vì cúc ngoài da.
Người có bệnh lý nền mạn tính, bệnh gan, thận, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú không nên tự ý dùng các chế phẩm rượu ngâm hay nước sắc đậm đặc từ cây này vì chưa có dữ liệu an toàn lâm sàng trên các đối tượng đặc thù. Việc dùng chiết xuất thảo dược cùng các loại thuốc chuyển hóa qua gan cần được bác sĩ chuyên khoa xem xét để tránh tương tác bất lợi.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và cân bằng
Nếu sử dụng theo phương thức dân gian để chăm sóc da hoặc làm dịu vết thương ngoài da, phương pháp đun hãm với nước sạch (chiết xuất nước) là lựa chọn an toàn hơn so với việc dùng cồn đậm đặc ngâm bôi [3]. Nên rửa sạch nguyên liệu để loại bỏ đất cát và vi khuẩn trước khi chế biến.
Chỉ nên sử dụng thảo dược với lượng vừa phải, đun nước hãm loãng để rửa ngoài da và ngừng sử dụng ngay nếu thấy xuất hiện dấu hiệu kích ứng, ngứa hoặc mẩn đỏ. Đối với các bệnh lý nội khoa hoặc tổn thương da nặng, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị theo phác đồ chuẩn mực.
Cây vì cúc sở hữu hàm lượng polyphenol và flavonoid phong phú với khả năng trung hòa gốc tự do đã được khoa học ghi nhận [1, 2]. Tuy nhiên, chiết xuất nước thể hiện tính an toàn cho tế bào vượt trội hơn chiết xuất cồn [3]. Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn thận trọng, tránh lạm dụng cồn thuốc tự chế và tham khảo ý kiến chuyên môn y tế khi ứng dụng chăm sóc sức khỏe.
