Mỗi độ hè về, nhiều gia đình Việt Nam thường ngâm một hũ hồng bì đường phèn để làm nước giải khát hoặc trị ho cho cả nhà. Vị chua ngọt thanh mát khiến thức uống này trở thành bài thuốc dân gian quen thuộc trong nhiều căn bếp. Tuy nhiên, với người mắc bệnh tiểu đường, việc sử dụng món nước siro này lại tiềm ẩn nhiều rủi ro cho đường huyết.
Người mắc đái tháo đường hoàn toàn không nên tùy tiện uống nước hồng bì ngâm đường phèn. Trái hồng bì tươi vốn dĩ đã tích lũy đường tự nhiên bên trong cùi thịt và vỏ; việc nạp thêm một lượng lớn đường phèn tinh luyện khi ngâm sẽ biến thức uống này thành nguồn nạp đường nhanh cực kỳ nguy hiểm, dễ gây tăng vọt chỉ số đường huyết sau ăn.
Bản chất tự nhiên của quả hồng bì
Quả hồng bì (tên khoa học Clausena lansium) là loại trái cây cận nhiệt đới quen thuộc thuộc họ Rutaceae [1], [2]. Trong y học dân gian, quả chín thường được sử dụng nhằm hỗ trợ các rối loạn tiêu hóa và viêm phế quản [2]. Quả tươi chứa nhiều thành phần dinh dưỡng giá trị, bao gồm các chuỗi axit amin tự do và thủy phân phong phú [3].
Nghiên cứu khoa học xác định trong quả tươi cũng như quả khô có 16 loại axit amin, trong đó có 10 loại là axit amin thiết yếu hoặc bán thiết yếu [3]. Tổng hàm lượng axit amin tự do đo được là 4,8 mg/g và hàm lượng axit amin thủy phân đạt 15,0 mg/g ở cả quả tươi lẫn quả khô [3]. Bên cạnh đó, quả còn chứa pectin polysaccharide (homogalacturonan-type ký hiệu CCP2) có khả năng điều hòa hệ vi sinh đường ruột và tăng cường miễn dịch ở thử nghiệm trên chuột [4].
Tuy nhiên, về mặt cấu trúc hóa học, thịt quả hồng bì vốn đã là nơi tích trữ một lượng đường tự nhiên đáng kể. Nghiên cứu hình ảnh khối phổ cho thấy các loại đường đơn hexose phân bố chủ yếu ở phần cùi thịt [5]. Trong khi đó, đường sucrose lại xuất hiện ở cả vỏ quả, cùi thịt lẫn các sợi xơ của cùi [5]. Axit citric cũng hiện diện khắp quả, tạo nên vị chua ngọt đặc trưng [5].
Gen kiểm soát và cơ chế tích lũy đường
Vị chua thanh mát của quả hồng bì thường khiến nhiều người lầm tưởng loại quả này chứa rất ít chất ngọt. Trên thực tế, các nhà khoa học đã giải mã bộ gen 297,1 Mb của cây hồng bì giống "JinFeng" và phát hiện hệ thống điều hòa đường acid vô cùng phức tạp [1]. Có tới 14 gen ứng viên tham gia vào quá trình tích lũy đường và axit hữu cơ trong trái [1].
Cụ thể, yếu tố phản ứng ethylene mang tên ClERF061 và protein vận chuyển dòng họ SWEET mang tên ClSWEET7 đóng vai trò then chốt quyết định độ ngọt và chua của quả [1]. Khi các gen này được kích hoạt quá mức, hàm lượng tổng lượng đường và axit trong quả gia tăng rõ rệt [1]. Điều này chứng minh rằng lượng đường nội sinh trong cùi quả luôn hiện diện tự nhiên theo cơ chế di truyền của cây [1].
Khi ăn quả tươi nguyên bản, hàm lượng chất xơ và pectin tự nhiên giúp làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu [4]. Tuy nhiên, khi chuyển sang dạng ngâm siro, mọi đặc tính bảo vệ của cấu trúc xơ tự nhiên gần như bị áp đảo hoàn toàn bởi đường bổ sung.
Sai lầm 1: Xem siro ngâm đường là bài thuốc hạ đường huyết
Một sai lầm rất phổ biến là đánh đồng tác dụng dược lý của lá hay vỏ thân cây hồng bì với quả ngâm đường phèn. Người bệnh tiểu đường thường đọc được thông tin "hồng bì giúp hạ đường huyết" rồi yên tâm uống nước ngâm mỗi ngày. Đây là sự nhầm lẫn tai hại giữa các bộ phận của cây.
Các bằng chứng khoa học ghi nhận tiềm năng hạ đường huyết thực chất nằm ở lá và vỏ thân, chứ không phải ở siro quả ngâm [6], [7]. Một nghiên cứu năm 2018 trên chuột mắc đái tháo đường tuýp 2 do streptozotocin chứng minh chiết xuất polyphenol từ lá hồng bì (gồm axit gallic, axit chlorogenic, axit caffeic, axit ferulic và rutin) giúp giảm đường huyết lúc đói, giảm phì đại gan, thận, tụy và cải thiện rối loạn mỡ máu [6].
Tương tự, nghiên cứu năm 2009 về vỏ thân cây cho thấy chiết xuất methanol liều 100 mg/kg làm giảm đường huyết 15,8% ở phút thứ 30 trên chuột thử nghiệm dung nạp glucose và tăng insulin huyết tương 38,5% sau 60 phút [7]. Trên dòng tế bào INS-1 trong ống nghiệm, nồng độ 0,1 mg/ml kích thích giải phóng insulin tới 174,6% [7]. Các hoạt chất imperatorin và chalepin phân lập từ vỏ thân cũng cho thấy khả năng kích thích giải phóng insulin [7].
Tuy nhiên, toàn bộ các nghiên cứu này được thực hiện trên động vật hoặc tế bào, sử dụng dịch chiết cô đặc từ lá và vỏ thân [6], [7]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào khẳng định siro quả hồng bì ngâm đường phèn có tác dụng hạ đường huyết ở người bệnh tiểu đường.
Sai lầm 2: Lạm dụng siro ngâm khiến tải lượng đường tăng vọt
Nhiều người nghĩ rằng đường phèn "mát" và lành tính hơn đường cát trắng, nên vô tư pha nước siro uống hàng ngày. Sự thật là đường phèn bản chất vẫn là sucrose đậm đặc. Quá trình ngâm chiết rút dịch từ quả hồng bì tạo ra một dung dịch siro có nồng độ carbohydrate cực cao.
Thịt quả hồng bì vốn chứa hexose và sucrose [5]. Khi kết hợp cùng một khối lượng lớn đường phèn ngâm trong nhiều tuần, tải lượng đường của mỗi thìa siro tăng lên gấp bội. Khi uống vào cơ thể dưới dạng lỏng, lượng đường này hấp thu trực tiếp qua niêm mạc ruột non rất nhanh, đi thẳng vào máu mà không gặp phải rào cản tiêu hóa nào.
Hậu quả là tuyến tụy bị ép phải tiết insulin ồ ạt để xử lý cơn bão đường huyết. Đối với người bệnh tiểu đường vốn đã suy giảm bài tiết hoặc đề kháng insulin, tình trạng này sẽ dẫn đến các đợt tăng vọt đường huyết cấp tính sau ăn, gây hại cho thành mạch và khiến bệnh khó kiểm soát.
Sai lầm 3: Uống nước siro đậm đặc và bỏ quên phần cái
Thói quen của đại đa số người dùng là chỉ múc phần nước siro ngọt đậm để hòa tan với nước lọc, bỏ lại vỏ và bã quả. Việc chỉ lấy nước đường lỏng đồng nghĩa với việc người dùng đã loại bỏ gần như toàn bộ các hợp chất sinh học có lợi của quả hồng bì.
Nghiên cứu về phân bố không gian các chất chuyển hóa chỉ ra rằng: các alkaloid quý như 3-methylcarbazole và murrastinine nằm nhiều trong hạt; murrayanine và heptaphylline có trong thịt quả; girinimbine nằm ở vỏ hạt ngoài; đặc biệt là coumarin phân bố tập trung chủ yếu ở phần vỏ quả [5]. Vỏ thân và vỏ quả cũng chứa nhiều hợp chất chống viêm như imperatorin [7], [8].
Bên cạnh đó, lớp vỏ và cùi quả chứa pectin polysaccharide có tác dụng prebiotic [4]. Khi chỉ uống nước siro ngâm, người bệnh đã bỏ phí phần xơ, pectin và các hoạt chất sinh học tự nhiên, chỉ nạp vào cơ thể dung dịch đường tinh luyện hòa tan cùng axit hữu cơ [5], [4].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay
Khi tiếp cận các thông tin về công dụng chữa bệnh của cây hồng bì, độc giả cần nhìn nhận khách quan giới hạn của các tài liệu y khoa hiện tại.
Thứ nhất, các tác dụng hỗ trợ chuyển hóa, kích thích tiết insulin hay giảm mỡ máu đều mới chỉ dừng lại ở quy mô thử nghiệm tiền lâm sàng trên chuột hoặc nuôi cấy tế bào ống nghiệm [6], [7]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người bệnh đái tháo đường để xác lập liều lượng điều trị an toàn hay hiệu quả thực tế.
Thứ hai, các nghiên cứu tập trung khai thác chiết xuất polyphenol từ lá [6] hoặc hoạt chất từ vỏ thân cây [7], [8]. Dữ liệu khoa học về quả chỉ ra sự tích lũy của đường hexose, đường sucrose, axit hữu cơ và pectin [1], [5], [4]. Do đó, việc suy diễn rằng "uống nước quả ngâm chữa được bệnh tiểu đường" là hoàn toàn sai lệch và thiếu cơ sở y học.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người đã được chẩn đoán mắc bệnh đái tháo đường tuýp 1, đái tháo đường tuýp 2 hoặc tiền đái tháo đường cần tuyệt đối tránh xa các món nước siro ngâm đường phèn. Việc sử dụng thường xuyên nước ngâm này làm tăng nguy cơ biến chứng tim mạch, suy thận và tổn thương thần kinh do mất kiểm soát đường huyết.
Người thừa cân, béo phì, người đang trong chế độ ăn kiểm soát năng lượng hoặc người có chỉ số mỡ máu cao cũng nên hạn chế tối đa các chế phẩm ngâm đường đặc. Lượng carbohydrate dư thừa dễ dàng chuyển hóa thành mỡ dự trữ, làm trầm trọng thêm tình trạng kháng insulin và thoái hóa mỡ.
Đối với người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng các thuốc hạ đường huyết kê đơn, không được tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng từ lá hay vỏ thân cây hồng bì để thay thế thuốc men, mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác bất lợi.
Cách dùng hồng bì an toàn cho người đường huyết cao
Người có đường huyết cao vẫn có thể tận hưởng hương vị thơm mát của trái hồng bì nếu biết cách sử dụng khoa học và điều độ.
Nên ưu tiên ăn quả hồng bì tươi chín tự nhiên thay vì quả ngâm siro. Ăn quả tươi nguyên vẹn cả phần cùi và vỏ mỏng giúp bổ sung lượng pectin polysaccharide tự nhiên cùng các hợp chất có lợi [5], [4]. Chất xơ tự nhiên hỗ trợ làm chậm tốc độ phân giải đường hexose và sucrose vào tuần hoàn [5], [4].
Nếu muốn dùng hồng bì để làm dịu họng, trị ho trong mùa lạnh, thay vì ngâm với đường phèn truyền thống, có thể chọn phương pháp hấp cách thủy quả hồng bì tươi với một chút muối hạt, hoặc đun nước lá hồng bì tươi lấy nước ấm để súc họng. Dù áp dụng cách nào, người bệnh vẫn cần kiểm tra chỉ số đường huyết định kỳ và tuân thủ chặt chẽ phác đồ điều trị của chuyên gia y tế.
Hồng bì là loại quả dân dã giàu dưỡng chất và chứa nhiều hoạt chất sinh học triển vọng cho y học. Dẫu vậy, phương pháp ngâm siro đường phèn truyền thống không hề phù hợp cho người có vấn đề về chuyển hóa đường. Lựa chọn ăn tươi với lượng vừa phải và lắng nghe cơ thể chính là chìa khóa bảo vệ sức khỏe bền vững.
