Cơn sốt thảo dược giảm cân và sự thật đằng sau

Nhiều người tìm đến các sản phẩm giảm cân tự nhiên vì lo ngại tác dụng phụ của thuốc tổng hợp. Trong số đó, Hoodia gordonii – một loài cây mọng nước nguồn gốc từ miền nam châu Phi – từng tạo nên cơn sốt toàn cầu với lời đồn thổi có thể ức chế cảm giác thèm ăn tức thì. Người dân bản địa Bushmen tại Nam Phi từng dùng loài cây này để duy trì sức chịu đựng và giảm đói trong các chuyến đi săn dài ngày [1].

Tuy nhiên, liệu Hoodia gordonii có thực sự đem lại hiệu quả giảm cân an toàn cho con người hay không? Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: Chưa có đủ dữ liệu thuyết phục về hiệu quả lâm sàng trên người, trong khi rủi ro sức khỏe đi kèm lại rất đáng lo ngại [2].

Các chuyên gia nhận thấy phần lớn lời quảng cáo thương mại chỉ tập trung vào lợi ích giảm béo mà bỏ qua các phản ứng bất lợi [2]. Do đó, cái nhìn của người tiêu dùng về loài cây này đang bị sai lệch nghiêm trọng [2].

Hoạt chất P57 và cơ chế tác động giả định

Hoodia gordonii thuộc họ Apocynaceae, chứa nhiều hợp chất tự nhiên phức tạp bao gồm các steroid glycoside, oxypregnane glycoside, axit béo và sterol thực vật [3, 8]. Nhiều nghiên cứu hóa thực vật đã phân lập được các thành phần như calogenin glycoside và phát triển các phương pháp sắc ký để định lượng 11 loại oxypregnane glycoside khác nhau trong cây [3, 6].

Trong các thành phần đó, hoạt chất P57 (thuộc nhóm oxypregnane glycoside) được cho là nhân tố chủ chốt tạo nên khả năng kiềm chế cơn đói [1, 2]. Cơ chế đề xuất cho rằng P57 làm tăng sản sinh phân tử năng lượng ATP tại vùng dưới đồi của não bộ [1]. Tín hiệu gia tăng ATP này mô phỏng trạng thái no giả tạo, khiến não phát đi tín hiệu ngừng nạp năng lượng [1].

Tuy vậy, vai trò độc tôn của P57 trong việc ức chế thèm ăn gần đây đã bị giới nghiên cứu đặt dấu hỏi lớn [2]. Các nhà khoa học nghi ngờ hiệu quả này chưa chắc đã đến từ một cơ chế ức chế thèm ăn sinh lý an toàn như các tài liệu sáng chế mô tả [2].

Bằng chứng lâm sàng trên người: Khoảng trống dữ liệu

Mặc dù có nhiều tài liệu bằng sáng chế và ấn phẩm quảng cáo đại chúng ca ngợi Hoodia gordonii, các nghiên cứu khoa học được bình duyệt (peer-reviewed) về tác động sinh lý của loài cây này lại cực kỳ khan hiếm [1, 2]. Hầu hết dữ liệu thuyết phục chỉ dừng lại ở phân tích hóa học hoặc thử nghiệm trong phòng thí nghiệm [1, 3].

Một nghiên cứu được nhắc lại vào năm 2016 đã đánh giá tác động của đồ uống chứa chiết xuất Hoodia gordonii tinh khiết trên các đối tượng nữ giới điều trị nội trú trong 15 ngày [3]. Kết quả cho thấy nhóm uống chiết xuất Hoodia và nhóm dùng đối chứng (có cùng vị đắng nhờ chất tạo vị) đều ghi nhận mức giảm tiêu thụ năng lượng như nhau, không có sự khác biệt đáng kể giữa hai nhóm [3].

Điều này gợi ý rằng cảm giác bớt thèm ăn có thể chỉ do phản ứng phụ thuộc vị đắng gây kích thích thụ thể tại đường tiêu hóa, hoặc do chính các triệu chứng khó chịu mà chiết xuất gây ra, chứ không hoàn toàn là tác dụng thần kinh đặc hiệu [1, 7].

Sau đó, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có nhóm chứng năm 2016 trên 60 phụ nữ thừa cân nhẹ đã được tiến hành để kiểm tra giả thuyết về vị đắng [3]. Các tình nguyện viên được chia nhóm ngẫu nhiên, uống viên nang chứa hỗn hợp chất đắng (0,88 mg sucrose octa acetate, 0,088 mg chiết xuất quassia, 0,22 mg hương nho khô) hoặc viên giả dược không đắng, ngày 2 lần trong 14 ngày [3].

Kết quả nghiên cứu kéo dài 14 ngày này chỉ ra tổng lượng năng lượng nạp vào giữa nhóm dùng chất đắng và nhóm giả dược không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (chênh lệch trung bình -109 kcal, P = 0,13) và mức thay đổi cân nặng không đáng kể [3]. Điều này chứng minh việc kích thích vị giác đơn thuần không giúp giảm cân bền vững, đồng thời khẳng định bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người của Hoodia gordonii vẫn hoàn toàn thiếu hụt [3].

Thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật: Cảnh báo mất cơ bắp

Trái ngược với sự thiếu hụt nghiên cứu trên người, một số nghiên cứu trên động vật đã được thực hiện để đánh giá tác động giảm cân của chiết xuất thảo dược này. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã khảo sát trên 12 chuột cống trắng Wistar gầy và 12 chuột cống béo phì [4]. Động vật được bổ sung chiết xuất Hoodia gordonii với liều 80 mg/kg hoặc 160 mg/kg thể trọng, chia 2 lần mỗi ngày trong thời gian 14 ngày, có đối chứng giả dược [4].

Kết quả cho thấy tất cả chuột được bổ sung chiết xuất đều ghi nhận sự sụt cân rõ rệt (P < 0,001) [4]. Tuy nhiên, các nhà khoa học phát hiện sự sụt giảm cân nặng này xuất phát từ việc suy giảm cả kích thước tế bào mỡ lẫn kích thước sợi cơ xương [4].

Nghiên cứu kết luận rằng Hoodia gordonii làm hao hụt cả khối mỡ và khối lượng cơ bắp của cơ thể [4]. Việc mất đi khối cơ nạc là một yếu tố nguy hại cho sức khỏe chuyển hóa, khiến cơ thể suy nhược thay vì giảm mỡ lành mạnh.

Hơn thế nữa, một tổng quan nghiên cứu trên động vật gặm nhấm năm 2014 đã nhấn mạnh rằng tác dụng giảm thèm ăn và tụt cân chỉ xuất hiện khi sử dụng liều rất cao [2]. Ở mức liều cao cần thiết để tạo ra hiệu ứng này, chuột gặp phải các tác dụng phụ nghiêm trọng [2]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng việc chán ăn thực chất có thể là triệu chứng thứ cấp sinh ra từ các phản ứng độc hại của cơ thể [2].

Nguy cơ tim mạch tiềm ẩn từ sản phẩm Hoodia

Bên cạnh nguy cơ mất cơ, các sản phẩm chứa Hoodia gordonii còn dấy lên hồi chuông cảnh báo về an toàn hệ tim mạch. Các báo cáo thực tế đã ghi nhận tác dụng phụ đáng báo động như làm tăng huyết áp và tăng nhịp tim ở người sử dụng [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2013 nhằm làm sáng tỏ cơ chế gây hại này đã thử nghiệm sản phẩm chứa chiết xuất Hoodia gordonii trên mô cô lập của chuột [1]. Kết quả từ các vòng tử cung chuột cô lập cho thấy sản phẩm tạo ra tác dụng giãn cơ trơn với cơ chế chủ yếu thông qua việc kích thích các thụ thể beta-adrenergic, biểu hiện hoạt tính giống giao cảm [1].

Phân tích sắc ký xác nhận sản phẩm thử nghiệm chứa đúng chiết xuất từ cây Hoodia, chứng minh các tác động bất lợi trên tim mạch bắt nguồn trực tiếp từ các hợp chất nội tại của loài thảo mộc này [1]. Hoạt tính kích thích hệ thần kinh giao cảm là nguyên nhân dẫn đến tăng nhịp tim và biến động huyết áp nguy hiểm [1].

Những hiểu lầm phổ biến của người tiêu dùng

Nhiều người mặc định thảo dược tự nhiên thì mặc nhiên lành tính và không có độc tính. Đây là hiểu lầm tai hại, đặc biệt là với các sản phẩm hỗ trợ kiểm soát cân nặng [1].

Thứ nhất, nhiều ấn phẩm thương mại ca ngợi thảo mộc này dựa vào các dữ liệu chưa qua bình duyệt hoặc tài liệu bằng sáng chế thương mại hóa [1, 5]. Sự thiên lệch thông tin này khiến người mua tin rằng P57 là thần dược kiểm soát cơn đói mà không hề hay biết về các rủi ro độc tính [2].

Thứ hai, việc giảm cân quan sát được trên thực tế chưa chắc đã là giảm mỡ thừa. Dữ liệu thực nghiệm đã cảnh báo hiện tượng teo sợi cơ xương khi dùng chiết xuất Hoodia gordonii, khiến người dùng lầm tưởng mình đang giảm béo an toàn [4].

Thứ ba, người tiêu dùng thường tin rằng uống thảo dược có thể thay thế thuốc điều trị béo phì. Hiện nay, các loại thuốc giảm cân dài hạn được cơ quan y tế cấp phép rất hạn chế do yêu cầu an toàn khắt khe [1]. Việc tùy tiện tìm đến các sản phẩm tự nhiên trôi nổi thiếu kiểm chứng lâm sàng có thể đẩy người dùng vào tình thế rủi ro hơn cả việc dùng thuốc kê đơn [1].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Dựa trên các dữ liệu về hoạt tính giống giao cảm và tác động bất lợi, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý sử dụng các chế phẩm từ Hoodia gordonii:

  • Người có bệnh lý tim mạch: Những người có tiền sử tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim hoặc bệnh mạch vành cần tránh xa vì nguy cơ làm tăng huyết áp và nhịp tim nhanh [1].
  • Người cao tuổi hoặc người có thể trạng suy nhược: Nguy cơ làm mất khối lượng cơ xương có thể khiến tình trạng teo cơ và suy kiệt ở người lớn tuổi trở nên trầm trọng hơn [4].
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào trên nhóm đối tượng này; do đó hoàn toàn không được sử dụng để tránh nguy cơ ngộ độc hoặc ảnh hưởng thai nhi.
  • Người đang dùng các thuốc tác động lên hệ thần kinh hoặc tim mạch: Tác động beta-adrenergic của chiết xuất có thể gây tương tác nguy hiểm với các thuốc điều trị sẵn có [1].

Bất kỳ ai khi có ý định sử dụng sản phẩm hỗ trợ giảm cân đều cần tham vấn ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng, tuyệt đối không tự ý mua dùng theo quảng cáo truyền miệng.

Lời khuyên thực tế để kiểm soát cân nặng lành mạnh

Cho đến nay, chưa có cơ sở khoa học vững chắc nào cho phép khuyến nghị liều dùng, thời điểm uống hay phương thức chế biến Hoodia gordonii an toàn cho người tiêu dùng [1, 2]. Thay vì tìm kiếm lối đi tắt từ các chiết xuất thảo mộc tiềm ẩn nhiều nguy cơ, việc quản lý cân nặng cần quay về với các nguyên tắc khoa học cơ bản:

  • Xây dựng chế độ ăn cân bằng: Kiểm soát năng lượng nạp vào một cách có tính toán, tăng cường chất xơ từ rau củ và uống đủ nước mỗi ngày để duy trì cảm giác no tự nhiên mà không ảnh hưởng xấu đến hệ thần kinh.
  • Tập luyện bảo tồn cơ bắp: Kết hợp giữa bài tập sức bền và kháng lực để đảm bảo quá trình sụt cân chỉ tập trung vào việc tiêu hao mỡ thừa, tránh tình trạng mất cơ bắp như các tác dụng phụ của dược liệu không an toàn [4].
  • Tiếp cận thông tin tỉnh táo: Khi tiếp cận một sản phẩm giảm cân tự nhiên, người dân cần tìm hiểu kỹ nguồn gốc dữ liệu, ưu tiên các bằng chứng đã được bình duyệt y khoa thay vì những lời quảng cáo phóng đại [2].

Tóm lại, Hoodia gordonii và hoạt chất P57 vẫn chưa thể chứng minh được hiệu quả ức chế thèm ăn an toàn và bền vững trên người qua các thử nghiệm lâm sàng uy tín [1, 2]. Nguy cơ mất cơ bắp và tác dụng phụ lên tim mạch như tăng huyết áp, tăng nhịp tim là những rào cản lớn [2, 4]. Một lối sống lành mạnh, kiên trì vận động và dinh dưỡng cân bằng vẫn luôn là chìa khóa duy nhất bảo đảm sức khỏe và vóc dáng dài lâu.