Chế độ ăn Keto (Ketogenic) với đặc trưng cắt giảm tối đa carbohydrate và tăng cường chất béo đang trở thành một xu hướng thu hút sự chú ý của nhiều người bệnh đái tháo đường type 2. Không ít người kỳ vọng phương pháp này có thể giúp ổn định đường huyết nhanh chóng, giảm cân và giảm bớt sự phụ thuộc vào các loại thuốc điều trị hàng ngày. Tuy nhiên, sự thay đổi đột ngột về nguồn năng lượng nạp vào cơ thể cũng làm dấy lên những băn khoăn về hiệu quả hạ HbA1c thực tế cũng như mối lo ngại về biến chứng chuyển hóa nguy hiểm.
Các bằng chứng khoa học cho thấy chế độ ăn Keto mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc kiểm soát chỉ số đường huyết trung bình HbA1c và hỗ trợ giảm cân ở người đái tháo đường type 2. Mặc dù vậy, dữ liệu nghiên cứu hiện có chưa cung cấp bằng chứng định lượng trực tiếp về tỷ lệ nhiễm toan ceton ở người bệnh tiểu đường type 2 đang sử dụng thuốc hạ đường huyết, do đó người bệnh tuyệt đối không được tự ý thực hiện nếu không có sự giám sát y khoa.
Cơ chế tác động của chế độ ăn Keto đối với đường huyết
Chế độ ăn Keto đặc trưng bởi việc tiêu thụ mức năng lượng thấp, tỷ lệ chất béo cao, lượng đạm vừa phải và lượng carbohydrate rất thấp [1]. Khi lượng bột đường nạp vào bị cắt giảm xuống mức tối thiểu, cơ thể buộc phải chuyển đổi trạng thái chuyển hóa, sử dụng chất béo làm nguồn năng lượng chính thay vì glucose [1].
Ở người bệnh đái tháo đường type 2, sự suy giảm độ nhạy insulin khiến các tế bào gặp khó khăn trong việc tiếp nhận glucose từ máu. Việc hạn chế tối đa carbohydrate trong bữa ăn giúp làm giảm biên độ dao động của đường huyết sau ăn, từ đó giảm áp lực tiết insulin của tuyến tụy [1]. Sự thay đổi chuyển hóa này được ghi nhận là một can thiệp dinh dưỡng y học không dùng thuốc có tiềm năng hỗ trợ cải thiện các rối loạn chuyển hóa mạn tính [1].
Bằng chứng khoa học về khả năng kiểm soát chỉ số HbA1c
Nhiều phân tích gộp quy mô lớn đã đánh giá tác động của chế độ ăn Keto lên chỉ số HbA1c – thước đo phản ánh mức đường huyết trung bình trong 2 đến 3 tháng. Một phân tích gộp công bố năm 2022 đã tổng hợp dữ liệu từ 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên các bệnh nhân đái tháo đường type 2 bị thừa cân [1]. Kết quả cho thấy chế độ ăn Keto giúp giảm chỉ số HbA1c một cách có ý nghĩa thống kê với sự khác biệt trung bình chuẩn (SMD) là -0,38 (p = 0,0008) [1]. Đồng thời, can thiệp này cũng giúp giảm cân nặng rõ rệt (SMD: -5,63; p = 0,008) và giảm vòng eo (SMD: -2,32; p = 0,04) [1].
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp khác vào năm 2022 đã xem xét 15 nghiên cứu nhằm so sánh hiệu quả giữa chế độ ăn Keto và chế độ ăn ít carbohydrate thông thường [2]. Phân tích chỉ ra rằng những người áp dụng chế độ ăn Keto có mức giảm tỷ lệ phần trăm HbA1c vượt trội so với nhóm theo chế độ ăn đối chứng, với SMD đạt -1,45% (khoảng tin cậy 95%: -2,73% đến -0,17%; p < 0,00001) [2]. Trong khi đó, chế độ ăn ít carbohydrate thông thường cũng giúp giảm HbA1c so với các chế độ ăn khác nhưng ở mức độ khiêm tốn hơn với SMD là -0,27% [2].
Phân tích gộp vào năm 2020 trên 14 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng ở những người thừa cân, béo phì có hoặc không mắc đái tháo đường type 2 cũng ghi nhận kết quả tương đồng [3]. Ở nhóm bệnh nhân đái tháo đường, chế độ ăn Keto vượt trội hơn chế độ ăn ít chất béo trong việc kiểm soát đường huyết, thể hiện qua mức giảm HbA1c (SMD: -0,62; p < 0,001) và chỉ số đánh giá kháng insulin HOMA (SMD: -0,29; p = 0,02) [3]. Can thiệp này cũng mang lại hiệu quả giảm cân nặng đáng kể (SMD: -0,46; p = 0,04) [3].
Cải thiện độ nhạy insulin và sự vượt trội so với các thực đơn khác
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2023 đã tổng hợp 12 thử nghiệm lâm sàng tìm hiểu tác động của chế độ ăn Keto đối với độ nhạy insulin ở người đái tháo đường type 2 [4]. Tổng quan này bao gồm 11 nghiên cứu trên người trưởng thành và 1 nghiên cứu trên mô hình chuột; trong đó có 9 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, 1 thử nghiệm ngẫu nhiên không đối chứng, 1 nghiên cứu tiến cứu dọc và 1 nghiên cứu đoàn hệ quan sát [4]. Tất cả các thử nghiệm áp dụng chế độ ăn Keto đều ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về kiểm soát đường huyết ở những người tham gia [4].
Trước đó, một thử nghiệm can thiệp năm 2008 đã so sánh trực tiếp chế độ ăn Keto ít carbohydrate với chế độ ăn có chỉ số đường huyết thấp ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 [5]. Kết quả cho thấy chế độ ăn có chỉ số đường huyết thấp giúp giảm 0,43% HbA1c so với các thực đơn có lượng carbohydrate tương đương nhưng chỉ số đường huyết cao hơn [5]. Tuy nhiên, chế độ ăn Keto ít carbohydrate mang lại hiệu quả kiểm soát đường huyết và giảm cân mạnh mẽ hơn hẳn, và sự khác biệt này vẫn duy trì ý nghĩa thống kê ngay cả khi đã hiệu chỉnh theo mức độ giảm cân [5].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2008 còn quan sát thấy chế độ ăn Keto ít carbohydrate giúp cải thiện tất cả các thành phần của hội chứng chuyển hóa và làm tăng nồng độ cholesterol HDL [5]. Tương tự, phân tích gộp năm 2022 cũng ghi nhận chế độ ăn Keto giúp giảm triglycerid (SMD: -0,36; p = 0,0001) và tăng cholesterol HDL có lợi (SMD: 0,28; p = 0,003) ở bệnh nhân thừa cân mắc đái tháo đường type 2 [1].
Rủi ro toan ceton và vấn đề dùng thuốc hạ đường huyết: Dữ liệu thực tế
Nhiều người bệnh lo ngại việc sản sinh thể ceton khi ăn Keto có thể dẫn đến biến chứng nguy hiểm là nhiễm toan ceton, đặc biệt khi đang sử dụng thuốc điều trị. Cần làm rõ rằng trong các tài liệu nghiên cứu lâm sàng đã công bố, chưa có nghiên cứu cụ thể nào theo dõi và định lượng trực tiếp nguy cơ nhiễm toan ceton ở nhóm bệnh nhân đái tháo đường type 2 đang sử dụng thuốc hạ đường huyết.
Một đánh giá tường thuật năm 2024 tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên từ năm 2013 đến 2023 cho thấy chế độ ăn Keto giúp hỗ trợ kiểm soát đường huyết và có một số bằng chứng cho thấy người bệnh giảm bớt sự phụ thuộc vào thuốc điều trị đái tháo đường [6]. Dẫu vậy, bài báo này nhấn mạnh các vấn đề an toàn vẫn cần được xem xét cẩn trọng, bao gồm nguy cơ thiếu hụt vi chất dinh dưỡng, sự biến động khó lường của nồng độ mỡ máu và khó khăn trong việc duy trì chế độ ăn lâu dài [6].
Về dữ liệu an toàn khi dùng insulin, một báo cáo ca lâm sàng năm 2024 đã theo dõi một bệnh nhân đái tháo đường type 1 áp dụng chế độ ăn Keto (dưới hoặc bằng 50 g carbohydrate mỗi ngày) trong suốt 10 năm [7]. Bệnh nhân này duy trì được mức HbA1c là 5,5%, giảm 43% nhu cầu tiêm insulin hàng ngày và không gặp phải các biến chứng đường huyết cấp tính [7]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu trên một cá nhân duy nhất mắc đái tháo đường type 1, hoàn toàn không thể suy diễn hay đại diện cho tính an toàn trên diện rộng của nhóm bệnh nhân đái tháo đường type 2 đang dùng thuốc hạ đường huyết dạng uống hay dạng tiêm [7].
Tại các nghiên cứu cơ bản, thuốc hạ đường huyết như metformin, gliquidone và acarbose thường được sử dụng để giảm dao động glucose máu [1]. Việc đột ngột cắt giảm carbohydrate trong khi vẫn giữ nguyên liều thuốc có thể dẫn đến nguy cơ thay đổi nồng độ đường huyết đột ngột, đòi hỏi người bệnh phải hết sức cảnh giác [1] [6].
Tác động trên gan và vai trò của việc kết hợp tập luyện
Mặc dù chế độ ăn Keto đem lại lợi ích cho đường huyết, những tác động bất lợi tiềm tàng lên gan đã được ghi nhận trong nghiên cứu thực nghiệm. Một nghiên cứu công bố năm 2018 tiến hành trên mô hình chuột mắc đái tháo đường được gây cảm ứng bằng streptozotocin trong 6 tuần can thiệp [8]. Các tác giả chia chuột thành các nhóm: nhóm đối chứng, nhóm ăn Keto đơn thuần và nhóm ăn Keto kết hợp tập thể dục nhịp điệu [8].
Kết quả cho thấy cả hai nhóm chuột ăn Keto đều giảm thể trọng, giảm nồng độ HbA1c, cải thiện chỉ số HOMA và độ nhạy insulin so với nhóm đái tháo đường đối chứng [8]. Đáng chú ý, nhóm chuột chỉ ăn Keto đơn thuần xuất hiện tình trạng tích tụ mỡ trong gan (gan nhiễm mỡ) được xác nhận qua các chỉ số huyết thanh, thông số gan và nhuộm mô học [8]. Tình trạng tích tụ mỡ gan này đã được thuyên giảm phần lớn khi chuột được kết hợp tập thể dục nhịp điệu cường độ vừa phải [8].
Phân tích biểu hiện gen trong nghiên cứu năm 2018 chỉ ra rằng việc kết hợp tập thể dục với chế độ ăn Keto giúp làm giảm PPAR-gamma cùng các gen tổng hợp lipid, đồng thời tăng cường PPAR-alpha và chương trình gen oxy hóa beta lipid tại gan so với việc chỉ áp dụng Keto đơn thuần [8]. Điều này cũng được củng cố bởi tổng quan năm 2023 khi ghi nhận một nghiên cứu chỉ ra Keto gây rối loạn chuyển hóa lipid và gan, nhưng việc kết hợp với tập luyện đã giúp phòng ngừa được tình trạng gan nhiễm mỡ [4].
Những hiểu lầm phổ biến khi áp dụng Keto cho người tiểu đường
Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng chế độ ăn Keto có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị và giúp chữa khỏi bệnh đái tháo đường type 2. Mặc dù bằng chứng cho thấy Keto có thể giúp giảm bớt việc dùng thuốc ở một số người, các nghiên cứu đều khẳng định đây chỉ là biện pháp can thiệp hỗ trợ kiểm soát chuyển hóa, không thể xem là phương pháp điều trị triệt để [1] [6].
Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng trạng thái nhiễm ceton dinh dưỡng an toàn với việc ăn uống thả ga các loại chất béo bão hòa. Một nghiên cứu tổng quan lưu ý rằng tác động của chế độ ăn Keto lên nồng độ cholesterol là không nhất quán giữa các nghiên cứu [6]. Ngoài ra, việc kiêng khem quá mức các nhóm thực phẩm tự nhiên chứa carbohydrate có thể dẫn đến nguy cơ thiếu hụt các vi chất dinh dưỡng cần thiết cho cơ thể [6].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Người bệnh đái tháo đường type 2 đang sử dụng các loại thuốc hạ đường huyết như metformin, gliquidone, acarbose hoặc insulin bắt buộc phải thận trọng tối đa [1]. Bất kỳ sự thay đổi lớn nào về tỷ lệ carbohydrate trong bữa ăn cũng có thể làm thay đổi nhu cầu thuốc của cơ thể, đòi hỏi phải có sự giám sát và điều chỉnh liều từ bác sĩ chuyên khoa [1] [6].
Những người có tiền sử bệnh lý về gan hoặc có nguy cơ gan nhiễm mỡ cần cân nhắc kỹ lưỡng, bởi dữ liệu thực nghiệm cho thấy chế độ ăn Keto đơn thuần có thể làm tăng tích tụ lipid tại gan nếu không có can thiệp vận động phù hợp [4] [8]. Bên cạnh đó, những người gặp khó khăn trong việc tuân thủ chế độ ăn dài hạn hoặc có bệnh lý mạn tính đi kèm cũng cần tham khảo ý kiến y tế trước khi thực hiện [6].
Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn
Đối với người bệnh đái tháo đường type 2 muốn tiếp cận chế độ ăn Keto, bước đầu tiên và quan trọng nhất là phải tham vấn ý kiến của bác sĩ điều trị để được đánh giá tổng thể chức năng gan, thận và phác đồ thuốc hiện tại [1] [4] [6]. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc hay thay đổi liều lượng thuốc hạ đường huyết khi chưa có chỉ định y khoa [1] [6].
Nếu được sự đồng ý của bác sĩ, người bệnh nên kết hợp can thiệp dinh dưỡng với các bài tập thể dục nhịp điệu vừa sức đều đặn [4] [8]. Sự kết hợp giữa vận động và ăn uống khoa học đã được chứng minh giúp tối ưu hóa độ nhạy insulin, đồng thời hỗ trợ giảm thiểu hiện tượng ứ đọng mỡ tại gan [4] [8]. Song song đó, người bệnh cần thường xuyên theo dõi các chỉ số đường huyết mao mạch, định kỳ kiểm tra HbA1c và mỡ máu để kịp thời phát hiện các thay đổi bất thường [1] [3] [6].
Lời kết
Chế độ ăn Keto cho thấy tiềm năng rõ ràng trong việc hỗ trợ hạ HbA1c, cải thiện độ nhạy insulin và kiểm soát cân nặng ở người bệnh đái tháo đường type 2 thừa cân [1] [4] [3]. Tuy nhiên, các dữ liệu nghiên cứu hiện có chưa đánh giá đầy đủ nguy cơ nhiễm toan ceton trên người dùng thuốc hạ đường huyết, đồng thời cảnh báo nguy cơ ảnh hưởng chức năng gan và mỡ máu [4] [8] [6]. Do đó, người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh, kết hợp tập luyện thể lực và luôn trao đổi chặt chẽ với nhân viên y tế thay vì tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt.
