Nhiều người dân thường tìm kiếm các loại cây cỏ quen thuộc trong vườn nhà để nấu canh hoặc sắc nước uống nhằm thanh nhiệt và làm mát gan. Thổ cao ly sâm (danh pháp khoa học: Talinum triangulare) là loại rau dại kiêm dược liệu dân gian rất phổ biến, thường được truyền tai nhau về công dụng bảo vệ gan vượt trội.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy tiềm năng bảo vệ gan, giảm men gan và chống oxy hóa của loại cây này mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm trên động vật và trong ống nghiệm. Hiện tại, y học vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng xác định liều lượng chuẩn hóa cũng như hiệu quả thực tế trên cơ thể người.

Dược liệu dân gian và cơ chế chống oxy hóa gan

Trong y học cổ truyền tại châu Phi và một số khu vực châu Á, toàn bộ cây thổ cao ly sâm từ lâu đã được sử dụng nhằm hỗ trợ nhiều vấn đề sức khỏe khác nhau, bao gồm cả các bệnh lý về gan [1]. Phân tích thành phần cho thấy loài thực vật này chứa lượng đáng kể các khoáng chất như canxi, kẽm, sắt cùng vitamin C, vitamin E, chất xơ và protein [2]. Bên cạnh đó, cây rất dồi dào các hoạt chất sinh học tự nhiên, nổi bật là nhóm polyphenol, flavonoid và polysaccharide [1], [2], [3].

Cơ chế sinh bệnh học của nhiều rối loạn mạn tính như xơ vữa động mạch hay tổn thương gan thường liên quan mật thiết đến sự gia tăng các gốc oxy hóa tự do (ROS) và hiện tượng peroxy hóa lipid màng tế bào [4]. Khi các gốc tự do tấn công ồ ạt, nồng độ malondialdehyde (MDA) hoặc các sản phẩm peroxy hóa lipid tăng cao sẽ phá hủy cấu trúc tế bào gan [1], [4]. Các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên trong thổ cao ly sâm hoạt động như những chất thu dọn gốc tự do, giúp bảo vệ tế bào và hỗ trợ phục hồi hoạt tính của các enzyme phòng ngự nội sinh [1], [4].

Nghiên cứu in vivo: Hạ men gan và giảm tổn thương tế bào

Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã tiến hành đánh giá tác dụng bảo vệ gan của chuỗi đường đa (polysaccharide) chiết xuất từ thổ cao ly sâm [1]. Các nhà khoa học chiết xuất polysaccharide thô (TTP) bằng nước sôi và kết tủa bằng ethanol ở các nồng độ 40%, 60% và 80% [1]. Hoạt tính chống oxy hóa của các phân đoạn này được kiểm tra trong ống nghiệm thông qua các mô hình khử, dọn gốc hydroxyl và anion superoxide [1]. Kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy các phân đoạn đều có hoạt tính chống oxy hóa tùy thuộc vào liều lượng, trong đó phân đoạn 40% thể hiện khả năng mạnh nhất [1].

Để kiểm tra tác dụng trên cơ thể sống, nghiên cứu sử dụng chuột nhắt trắng được uống polysaccharide thô với các liều 50, 100 và 200 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày trong vòng 7 ngày [1]. Đến ngày thứ 7, 1 giờ sau liều uống cuối cùng, chuột được gây tổn thương gan cấp bằng cách tiêm tĩnh mạch carbon tetrachloride (CCl4) liều 10 mg/kg [1]. Sau 24 giờ kể từ khi tiêm chất độc, chuột được lấy mẫu máu và mô gan để kiểm tra [1]. Kết quả cho thấy việc sử dụng polysaccharide từ thổ cao ly sâm trước đó đã làm giảm đáng kể nồng độ hai men gan aspartate aminotransferase (AST) và alanine aminotransferase (ALT) trong huyết thanh [1]. Đồng thời, chất này cũng ức chế chỉ số MDA và khôi phục hoạt động của hai chất chống oxy hóa quan trọng trong mô gan là superoxide dismutase (SOD) và glutathione (GSH) dần trở về mức bình thường [1]. Hình ảnh giải phẫu bệnh mô học cũng xác nhận mức độ tổn thương tế bào gan giảm đi rõ rệt [1].

Giảm thiểu stress oxy hóa trong mô hình rối loạn mỡ máu

Tác động bảo vệ tế bào của thổ cao ly sâm còn được ghi nhận thông qua các nghiên cứu thực nghiệm trên tình trạng rối loạn chuyển hóa. Một nghiên cứu công bố năm 2016 trên chuột cống trắng Wistar bị rối loạn mỡ máu do chế độ ăn nhiều cholesterol đã phân tích tác dụng của dịch chiết methanol từ lá cây này [4]. Ở nhóm chuột đối chứng ăn nhiều chất béo, stress oxy hóa gia tăng làm suy giảm đáng kể các enzyme chống oxy hóa huyết thanh như SOD, catalase (CAT), glutathione S-transferase (GST), GSH, đồng thời làm tăng mạnh sản phẩm peroxy hóa lipid (TBARs) [4].

Khi các nhà nghiên cứu cho chuột uống phối hợp dịch chiết lá thổ cao ly sâm liên tục trong 8 tuần, sự suy giảm enzyme phòng ngự đã được đảo ngược [4]. Hoạt tính của SOD, CAT, GST và GSH huyết thanh tăng lên rõ rệt (p < 0,05), trong khi nồng độ chất gây hại TBARs giảm đi đáng kể [4]. Tác dụng này được nhận định là nhờ khả năng quét dọn gốc tự do mạnh mẽ hoặc kích hoạt quá trình tự tổng hợp enzyme bảo vệ bên trong cơ thể [4]. Một nghiên cứu khác năm 2014 trên chuột bạch Thụy Sĩ cũng khẳng định các phân đoạn chiết xuất từ loài cây này giúp tăng cường đáng kể hoạt tính các enzyme chống oxy hóa trong dịch đồng nhất mô, đặc biệt là sự gia tăng nồng độ GSH [3].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn một cách tổng thể, các khảo sát dược lý đã chỉ ra thổ cao ly sâm sở hữu tiềm năng sinh học đa dạng như hạ đường huyết, chống loét, chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan [2]. Ngoài ra, dịch chiết nước của lá cây còn cho thấy khả năng ức chế các gốc tự do cation ABTS (với nồng độ ức chế một nửa IC50 = 308,26 ± 4,36 microg/ml), chứa các hợp chất như rutin và quercetin [5]. Dịch chiết lá và thân cây cũng ghi nhận khả năng điều hòa miễn dịch qua nuôi cấy tế bào đơn nhân người [6].

Tuy vậy, giới hạn rất lớn của y văn hiện nay là hầu hết các dữ liệu về bảo vệ gan đều được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống) hoặc nuôi cấy tế bào [1], [4], [3]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng có đối chứng nào trên người để xác nhận thổ cao ly sâm có thể làm giảm men gan hay ngăn ngừa xơ gan ở bệnh nhân thực tế. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa và phản ứng dược học phức tạp hơn rất nhiều so với động vật thí nghiệm. Việc thiếu dữ liệu lâm sàng đồng nghĩa với việc y học chưa thể đưa ra liều dùng hiệu quả và khoảng an toàn chính xác cho con người.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cho gan

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là xem thổ cao ly sâm như một phương thuốc thần kỳ có thể chữa khỏi các bệnh gan nặng như viêm gan virus B, C hay xơ gan. Các dữ liệu khoa học chỉ ra cây chứa chất chống oxy hóa giúp hạn chế tổn thương tế bào trong điều kiện thí nghiệm cưỡng bức bằng hóa chất độc hại [1], hoàn toàn không có khả năng tiêu diệt virus gây viêm gan hay hồi phục hoàn toàn mô gan đã bị xơ hóa.

Một ngộ nhận khác là suy nghĩ thảo dược thiên nhiên thì uống càng nhiều, càng đặc sẽ càng nhanh "mát gan". Việc tự ý sắc nước uống thay nước lọc mỗi ngày với lượng lớn có thể gây áp lực chuyển hóa ngược lại lên gan và thận. Bên cạnh đó, thảo dược không thể dùng để thay thế phác đồ điều trị mà bác sĩ chuyên khoa đã chỉ định.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù được xem là loại rau ăn dân dã, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng trước khi dùng thổ cao ly sâm với mục đích dược lý:

  • Người có bệnh lý gan, thận mạn tính: Cần trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi dùng. Việc bổ sung các chất chiết cô đặc có thể tương tác với các thuốc kê đơn hoặc làm sai lệch kết quả xét nghiệm men gan.
  • Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào đánh giá độ an toàn của các dịch chiết thổ cao ly sâm trên nhóm đối tượng này; do đó không nên tự ý dùng dạng cô đặc hay liều cao.
  • Người đang sử dụng thuốc điều trị tiểu đường hoặc hạ mỡ máu: Cần theo dõi chặt chẽ vì thổ cao ly sâm có hoạt tính hỗ trợ hạ đường huyết và lipid [2], [4], có nguy cơ gây cộng gộp tác dụng làm hạ đường huyết quá mức.

Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống

Để tận dụng giá trị của thổ cao ly sâm mà không gặp rủi ro sức khỏe, cách tiếp cận tốt nhất là xem đây như một loại thực phẩm chức năng tự nhiên từ bữa ăn hằng ngày [2].

  • Cách chế biến: Sử dụng phần lá và ngọn non tươi để nấu canh, xào nhẹ hoặc luộc giống như các loại rau ăn lá thông thường. Quá trình nấu chín giúp giảm bớt vị ngái và dễ tiêu hóa hơn.
  • Liều lượng: Sử dụng với lượng vừa phải như một món rau đổi vị trong tuần (khoảng 1-2 bữa/tuần), không nên ăn liên tục dài ngày hoặc sắc uống thay thế nước uống thông thường.
  • Kết hợp dinh dưỡng: Để lá gan khỏe mạnh, chế độ ăn cần đa dạng nhiều loại rau xanh, trái cây giàu vitamin C và chất xơ, đồng thời hạn chế tối đa rượu bia, thức ăn nhiều dầu mỡ và đồ chế biến sẵn.

Thổ cao ly sâm là loài cây giàu dưỡng chất và sở hữu các hoạt chất chống oxy hóa có triển vọng bảo vệ tế bào gan trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật. Tuy nhiên, người tiêu dùng không nên kỳ vọng đây là giải pháp chữa bệnh gan kỳ diệu khi chưa có liều lượng chuẩn hóa trên người. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ loại thảo mộc nào để hỗ trợ điều trị bệnh.