Bối cảnh và lời đồn đại về kim quýt

Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc dùng cây kim quýt (danh pháp khoa học: Triphasia trifolia) hãm trà hoặc sắc nước uống nhằm "hạ nhanh đường huyết", thậm chí chữa dứt điểm bệnh đái tháo đường. Lời đồn này khiến không ít bệnh nhân tiểu đường tìm mua cây giống hoặc thu hái lá, thân để tự sử dụng tại nhà.

Tuy nhiên, lời khẳng định rằng kim quýt chữa được bệnh tiểu đường là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học. Các dữ liệu nghiên cứu hiện có về loài thực vật này chưa từng ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh khả năng kiểm soát đường huyết trên cơ thể người.

Sự thật khoa học về cây kim quýt

Các phân tích hóa thực vật cho thấy cây kim quýt (Triphasia trifolia) thực chất chứa một số hợp chất tự nhiên đáng chú ý, nhưng không liên quan trực tiếp đến khả năng hạ đường huyết.

Một công bố khoa học vào năm 2006 đã phân lập được một hợp chất bicoumarin mới từ lá và thân của cây kim quýt (Triphasia trifolia) [1]. Cấu trúc của hợp chất này được tạo thành từ hai phần coumarin là dẫn xuất của mexoticin và meranzin hydrate, vốn là các thành phần tự nhiên quen thuộc trong loài cây này [1]. Nghiên cứu chỉ tập trung vào việc xác định cấu trúc hóa học bằng dữ liệu phổ cộng hưởng từ hạt nhân hai chiều và hoàn toàn không đánh giá tác động lên chỉ số đường huyết hay insulin [1].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu khác công bố năm 1998 khi khảo sát các hợp chất tự nhiên chiết xuất từ thực vật vùng Caribbean cũng đã tìm thấy hai chất thuộc nhóm coumarin từ Triphasia trifolia là heraclenol và isomeranzin [2]. Nghiên cứu này nhằm mục đích thử nghiệm hoạt tính kháng vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis, M. avium và M. kansasii), kết quả cho thấy các chất có hoạt tính kháng khuẩn thuộc về loài cây khác, không ghi nhận tác dụng trị bệnh chuyển hóa từ kim quýt [2].

Nghiên cứu năm 2012 khảo sát tinh dầu chưng cất từ các bộ phận trên mặt đất của Triphasia trifolia ghi nhận thành phần chính gồm beta-pinene (64,36%), (+)-sabinene (8,75%), hexadecanoic acid (6,03%), alpha-limonene (4,24%) và p-cymene (2,73%) [3]. Tinh dầu kim quýt cho thấy tiềm năng chống oxy hóa đạt 94,53%, tương đương với chất chuẩn ascorbic acid (96,40%) [3]. Ngoài ra, loại tinh dầu này thể hiện khả năng xua đuổi côn trùng Tribolium castaneum lên tới 99% ± 1% ở nồng độ 0,2 mcL/cm2 sau 2 giờ tiếp xúc [3]. Toàn bộ các dữ liệu này không hề đề cập đến tác dụng hạ đường huyết ở người bệnh tiểu đường.

Bằng chứng hạ đường huyết từ các loài khác: Đừng nhầm lẫn

Sự nhầm lẫn trong dân gian thường bắt nguồn từ việc đánh đồng các kết quả thử nghiệm của những loài thực vật hoặc hợp chất khác có tác dụng sinh học trên mô hình động vật và thử nghiệm bước đầu.

Chẳng hạn, một số nghiên cứu trên động vật ghi nhận tiềm năng hạ đường huyết từ các nguồn tự nhiên khác. Một nghiên cứu thực nghiệm từ năm 2017 đến 2019 đánh giá 6 loại tảo nâu ở vịnh Ba Tư cho thấy dịch chiết methanol 80% của loài tảo nâu Sirophysalis trinodis làm giảm nồng độ đường huyết sau ăn ở chuột bị gây tiểu đường bằng streptozotocin so với nhóm đối chứng (với P=0,037) [4]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra dịch chiết tảo Iyengaria stellata (IC50 = 0,33 ± 0,15 mcg/mL) và Colpomenia sinuosa (IC50 = 3,50 ± 0,75 mcg/mL) ức chế men alpha-glucosidase mạnh hơn thuốc acarbose (IC50 = 160,15 ± 27,52 mcg/mL, P<0,001), với fucoxanthin là hoạt chất chính [4]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu trên tảo biển, không thể áp dụng cho cây kim quýt.

Tương tự, nghiên cứu năm 2013 trên mô hình chuột đái tháo đường sử dụng dịch chiết quả mướp rừng gai (Trichosanthes dioica) ở liều 1000 mg/kg ghi nhận mức giảm đường huyết lúc đói tối đa 23,8% ở chuột bình thường và 31,3% ở chuột tiểu đường nhẹ [5]. Sau 4 tuần điều trị trên chuột tiểu đường nặng, mức giảm đường huyết lúc đói là 28,7%, đường huyết sau ăn giảm 30,7%, cholesterol toàn phần giảm 57,2% và triglyceride giảm 18,5% [5]. Một loại thảo dược khác là cúc tridax (Tridax procumbens L.) được thử nghiệm lâm sàng thí điểm năm 2015 trên 20 người mắc đái tháo đường tuýp 2 tại Kolhapur, Ấn Độ [6]. Khi uống 15 mL chế phẩm asava 2 lần mỗi ngày trong 4 tuần kết hợp với thuốc điều trị kê đơn sẵn có, đường huyết lúc đói giảm 11% ở nam giới (p < 0,01) và 20% ở nữ giới (p < 0,05), đường huyết sau ăn giảm 26% ở nam giới (p < 0,001) và 29% ở nữ giới (p < 0,001) [6].

Ngoài ra, một số nghiên cứu tìm hiểu về các loại đường đặc thù như trehalose. Nghiên cứu năm 2021 trên 14 chuột cống đái tháo đường do streptozotocin cho thấy sau 4 tuần, đường huyết lúc đói giảm 66% (-221 ± 65 mg/dL, p = 0,01) khi uống trehalose liều 1,5 g/kg/ngày, giảm 40% (-114 ± 46 mg/dL, p = 0,02) khi tiêm màng bụng 45 mg/kg/ngày, và nhóm dùng metformin (200 mg/kg/ngày) giảm 72% (-191 ± 68 mg/dL, p = 0,01) [7]. Ở người khỏe mạnh, thử nghiệm chéo năm 2017 trên 20 tình nguyện viên Nhật Bản uống 25 g trehalose pha trong 100 mL nước cho thấy trehalose không làm đường huyết tăng nhanh đột ngột và kích thích tiết insulin thấp hơn so với dùng glucose [8].

Những kết quả khả quan trên chỉ áp dụng riêng cho các đối tượng nghiên cứu cụ thể như tảo biển, mướp gai, cúc tridax hay trehalose. Người bệnh tuyệt đối không được suy diễn rằng cây kim quýt cũng có hiệu quả hạ đường huyết tương tự.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị tiểu đường

Sai lầm phổ biến nhất của người mắc bệnh đái tháo đường là tin rằng thảo mộc thiên nhiên luôn lành tính và có thể thay thế thuốc Tây y. Nhiều bệnh nhân sau khi nghe lời truyền miệng đã tự ý hái lá kim quýt về đun nước uống hàng ngày với hy vọng "chữa khỏi hẳn" bệnh.

Việc tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ để dùng thảo dược chưa được kiểm chứng khoa học vô cùng nguy hiểm. Đái tháo đường là bệnh lý chuyển hóa mạn tính; nếu không kiểm soát đường huyết tốt, người bệnh sẽ đối mặt với nguy cơ biến chứng cấp tính và tổn thương thận, mắt, tim mạch nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, các hợp chất coumarin tự nhiên có trong kim quýt [5, 8] khi đưa vào cơ thể qua các bài thuốc sắc tự chế không rõ liều lượng có thể gây gánh nặng đào thải cho gan và thận, nhất là ở những người đã có sẵn tổn thương cơ quan đích.

Ai nên thận trọng?

Người mắc bệnh đái tháo đường tuýp 1, đái tháo đường tuýp 2 đang điều trị bằng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin cần đặc biệt cẩn trọng. Không sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ cây kim quýt khi chưa có chỉ định chuyên môn.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không tự ý uống nước nấu từ lá hay cành kim quýt. Hiện chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào về việc hấp thụ các hợp chất của cây kim quýt trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này.

Người có tiền sử bệnh gan, suy thận hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần tránh xa việc sử dụng nước sắc từ loài cây này nhằm hạn chế tương tác bất lợi.

Lời khuyên áp dụng thực tế cho người bệnh

Để kiểm soát đường huyết hiệu quả và bền vững, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa nội tiết, uống thuốc đúng giờ và đúng liều lượng được kê đơn.

Tuyệt đối không bỏ thuốc điều trị định kỳ để dùng cây kim quýt hay các loại cây cỏ không rõ tác dụng sinh học. Người bệnh nên xây dựng chế độ dinh dưỡng khoa học, ăn lượng vừa phải các nhóm chất xơ, đạm, tinh bột, kiểm soát lượng đường nạp vào và duy trì vận động thể chất thường xuyên.

Nếu có mong muốn sử dụng thêm bất kỳ thực phẩm hỗ trợ hay dược liệu thiên nhiên nào, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn chính xác, tránh tiền mất tật mang.