Thời tiết thay đổi, khói bụi và các tác nhân lạ trong không khí thường khiến nhiều người đối mặt với tình trạng hắt hơi, ngứa mũi, khó thở hoặc bùng phát các cơn hen suyễn phiền toái. Trong dân gian, cây kinh giới dại (tên khoa học là Salvia plebeia R. Br.) từ lâu đã được truyền tai như một thảo dược giúp làm dịu đường thở và giảm ho. Nhiều người thắc mắc liệu loài cây mọc hoang này có thực sự chữa được dị ứng hô hấp như lời đồn đại.
Câu trả lời ngắn gọn: Kinh giới dại có thể hiện tiềm năng hỗ trợ giảm viêm đường thở, nhưng các bằng chứng khoa học hiện nay mới dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm và trên mô hình động vật. Thảo dược này chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để khẳng định hiệu quả điều trị dị ứng hô hấp hay thay thế thuốc chữa hen suyễn.
Hiểu về phản ứng dị ứng đường hô hấp và hen suyễn
Hen suyễn và dị ứng hô hấp là tình trạng viêm mạn tính đặc trưng bởi sự xuất hiện của các tế bào viêm tại đường thở, dễ bị kích hoạt bởi các dị nguyên từ môi trường [1]. Khi tiếp xúc với tác nhân kích thích, đường thở bị viêm và tăng phản ứng quá mức, dẫn đến co thắt cơ xung quanh phế quản [1].
Hậu quả là người bệnh phải trải qua các triệu chứng quen thuộc như ho nhiều (nhất là vào ban đêm), thở khò khè, khó thở, tức ngực hoặc đau ngực [1]. Quá trình này thường gắn liền với sự giải phóng các chất trung gian gây viêm, sự gia tăng kháng thể IgE và sự tích tụ của các tế bào bạch cầu ái toan, khiến niêm mạc đường thở sưng nề và tiết nhiều đờm nhớt [1], [2].
Cơ chế tác động của kinh giới dại dưới góc nhìn sinh học
Trong các thí nghiệm sinh học, kinh giới dại cho thấy khả năng can thiệp vào nhiều khâu của phản ứng viêm hô hấp. Khi cơ thể gặp kích thích, các tế bào miễn dịch tiết ra các cytokine tiền viêm như TNF-alpha, IL-6 hay các yếu tố như oxit nitric (NO) để kích hoạt phản ứng phòng vệ, nhưng nồng độ quá cao sẽ làm tổn thương mô [1]. Các hoạt chất trong kinh giới dại đã được ghi nhận có khả năng ức chế sự sinh sôi của các phân tử gây viêm này [1].
Bên cạnh đó, các phản ứng dị ứng đường thở thường chịu sự chi phối mạnh mẽ của các cytokine phân nhóm Th2 như IL-4 và IL-13 [1]. Những chất này thúc đẩy tăng tiết chất nhầy và lôi kéo bạch cầu ái toan đến phổi [1]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng dịch chiết kinh giới dại và các hợp chất đặc hiệu trong cây có thể ức chế sự biểu hiện của các cytokine Th2 này, đồng thời tác động lên các con đường tín hiệu nội bào như NF-kappaB hay MAPK để dập tắt phản ứng viêm [1], [3].
Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu nói gì?
Để làm rõ tiềm năng của kinh giới dại, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm trên tế bào và động vật mô phỏng hen phế quản:
Nghiên cứu về chiết xuất cồn của kinh giới dại (năm 2016): Nghiên cứu thử nghiệm chiết xuất ethanol 80% từ kinh giới dại trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 và tế bào biểu mô phế quản người BEAS-2B, kết hợp mô hình chuột BALB/c bị gây hen suyễn bằng ovalbumin (OVA) [1]. Kết quả trong ống nghiệm cho thấy chiết xuất phần thân trên mặt đất (SE-A) ức chế TNF-alpha, IL-6 và NO hiệu quả hơn phần rễ [1]. Trên chuột hen suyễn, việc dùng SE-A làm giảm đáng kể lượng bạch cầu ái toan trong đường thở, giảm nồng độ IL-4, IL-13, hạn chế tiết chất nhầy và thâm nhiễm viêm ở phổi tương đương với thuốc dexamethasone [1]. Tuy nhiên, đây mới là thử nghiệm trên chuột, chưa thể suy diễn trực tiếp sang người [1].
Nghiên cứu về hợp chất sesquiterpenoid (năm 2018): Nghiên cứu tiến hành phân lập các hợp chất từ phần thân trên mặt đất của kinh giới dại chiết xuất bằng ethanol 95% và đánh giá trên tế bào RAW 264.7 bị kích thích bởi LPS [3]. Kết quả đã tìm ra 6 sesquiterpenoid mới (salviplenoids A-F) và 10 hợp chất đã biết [3]. Trong đó, salviplenoid A thể hiện hoạt tính kháng viêm mạnh nhất thông qua việc giảm phóng thích NO, TNF-alpha, giảm biểu hiện protein iNOS và COX-2 nhờ ức chế truyền tín hiệu NF-kappaB và Erk1/2 [3]. Nghiên cứu này giới hạn hoàn toàn trong điều kiện ống nghiệm.
Nghiên cứu bài thuốc kết hợp sâm đỏ và kinh giới dại (năm 2019): Nhóm nghiên cứu đánh giá hỗn hợp chiết xuất hồng sâm Hàn Quốc và kinh giới dại (ký hiệu KGC3P) cùng hoạt chất nepetin trên chuột BALB/c bị hen suyễn do ovalbumin [2]. Chuột được cho uống hỗn hợp hoặc nepetin trong 4 tuần [2]. Kết quả cho thấy KGC3P và nepetin làm giảm phản ứng quá mức của đường thở, giảm kháng thể IgE trong huyết thanh, giảm thâm nhiễm bạch cầu ái toan và hạ nồng độ các cytokine IL-4, IL-5, IL-13, đồng thời điều hòa biểu hiện gen PPAR-gamma và con đường PTEN/Akt [2]. Hạn chế là nghiên cứu dùng bài thuốc phối hợp với liều tinh chế trên động vật, không phản ánh việc dùng riêng cây tươi trong thực tế.
Nghiên cứu chiết xuất lên men phối hợp (năm 2021): Thử nghiệm sử dụng dịch chiết lên men (FEMP) gồm cành dâu tằm, kinh giới dại và nga sâm trên tế bào A549, chuột bị hen suyễn do OVA/LPS và chuột lang bị gây ho bằng axit citric [4]. Kết quả ghi nhận FEMP làm giảm mức IL-8 và IL-17 trên tế bào, giảm IgE và tế bào viêm ở dịch rửa phế quản của chuột, đồng thời làm giảm số cơn ho ở chuột lang mà không thấy độc tính trên gan [4]. Nghiên cứu này cũng chỉ dừng lại ở dạng phối hợp đa thảo dược trên mô hình động vật gặm nhấm.
Những giới hạn của bằng chứng hiện tại
Mặc dù các số liệu ghi nhận trên động vật rất khả quan, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới ứng dụng thực tế trên người vẫn còn rất lớn. Toàn bộ các dữ liệu khoa học về khả năng chống dị ứng hô hấp của kinh giới dại hiện nay đều đến từ chuột cống, chuột nhắt, chuột lang hoặc dòng tế bào nuôi cấy [1], [2], [4], [3].
Cơ thể con người có hệ thống chuyển hóa, hệ miễn dịch và khả năng hấp thu phức tạp hơn động vật rất nhiều. Hơn nữa, liều lượng chiết xuất cô đặc bằng cồn hay hoạt chất tinh chế trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác với việc sắc uống cây cỏ thô tại nhà [1], [3]. Do đó, chưa thể khẳng định kinh giới dại đem lại hiệu quả tương tự trên bệnh nhân dị ứng hay hen suyễn thực tế.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng kinh giới dại
Nhiều người bệnh thường lầm tưởng rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây y. Dưới đây là những ngộ nhận phổ biến cần tránh:
Thứ nhất, nhầm lẫn giữa kinh giới dại (Salvia plebeia) với các cây họ hàng khác hoặc rau kinh giới ăn hàng ngày. Một loài thảo dược khác cùng chi là đan sâm (Salvia miltiorrhiza) cũng từng được nghiên cứu chiết xuất cồn (246 mg/kg) và chiết xuất nước (156 mg/kg) giúp giảm viêm đường thở trên chuột, nhưng thành phần hóa học và tác dụng của chúng hoàn toàn khác nhau [5]. Việc dùng sai loài cây có thể dẫn đến không có tác dụng hoặc gặp phản ứng bất lợi.
Thứ hai, tin rằng kinh giới dại có thể "chữa khỏi dứt điểm" hen phế quản hoặc dị ứng hô hấp. Hen suyễn là bệnh mạn tính chịu tác động của cả yếu tố di truyền lẫn môi trường như khói thuốc lá, phấn hoa hay nhiễm khuẩn [6], [7]. Cho đến nay, y học chưa ghi nhận kinh giới dại có khả năng điều trị tận gốc căn bệnh này.
Thứ ba, tự ý ngưng thuốc kê đơn để chuyển sang uống nước sắc kinh giới dại. Cơn hen phế quản cấp tính có thể gây co thắt phế quản dữ dội, dẫn đến suy hô hấp đe dọa tính mạng [1]. Việc bỏ thuốc kiểm soát hoặc thuốc cắt cơn để dùng thảo dược chưa kiểm chứng là hành động vô cùng nguy hiểm.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù được dùng trong dân gian, việc sử dụng kinh giới dại cần hết sức cẩn trọng ở các đối tượng đặc thù:
Người đang mắc bệnh hen suyễn mức độ trung bình đến nặng: Không được dùng kinh giới dại để thay thế thuốc xịt hay thuốc uống đã được bác sĩ chỉ định.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Hiện tại hoàn toàn chưa có nghiên cứu về tính an toàn của kinh giới dại trên phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ; các dữ liệu hiện có chỉ trên động vật và dòng tế bào [1], [4]. Nhóm này không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc cô đặc.
Trẻ nhỏ: Trẻ em có cơ địa nhạy cảm, chức năng gan thận chưa hoàn thiện nên việc dùng thảo dược chưa được định chuẩn liều lượng có thể tiềm ẩn rủi ro khó lường.
Người có cơ địa dị ứng phấn hoa hoặc thảo mộc: Phấn hoa từ các loài thực vật hoàn toàn có thể là dị nguyên kích hoạt dị ứng đường hô hấp nặng hơn [8]. Người mẫn cảm cần đề phòng nguy cơ dị ứng chéo khi tiếp xúc với thảo dược thô.
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Nếu muốn sử dụng kinh giới dại như một giải pháp dân gian để hỗ trợ làm ấm đường thở, bạn chỉ nên xem đây là biện pháp bổ trợ với lượng vừa phải, không lạm dụng kéo dài. Hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y học cổ truyền trước khi dùng, nhất là khi đang điều trị bệnh nền.
Người bệnh dị ứng hô hấp cần ưu tiên kiểm soát bệnh bằng các biện pháp đã được chứng minh hiệu quả: vệ sinh không gian sống, tránh tiếp xúc với khói thuốc lá và dị nguyên từ môi trường [7]. Khi xuất hiện các triệu chứng khó thở, thở khò khè hoặc ho kéo dài, người bệnh cần đến cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ khoa học [1].
Kinh giới dại là một dược liệu giàu tiềm năng kháng viêm đường hô hấp đang được khoa học chú ý tìm tòi cơ chế [1], [3]. Tuy nhiên, việc khẳng định cây này hỗ trợ tốt dị ứng hô hấp ở người là chưa đủ căn cứ vững chắc. Hãy duy trì lối sống lành mạnh, tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ và nhìn nhận các bài thuốc dân gian bằng thái độ tỉnh táo, cẩn trọng.
