Lời đồn dân gian và sự thật về lá khổ sâm
Nhiều người gặp các vấn đề về tiêu hóa, đau bụng âm ỉ, đi ngoài phân lỏng thường tìm đến các bài thuốc truyền miệng. Trong đó, lá khổ sâm (còn gọi là khổ sâm cho lá) được xem như vị thuốc cứu cánh cho bệnh viêm đại tràng.
Tuy nhiên, việc khẳng định lá khổ sâm có thể trị dứt điểm viêm đại tràng là một sự phóng đại so với các bằng chứng y học hiện nay. Dược liệu này chứa các hoạt chất có đặc tính kháng viêm thực nghiệm, nhưng chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh khả năng chữa khỏi bệnh đại tràng ở người.
Người bệnh không nên tự ý dùng nước sắc khổ sâm thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa.
Viêm đại tràng tàn phá đường ruột như thế nào?
Bệnh viêm ruột bao gồm viêm loét đại tràng và bệnh Crohn, xuất phát từ phản ứng miễn dịch quá mức tại thành ruột [1]. Các tế bào miễn dịch hoạt động sai lệch tấn công niêm mạc ruột, dẫn đến viêm sưng mạn tính kéo dài [1].
Nồng độ các chất trung gian gây viêm (cytokine) tăng cao trong niêm mạc khiến các nguyên bào sợi ruột sản sinh quá mức các enzym phân hủy chất nền [1]. Tình trạng này làm mất tính toàn vẹn của hàng rào biểu mô và hình thành các vết loét tổn thương [1]. Đồng thời, các yếu tố tăng trưởng biểu mô tăng sinh cũng gây biến dạng cấu trúc tế bào ruột [1].
Khi niêm mạc ruột bị loét sâu, người bệnh phải đối mặt với các cơn đau quặn bụng, tiêu chảy ra máu và suy kiệt dinh dưỡng.
Nghiên cứu phát hiện hoạt chất gì trong lá khổ sâm?
Cây khổ sâm cho lá có tên khoa học là Croton tonkinensis, một loài thực vật đặc hữu của Việt Nam. Để tìm hiểu cơ sở sinh học của cây, các nhà nghiên cứu đã phân lập và phân tích chiết xuất lá nhằm xác định những hợp chất tự nhiên có hoạt tính.
Năm 2007, một nghiên cứu hóa thực vật trên chiết xuất cồn (methanol) của cây Croton tonkinensis đã phân lập được 2 diterpenoid khung kauran mới cùng 10 diterpenoid loại ent-kauran đã biết [2]. Các nhà khoa học đã thử nghiệm hoạt tính trên tế bào và phát hiện nhiều chất có khả năng ức chế sinh nitric oxide (NO) do lipopolysaccharide (LPS) kích thích [2]. Cụ thể, các hợp chất đánh số 3, 4, 6, 8, 9 và 11 có giá trị IC50 dưới 5 microM, ức chế tạo NO mạnh hơn chất ức chế tổng hợp oxit nitric không đặc hiệu L-NAME [2].
Đến năm 2009, một nghiên cứu khác tiếp tục phân lập được hai diterpenoid mới từ lá cây Croton tonkinensis, được đặt tên là crotonkinensin A và crotonkinensin B [3]. Khi thử nghiệm trên dòng tế bào đại thực bào Raw 264.7 được kích hoạt bởi LPS, cả hai hợp chất crotonkinensin A và B đều thể hiện tác dụng kháng viêm mạnh mẽ [3]. Cơ chế ghi nhận được là ức chế hoạt động của promoter COX-2 và ức chế sự biểu hiện của enzym tiền viêm COX-2 trong tế bào [3].
Bằng chứng kháng viêm mới dừng lại ở mức nào?
Dù các diterpenoid từ lá khổ sâm có khả năng ức chế NO và COX-2 – hai nhân tố chính trong phản ứng viêm – các dữ liệu này hoàn toàn chỉ mới được ghi nhận trong ống nghiệm (in vitro) [2, 3]. Tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm khác xa với môi trường phức tạp của đường tiêu hóa người.
Hiện tại, chưa có nghiên cứu thử nghiệm nào về tác dụng của lá khổ sâm (Croton tonkinensis) trên mô hình động vật bị viêm đại tràng thực nghiệm hoặc thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh đại tràng.
Khoảng cách từ đĩa nuôi cấy tế bào đến một viên thuốc hay một bài thuốc uống an toàn là rất xa. Khi uống vào cơ thể, các hoạt chất trong lá khổ sâm hấp thu bao nhiêu qua ruột, chuyển hóa thế nào qua gan và có đến được vị trí tổn thương tại đại tràng hay không vẫn còn là ẩn số.
Những hiểu lầm tai hại khi tự dùng khổ sâm
Nhiều người nghĩ thảo dược là "vô hại", cứ đau bụng là hái lá sắc uống vô tội vạ. Đây là suy nghĩ sai lầm khiến bệnh tình dễ chuyển biến nặng hơn do chậm trễ điều trị y khoa chuẩn mực.
Cần lưu ý, một số dược liệu mang tên "khổ sâm" trong đông y có nguồn gốc từ các loài thực vật khác nhau. Ví dụ, vị thuốc Khổ sâm đậu căn (Sophorae Tonkinensis Radix et Rhizoma) là rễ củ của loài khác. Nghiên cứu năm 2012 trên chuột cho thấy, chiết xuất nước và chiết xuất cồn của vị thuốc rễ củ này dù có tác dụng kháng viêm nhưng lại làm tăng nồng độ men gan ALT, AST trong huyết thanh và gây độc tế bào gan [4].
Dù lá khổ sâm Việt Nam (Croton tonkinensis) thuộc họ khác, việc dùng dược liệu không rõ nguồn gốc, sai bộ phận dùng hoặc tự ý phối trộn đều có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc gan, thận.
Ai cần thận trọng và tránh tự ý sử dụng?
Người bị viêm đại tràng mạn tính, người đang bùng phát cơn viêm loét cấp, đi ngoài ra máu tuyệt đối không tự điều trị bằng nước sắc lá khổ sâm. Việc trì hoãn điều trị y tế có thể dẫn đến biến chứng nguy hiểm như thủng ruột hoặc phình giãn đại tràng nhiễm độc.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng nhạy cảm, chưa hề có nghiên cứu an toàn nào về lá khổ sâm trên các nhóm này. Do đó, các đối tượng trên không được tùy tiện sử dụng.
Những người có bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng thận hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị ức chế miễn dịch khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ thảo mộc nào để tránh tương tác thuốc bất lợi.
Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc đại tràng
Thay vì tìm kiếm các phương thuốc "thần thánh hóa", người bệnh đại tràng cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị bằng thuốc do bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa kê đơn.
Nếu muốn dùng thêm lá khổ sâm như một liệu pháp hỗ trợ dân gian, bạn chỉ nên dùng lượng vừa phải từ nguồn dược liệu sạch, khô ráo, không bị nấm mốc. Không tự ý dùng liên tục trong thời gian dài với liều cao và phải ngừng ngay nếu có biểu hiện cồn cào ruột, buồn nôn hay chóng mặt.
Để cải thiện tình trạng viêm đại tràng, người bệnh cần kết hợp chế độ ăn uống khoa học: hạn chế các chất kích thích, đồ ăn nhiều dầu mỡ, thực phẩm sống lạnh; duy trì lối sống lành mạnh và tái khám định kỳ để kiểm soát tổn thương niêm mạc ruột.