Lá trạch quạch giảm đau, kháng viêm: Thực tế đến đâu?

Lời đồn dân gian về cây trạch quạch

Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau dùng lá và các bộ phận của cây trạch quạch (tên khoa học là Adenanthera pavonina, còn gọi là muồng ràng ràng, xích tiểu đậu bì) để nấu nước uống hoặc giã đắp nhằm trị đau nhức xương khớp, sưng viêm ^[1], ^[2]. Thói quen này xuất phát từ các bài thuốc cổ truyền dùng thảo mộc để xoa dịu các cơn nhức mỏi ^[1]. Không ít người tin rằng loại lá này lành tính và có thể dùng thay thế thuốc giảm đau tây y kéo dài.

Tuy nhiên, thực tế khoa học cho thấy hiệu quả giảm đau, kháng viêm của cây trạch quạch chỉ mới dừng lại ở các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên động vật ^[3], ^[1]. Các hoạt chất flavonoid trong thảo dược này có thể ức chế một số phản ứng viêm, nhưng chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người và hoàn toàn không thể thay thế thuốc điều trị tiêu chuẩn ^[3], ^[1].

Hoạt chất flavonoid trong trạch quạch hoạt động thế nào?

Cơ chế kháng viêm của cây trạch quạch chủ yếu đến từ các hợp chất chuyển hóa thứ cấp, đặc biệt là nhóm flavonoid và polyphenol ^[1], ^[2]. Khi cơ thể gặp chấn thương hoặc nhiễm trùng, hệ thống miễn dịch sẽ giải phóng các chất trung gian gây viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), nitric oxide (NO) và các gốc tự do để phản ứng lại ^[1], ^[4]. Nếu phản ứng này diễn ra quá mức, người bệnh sẽ cảm thấy sưng tấy dữ dội và đau nhức dai dẳng ^[3], ^[1].

Các nhà khoa học phát hiện trong cây trạch quạch chứa các dẫn xuất flavonoid quý như tamarixetin glycoside, isovitexin, quercetin glycoside và kaempferol ^[1], ^[2]. Khi kiểm tra trên mô hình tế bào, các hợp chất này có khả năng khóa bớt tín hiệu sản sinh chất gây viêm TNF-alpha ở cả cấp độ protein lẫn ARN thông tin ^[1]. Đồng thời, chiết xuất thực vật này còn hỗ trợ dọn dẹp các gốc tự do có hại, ngăn chặn hiện tượng phá hủy nhân tế bào và giảm lượng nitric oxide cũng như anion superoxide do tế bào miễn dịch tiết ra khi bị kích thích ^[1], ^[4].

Bằng chứng phòng thí nghiệm: Ức chế phản ứng viêm tế bào

Một công bố khoa học năm 2022 đã làm rõ thành phần hóa thực vật của cây trạch quạch (Adenanthera pavonina) liên quan đến tác dụng ức chế chất gây viêm TNF-alpha trên dòng tế bào vi mô BV2 ^[1]. Nhóm nghiên cứu đã phân lập được 5 hợp chất mới chưa từng được mô tả trước đó, gồm một dẫn xuất pentadienoic acid, một triterpenoid glycoside và ba dẫn xuất tamarixetin glycosides, cùng với bảy hợp chất quen thuộc khác ^[1].

Kết quả thử nghiệm sinh hóa cho thấy phần lớn các hợp chất này có khả năng dọn gốc tự do DPPH mạnh hơn chất chống oxy hóa đối chứng là trolox ^[1]. Trong đó, hoạt chất tamarixetin 3-O-(alpha-L-rhamnopyranosyl)-(1->2)-beta-D-galactopyranoside thể hiện khả năng ức chế mạnh nhất đối với nồng độ protein và m-RNA của chất kích hoạt viêm TNF-alpha ^[1]. Bên cạnh đó, các flavonoid glycoside khác gồm quercetin 3-O-(alpha-L-rhamnopyranosyl-(1->2)-beta-D-xylopyranoside, isovitexin và một dạng glycoside khác của quercetin cũng làm hạ đáng kể lượng TNF-alpha được tiết ra trong môi trường nuôi cấy ^[1].

Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2015 đã khảo sát cơ chế kháng viêm của chiết xuất nhân hạt trạch quạch trên đại thực bào màng bụng của chuột được kích thích bằng lipopolysaccharide (LPS) và H2O2 ^[4]. Kết quả ghi nhận việc xử lý trước bằng dịch chiết trạch quạch đã ngăn chặn sự gia tăng của nitric oxide và superoxide anion ^[4]. Thử nghiệm này cũng chứng minh dịch chiết giúp hạn chế tình trạng chết tế bào và phân mảnh nhân đại thực bào, qua đó cho thấy tác dụng ngăn chặn quá trình sinh peroxide nội bào ^[4].

Ngoài ra, thử nghiệm ống nghiệm năm 2016 trên chiết xuất lá trạch quạch ghi nhận phân đoạn ethyl acetate chứa hàm lượng phenolic tổng số đạt mức 34,62 +- 1,14 mg/g chiết xuất, kèm theo hoạt tính dọn gốc tự do DPPH với giá trị IC50 là 249,92 +- 3,35 mcg/ml ^[5]. Phân đoạn chiết xuất từ lá bằng methanol còn thể hiện hoạt tính ức chế enzyme alpha-amylase mạnh với giá trị IC50 là 16,16 +- 2,23 mcg/ml, tương đương chất ức chế chuẩn acarbose (18,63 +- 1,21 mcg/ml) ^[5].

Nghiên cứu trên động vật: Tác dụng giảm đau và phù nề

Tác dụng dược lý trên cơ thể sống của trạch quạch (Adenanthera pavonina) đã được ghi nhận trong một công bố năm 2004 trên mô hình chuột ^[3]. Nghiên cứu này sử dụng chiết xuất methanol từ hạt cây trạch quạch với các mức liều 50, 100 và 200 mg/kg thể trọng ^[3]. Thử nghiệm dùng carrageenan để gây phù chân ở chuột cống và dùng axit acetic để gây tăng tính thấm thành mạch ở chuột nhắt ^[3].

Kết quả cho thấy ở dải liều 50-200 mg/kg, dịch chiết trạch quạch đã ức chế có ý nghĩa thống kê (P < 0.05) tình trạng phù bàn chân cũng như hiện tượng rò rỉ dịch mạch máu do axit acetic gây ra ^[3]. Ở các mức liều 100 và 200 mg/kg, phản ứng viêm màng phổi do carrageenan cũng bị ức chế rõ rệt ^[3]. Về mặt giảm đau, liều 50-200 mg/kg làm giảm số cơn quặn bụng do tiêm axit acetic ở chuột nhắt theo mức độ phụ thuộc liều dùng (P < 0.05) ^[3]. Thêm vào đó, chiết xuất này ức chế cả hai pha sớm và muộn của phản xạ liếm chân do tiêm formalin ở chuột ^[3].

Mặc dù có hoạt tính sinh học, nghiên cứu độc tính cấp tính đi kèm ghi nhận chiết xuất hạt trạch quạch làm giảm hoạt động vận động tự nhiên của động vật thử nghiệm ^[3]. Giá trị liều gây chết một nửa cá thể (LD50) của chiết xuất hạt này qua đường dùng thử nghiệm được xác định ở mức 1,36 g/kg thể trọng ^[3].

Giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng cây trạch quạch hái ngoài tự nhiên có thể sắc nước uống thay cho thuốc giảm đau thông thường như paracetamol hoặc ibuprofen. Đây là một ngộ nhận nguy hiểm vì các dữ liệu hiện có về tính kháng viêm, giảm đau của trạch quạch mới chỉ dừng lại trên chuột và nuôi cấy tế bào ống nghiệm ^[3], ^[1], ^[4]. Hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá hiệu lực, liều lượng tối ưu và mức độ an toàn của cây này trên cơ thể người ^[3], ^[1].

Hơn nữa, một số nghiên cứu giảm đau kháng viêm thường bị nhầm lẫn trích dẫn là từ trạch quạch, ví dụ như công trình năm 2012 nghiên cứu về chiết xuất lá cây Melanthera scandens với liều 39-111 mg/kg trên chuột, đây là một loài thực vật hoàn toàn khác chứ không phải cây trạch quạch (Adenanthera pavonina) ^[6].

Cần lưu ý thêm, các nghiên cứu dược lý của trạch quạch chủ yếu dùng dịch chiết chuẩn hóa từ hạt hoặc vỏ thân, trong khi người dân lại thường tự ý hái lá ^[3], ^[1], ^[7]. Nồng độ hoạt chất trong lá tươi rất dao động tùy thuộc vào thổ nhưỡng, mùa thu hái và phương pháp bào chế thông thường bằng đun sắc không thể tương đương với quy trình chiết xuất dung môi hữu cơ tại viện nghiên cứu ^[5], ^[1]. Việc chưa rõ liều an toàn trên người khiến nguy cơ ngộ độc hoặc ảnh hưởng thần kinh luôn tiềm ẩn ^[3].

Những đối tượng cần thận trọng khi tiếp xúc trạch quạch

Người cao tuổi, người có bệnh gan, thận mạn tính hoặc có bệnh lý nền tim mạch không nên tự ý dùng các bài thuốc dân gian từ cây trạch quạch. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy chiết xuất hạt trạch quạch có giá trị độc tính cấp LD50 là 1,36 g/kg và có thể gây ức chế hoạt động vận động ở động vật ^[3]. Do độc tính tích lũy trên người chưa được làm rõ, các cơ quan bài tiết có thể bị quá tải nếu hấp thụ hoạt chất không được kiểm soát ^[3].

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng chưa từng được nghiên cứu an toàn đối với trạch quạch. Bất kỳ tác động sinh học nào từ các hợp chất saponin hay flavonoid chưa qua tinh chế đều có thể gây rủi ro khôn lường cho thai nhi và trẻ nhỏ ^[1], ^[2].

Những bệnh nhân đang được điều trị giảm đau hoặc điều trị ung thư bằng phác đồ y khoa chính thống tuyệt đối không bỏ thuốc để dùng trạch quạch. Mặc dù các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận vỏ và thân cây này có thể ức chế tăng sinh tế bào ung thư HEp-2, HCT-116, Hela và giúp phục hồi phần nào tế bào máu trên chuột mang khối u bạch huyết (với liều chiết xuất thân 250 mg/kg mỗi ngày), dữ liệu này chỉ mang tính định hướng ban đầu ^[7]. Loại thảo dược này không thể thay thế cho các phương pháp xạ trị, hóa trị hay can thiệp chuyên khoa đã được chứng minh hiệu quả ^[7].

Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn?

Hiện tại, khoa học chưa có khuyến cáo về liều lượng dùng hay cách chế biến lá trạch quạch làm thuốc uống hàng ngày cho con người ^[3], ^[1]. Mọi hình thức tự sắc lá tươi, ngâm rượu hạt trạch quạch để uống trị đau nhức xương khớp đều tiềm ẩn rủi ro quá liều và ngộ độc ^[3]. Do đó, người dân không nên tự ý chế biến cây này tại nhà để chữa bệnh.

Nếu gặp phải các cơn đau cấp tính hoặc viêm sưng cơ khớp kéo dài, người bệnh cần đi khám chuyên khoa tại các cơ sở y tế uy tín để được chẩn đoán nguyên nhân chính xác. Bác sĩ sẽ kê đơn các nhóm thuốc giảm đau, kháng viêm đã qua kiểm định ngặt nghèo về độ an toàn. Trong trường hợp muốn sử dụng thêm bất kỳ loại trà thảo mộc hay sản phẩm hỗ trợ nào có nguồn gốc từ trạch quạch, người bệnh cần tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn.

Tóm lại, cây trạch quạch chứa các flavonoid có tiềm năng chống oxy hóa, giảm sưng và ức chế các tác nhân gây viêm trên động vật và mô hình tế bào ^[3], ^[1], ^[4]. Tuy nhiên, con đường từ phòng thí nghiệm tới viên thuốc chữa bệnh trên người còn rất xa, người dân tuyệt đối không tự ý dùng thảo mộc này để thay thế các loại thuốc giảm đau tiêu chuẩn ^[3], ^[1].