Nhiều người thường có thói quen dùng thêm thảo dược tự nhiên bồi bổ sức khỏe cùng lúc với thuốc điều trị bệnh mạn tính. Quan niệm dân gian cho rằng thảo mộc tự nhiên an toàn và vô hại dẫn đến việc kết hợp tùy tiện mà không lường trước hậu quả. Khi dùng chung tân dược với các dịch chiết thảo mộc như ngũ vị tử (hay còn gọi là liễu bách, Schisandra chinensis), nhiều phản ứng bất lợi nghiêm trọng có thể âm thầm xuất hiện tại gan.

Các bằng chứng khoa học cho thấy dịch chiết từ loại thảo dược này chứa nhiều hoạt chất sinh học có khả năng ức chế mạnh hệ thống men gan cytochrom P450 [1], [2]. Tình trạng này làm chậm quá trình đào thải thuốc điều trị ra khỏi cơ thể, đẩy nồng độ thuốc trong máu lên cao và gây nguy cơ quá liều hoặc tăng độc tính [2], [3], [4].

Hệ thống men gan cytochrom P450 và cơ chế chuyển hóa thuốc

Cytochrom P450 là hệ thống men gan thiết yếu chịu trách nhiệm chuyển hóa phần lớn các loại thuốc điều trị hiện nay [4]. Nhóm enzym này có hơn 50 loại khác nhau, nhưng chỉ 6 enzym chủ lực đã đảm nhận chuyển hóa tới 90% lượng thuốc tân dược trên thị trường [4]. Hai enzym giữ vai trò trọng yếu nhất trong số này là CYP3A4 và CYP2D6 [4].

Khi một chất lạ đi vào cơ thể, cytochrom P450 sẽ xử lý, chuyển hóa và giúp cơ thể đào thải chất đó [4]. Nếu một loại thuốc hay thảo dược đóng vai trò chất ức chế enzym, nó sẽ khóa hoạt động của hệ thống này [3], [4]. Hậu quả là các thuốc dùng kèm bị ứ đọng lại trong máu, gây ra các phản ứng bất lợi khó lường hoặc làm tăng độc tính nguy hiểm [3], [4]. Ngược lại, nếu enzym bị kích thích tăng hoạt động, thuốc bị đào thải quá nhanh khiến hiệu quả điều trị thất bại [4].

Vì sao hoạt chất trong dịch chiết liễu bách gây tương tác thuốc?

Liễu bách (Schisandra chinensis) là vị thuốc truyền thống hay dùng cho các chứng ho mạn tính, mệt mỏi, đổ mồ hôi trộm và mất ngủ [2]. Dược liệu này chứa nhiều hợp chất sinh học quý, nổi bật là các lignan có cấu trúc dibenzocyclooctadiene với đặc tính chống ung thư, kháng viêm và bảo vệ gan [2]. Tuy nhiên, các lignan này cũng chính là nguyên nhân can thiệp sâu vào hoạt động của các enzym chuyển hóa [1], [2].

Một đánh giá khoa học công bố năm 2012 chỉ ra rằng nhóm thảo dược dễ tạo ra tương tác nguy hiểm nhất trên lâm sàng là nhóm có hoạt chất hoạt động như chất ức chế cơ chế của men gan cytochrom P450, điển hình như Schisandra chinensis [1]. Khi lignan trong liễu bách vào gan, chúng gắn vào vị trí xúc tác của men gan và làm bất hoạt enzym [1], [2]. Điều này khiến các tân dược khác nếu dùng cùng thời điểm sẽ không còn enzym để chuyển hóa [2], [4].

Nghiên cứu thực nghiệm giải mã cơ chế ức chế men gan

Để làm rõ mức độ tương tác, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2021 đã đánh giá tác động của 6 hợp chất lignan trong liễu bách (gồm schisandrin, gomisin A, B, C, N và wuweizisu C) trên 9 loại men P450 và 6 men UGT ở microsome gan người [2].

Kết quả cho thấy các lignan sở hữu một hoặc hai nhóm methylenedioxyphenyl gây ức chế hoạt tính của các enzym CYP2B6, CYP2C8, CYP2C9, CYP2C19, CYP2E1 và cả CYP3A [2]. Sự ức chế này phụ thuộc rõ rệt vào thời gian tiếp xúc và nồng độ chất [2]. Ngược lại, các lignan trên không gây ức chế phụ thuộc thời gian đối với enzym CYP1A2, CYP2A6 và CYP2D6 [2].

Đáng chú ý, nghiên cứu phát hiện hoạt chất gomisin A ức chế rất mạnh các men CYP2C8, CYP2C19 và CYP3A4 [2]. Cơ chế là do gomisin A tạo ra chất chuyển hóa carbene phản ứng, sau đó tạo liên kết với glutathione [2]. Ngoài ra, 6 lignan này chỉ ức chế ở mức độ hạn chế đối với 6 enzym thuộc họ UGT với chỉ số nồng độ ức chế 50% (IC50) đều lớn hơn 15 microM [2]. Dữ liệu thực nghiệm này là cơ sở quan trọng để dự đoán nguy cơ tương tác khi dùng liễu bách chung với các thuốc tân dược chuyển hóa qua hệ P450 [2].

Bằng chứng khoa học và những điều cần lưu ý

Hầu hết các tân dược điều trị bệnh tim mạch, mỡ máu, trầm cảm hay động kinh đều phụ thuộc rất lớn vào hệ men cytochrom P450 [4]. CYP3A4 là enzym chuyển hóa thuốc terfenadine, astemizole, carbamazepine, alprazolam, triazolam cùng nhiều thuốc nhóm benzodiazepine khác [5]. Khi các men thuộc nhóm CYP2C hoặc CYP3A4 bị ức chế, nồng độ của phenytoin, diazepam hay thuốc ngủ trong máu tăng vọt [5]. Tương tự, thuốc chống đông máu warfarin hay thuốc hạ mỡ máu statin cũng thường xuyên gặp tương tác bất lợi liên quan đến hệ men này [4].

Dù vậy, các phát hiện chi tiết về khả năng ức chế từng tiểu loại men gan của lignan liễu bách hiện chủ yếu thu được từ mô hình ống nghiệm trên microsome gan người [2]. Thử nghiệm in vitro giúp hiểu rõ cơ chế phân tử và cảnh báo nguy cơ tiềm ẩn [2]. Tuy nhiên, để xác định liều lượng cụ thể gây độc hay nồng độ chính xác làm bùng phát tương tác trên từng cơ thể sống, giới y khoa vẫn cần thêm các nghiên cứu lâm sàng quy mô trên người [2], [5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên

Rất nhiều người lầm tưởng thảo mộc hoàn toàn lành tính và uống cùng thuốc tây lúc nào cũng được. Thực tế, không chỉ thuốc kê đơn mà các sản phẩm phối hợp thảo dược, vitamin hay carotenoid cũng có thể ức chế hoạt tính chuyển hóa của CYP2C9, CYP2C19 và CYP3A4 [6]. Khi phối hợp sai cách, chính các thảo dược bổ trợ lại trở thành tác nhân gây biến cố bất lợi nghiêm trọng [3], [6].

Quan niệm cho rằng liều dùng thảo dược càng cao hiệu quả càng tốt cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Khả năng ức chế cytochrom P450 của lignan trong liễu bách tăng dần theo nồng độ và thời gian dùng [2]. Uống dịch chiết liễu bách dài ngày với hàm lượng đậm đặc sẽ làm giảm sâu lượng men gan sẵn có, khiến nguy cơ ngộ độc thuốc điều trị tăng vọt [2], [3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng liễu bách?

Người bệnh đang điều trị bằng thuốc chống đông warfarin, thuốc chống động kinh hay thuốc hạ mỡ máu nhóm statin cần đặc biệt thận trọng [4]. Những loại thuốc này có khoảng điều trị hẹp và phụ thuộc trực tiếp vào cytochrom P450 [4]. Chỉ một sự thay đổi nhỏ về hoạt tính men gan do liễu bách gây ra cũng có thể khiến nồng độ thuốc vượt ngưỡng an toàn [2], [4].

Bệnh nhân đang dùng các thuốc hướng thần, thuốc chống trầm cảm hoặc an thần như diazepam, alprazolam cũng tuyệt đối không tự ý dùng liễu bách [5]. Do CYP3A4 và CYP2C bị ức chế, nồng độ các thuốc này sẽ tăng cao trong huyết tương, dẫn đến kéo dài cơn buồn ngủ, suy hô hấp hoặc ngộ độc thần kinh [2], [5]. Ngoài ra, những người có bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng chuyển hóa hay người cao tuổi dùng nhiều thuốc cùng lúc cũng là nhóm nguy cơ cao [3], [4].

Áp dụng thực tế để phòng ngừa tương tác thuốc nguy hiểm

Khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào chứa dịch chiết liễu bách, việc thông báo với bác sĩ hoặc dược sĩ về danh mục các tân dược đang sử dụng là điều tối quan trọng [3], [4]. Việc nắm rõ đặc tính chuyển hóa của từng hoạt chất sẽ giúp bác sĩ điều chỉnh liều lượng hoặc đổi sang loại thuốc thay thế ít bị ảnh hưởng bởi enzym hơn [3], [4].

Người bệnh không nên tự ý kết hợp các loại thảo dược bổ trợ với đơn thuốc điều trị mạn tính. Nếu được bác sĩ đồng ý sử dụng, chỉ nên dùng lượng vừa phải và theo dõi sát các phản ứng bất thường của cơ thể. Khi thấy xuất hiện các dấu hiệu ngộ độc thuốc như chóng mặt, ngủ gà, buồn nôn hoặc mệt mỏi bất thường, cần ngừng ngay sản phẩm thảo mộc và đi khám kịp thời [3], [4].

Việc sử dụng thảo dược bồi bổ cơ thể chỉ phát huy tác dụng tốt nhất khi được đặt trong phác đồ điều trị an toàn và khoa học. Tuyệt đối không tự ý uống dịch chiết liễu bách cùng lúc với tân dược nếu chưa có chỉ định từ nhân viên y tế [3]. Luôn tham khảo ý kiến chuyên gia để bảo vệ lá gan và giữ vững hiệu quả điều trị của thuốc [3], [4].