Nhiều người gặp tình trạng táo bón thường tìm đến giải pháp ăn thật nhiều rau xanh. Tuy nhiên, không ít trường hợp càng ăn nhiều rau lại càng thấy bụng trướng tức, phân tắc nghẽn và việc đi ngoài trở nên khó khăn hơn.
Tăng lượng chất xơ quá nhanh khi cơ thể chưa thích ứng hoặc hệ tiêu hóa vận động kém là nguyên nhân chính khiến triệu chứng ứ đọng thêm trầm trọng. Việc bổ sung xơ không đúng cách sẽ phản tác dụng, biến xơ thành khối chặn dòng lưu thông trong lòng ruột [1], [2].
Quan niệm sai lầm: Cứ táo bón là phải tăng chất xơ
Nhiều người nghĩ ăn nhiều chất xơ luôn giúp cải thiện táo bón. Đánh giá y khoa năm 2017 chỉ ra đây là quan niệm sai lầm, bởi không phải loại chất xơ nào cũng có tác dụng nhuận tràng hoặc tạo sự đều đặn cho đường ruột; thậm chí một số loại xơ còn gây táo bón nặng hơn [2].
Hướng dẫn về nhu cầu chất xơ khuyến nghị thực tế bắt nguồn từ bằng chứng giảm nguy cơ bệnh tim mạch, không phải từ việc giảm nguy cơ táo bón [2]. Hiệp hội Tiêu hóa Hoa Kỳ nhận định táo bón liên quan đến lượng chất xơ thấp trong một số nghiên cứu, nhưng điều này không đồng nghĩa với quan hệ nhân quả; việc thay đổi yếu tố nguy cơ này có thể không giúp cải thiện chức năng ruột [2].
Táo bón được định nghĩa là đi tiêu không thường xuyên (dưới 3 lần mỗi tuần), phân nhỏ, cứng và khó tống xuất [2]. Tiêu chí đánh giá đi ngoài đều đặn là đào thải phân mềm xốp, kích thước vừa phải và dễ đi, thay vì chỉ chăm chăm đếm số lần đi vệ sinh [2].
Cơ chế khiến việc nạp xơ dồn dập phản tác dụng
Chất xơ là carbohydrate không tiêu hóa được (như cellulose, tinh bột kháng và glucan), tạo nên cấu trúc thực vật trong ngũ cốc, rau củ và các loại đậu [1]. Chúng chia thành hai nhóm chính: chất xơ hòa tan và chất xơ không hòa tan [1].
Trong ống tiêu hóa, chất xơ hòa tan hút nước tạo thành lớp gel, tương tác với vi khuẩn đường ruột và có thể rút ngắn thời gian vận chuyển chất thải [1]. Ngược lại, chất xơ không hòa tan hầu như không thay đổi khi đi qua ống tiêu hóa, làm tăng lượng phân và tăng hàm lượng nước, qua đó đẩy nhanh thời gian vận chuyển [1].
Dù vậy, vấn đề lớn nhất của chất xơ là sinh khí, gây trướng bụng, căng tức bụng và đầy hơi [1]. Khi nhu động ruột vận động kém, việc nạp quá nhiều chất xơ không hòa tan từ rau xanh thô sẽ tạo khối bã phân quá lớn nhưng lại thiếu nước, khiến khối phân mắc kẹt và khí lên men ứ đọng lại [1], [2].
Bằng chứng khoa học về các loại chất xơ
Nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp của Moayyedi cùng cộng sự phân tích 14 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT) [1]. Kết quả ghi nhận lợi ích đáng kể của chất xơ trong việc cải thiện triệu chứng chung ở bệnh nhân hội chứng ruột kích thích (IBS) [1]. Đáng chú ý, lợi ích chỉ xuất hiện ở các nghiên cứu dùng chất xơ hòa tan; chất xơ không hòa tan không mang lại tác dụng cải thiện [1].
Một nghiên cứu bệnh chứng năm 2018 trên 90 bệnh nhân và 355 người đối chứng tại phòng khám tiêu hóa đánh giá khẩu phần ăn qua bảng câu hỏi tần suất thực phẩm [3]. Kết quả cho thấy tổng lượng chất xơ cao liên quan đáng kể đến việc giảm nguy cơ mắc hội chứng ruột kích thích (OR hiệu chỉnh = 0,14 giữa nhóm tiêu thụ cao nhất và thấp nhất) [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu không thấy mối liên quan riêng lẻ hay xu hướng đáp ứng theo liều lượng đối với chất xơ hòa tan hoặc chất xơ không hòa tan khi tách riêng [3].
Nghiên cứu cắt ngang năm 2019 tại Brazil trên 63 bệnh nhân trưởng thành mắc hội chứng ruột kích thích (21 người thể táo bón, 21 thể tiêu chảy, 21 thể hỗn hợp) cho thấy mức tiêu thụ xơ trung bình đạt 23 gam mỗi ngày, thấp hơn khuyến nghị [4]. Nhiều bệnh nhân có chế độ ăn chưa hợp lý, tiêu thụ quá mức carbohydrate lên men khiến triệu chứng bệnh xấu đi [4].
Nghiên cứu năm 2022 về chế độ ăn Địa Trung Hải kết hợp chế độ giảm FODMAP chỉ ra rằng các carbohydrate hấp thu kém gây sinh khí và giữ nước trong ruột non [5]. Việc tăng chất xơ và bổ sung chất xơ vẫn là một mục tiêu được khuyến cáo để giảm táo bón ở bệnh nhân ruột kích thích thể táo bón (Bằng chứng mức độ II, Khuyến nghị độ B) [5].
Dữ liệu về chất xơ ở nhóm trẻ em
Nhiều bậc phụ huynh cũng tự ý tăng lượng rau cho con khi trẻ khó đi ngoài. Một hướng dẫn điều trị năm 2022 về đau bụng chức năng và ruột kích thích ở trẻ em cho biết chất xơ hòa tan (như psyllium) hút nước vào phân, hỗ trợ giảm triệu chứng táo bón [6]. Phân tích gộp trên 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên ở trẻ em cho thấy chất xơ hòa tan mang lại một số hiệu quả với số lượng bệnh nhân cần điều trị là 3, dù độ tin cậy của bằng chứng còn rất thấp [6].
Tổng quan hệ thống năm 2018 trên 13 bài báo với 723 trẻ em đánh giá vai trò của xơ trong táo bón chức năng và ruột kích thích [7]. 3 thử nghiệm lâm sàng ghi nhận hiệu quả tích cực của chất xơ với hội chứng ruột kích thích; 9 trên 10 thử nghiệm nhận thấy chất xơ hiệu quả hơn giả dược hoặc tương đương thuốc nhuận tràng [7].
Tuy nhiên, các hướng dẫn từ Hiệp hội Tiêu hóa, Gan mật và Dinh dưỡng Nhi khoa Bắc Mỹ (NASPGHAN) và Châu Âu (ESPGHAN) nêu rõ bằng chứng hiện tại chưa đủ hỗ trợ dùng chất xơ bổ sung trị táo bón chức năng ở trẻ em, và tiêu chuẩn Rome IV cũng không khuyến nghị tăng tiêu thụ chất xơ cho trẻ mắc hội chứng ruột kích thích [7]. Do thiết kế nghiên cứu, thời gian điều trị và loại xơ không đồng nhất, giới khoa học chưa thể đưa ra khuyến nghị dứt khoát [7].
Hiểu lầm thường gặp khi xử lý táo bón
Sai lầm phổ biến nhất là nghĩ rằng loại chất xơ nào cũng giống nhau. Chất xơ không hòa tan thô ráp (như cám lúa mì, cuống rau già) có thể làm trầm trọng thêm tình trạng trướng bụng và đau thắt nếu đường ruột đang ứ đọng [1], [6].
Sai lầm tiếp theo là chỉ đánh giá hiệu quả qua tần suất đi ngoài. Một người có thể rặn đi phân nhỏ, cứng dạng viên bi mỗi ngày (7 lần một tuần) nhưng thực chất vẫn bị táo bón; trong khi người đi tiêu phân mềm xốp cách ngày (3-4 lần một tuần) lại hoàn toàn bình thường [2].
Độ đặc của phân phụ thuộc chặt chẽ vào lượng nước trong phân [2]. Phân cứng có tỷ lệ nước dưới hoặc bằng 72%, trong khi phân bình thường có tỷ lệ nước khoảng 75% [2]. Nếu chỉ ăn thêm lượng lớn chất xơ mà không có lượng nước tương ứng, khối phân sẽ bị hút cạn nước và trở nên khô cứng hơn [2].
Nhóm người cần thận trọng khi tăng chất xơ
Người mắc hội chứng ruột kích thích thể táo bón (IBS-C) cần cẩn trọng khi dùng xơ không hòa tan [1]. Quá trình lên men của vi khuẩn đường ruột sinh ra khí thừa, dễ dẫn tới đau bụng quặn và phình trướng ruột [1].
Người giảm trương lực cơ ruột, nhu động ruột hoạt động chậm chạp không nên nạp dồn dập rau củ xơ thô. Hệ tiêu hóa không đủ lực đẩy sẽ biến lượng xơ mới nạp vào thành khối tắc cơ học.
Các nhóm đối tượng đặc biệt như trẻ em hoặc người có bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính không nên tự ý áp dụng chế độ ăn nhiều xơ bổ sung liều cao khi chưa có chỉ định [6], [7]. Nếu có triệu chứng đau bụng kéo dài hoặc thay đổi thói quen đại tiện bất thường, người bệnh cần đi khám chuyên khoa.
Áp dụng thực tế an toàn cho hệ tiêu hóa
Khi muốn cải thiện tình trạng tiêu hóa, nguyên tắc quan trọng nhất là tăng từ từ lượng xơ để đường ruột thích nghi, tránh tăng đột ngột gây đầy trướng [1].
Nên ưu tiên các nguồn chất xơ hòa tan như psyllium thay vì lạm dụng chất xơ không hòa tan từ cám ngũ cốc hay rau quá thô ráp [1], [6]. Chất xơ hòa tan tạo gel mềm giúp làm mềm phân và dễ tống xuất hơn [1], [2].
Luôn nhớ rằng chất xơ phải đi đôi với nước để tạo nên phân mềm [2]. Khi có bệnh nền tiêu hóa hoặc dùng thuốc điều trị, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn phù hợp, không tự ý kiêng khem hay nhồi nhét thực phẩm quá mức [8].