Dân gian hay dùng long nha thảo cầm máu khi chảy máu tiêu hóa, xuất huyết [1]. Y học hiện đại kiểm tra lại ghi nhận kết quả phức tạp hơn nhiều.

Nghiên cứu cho thấy thảo dược này vừa có hoạt tính đông máu, vừa có hoạt tính chống đông [2]. Tác dụng chống đông máu thậm chí còn trội hơn trong thử nghiệm phòng thí nghiệm [2].

Cơ chế tác động đến hệ đông máu

Quá trình cầm máu gồm kết tập tiểu cầu, đông máu thứ cấp tạo sợi huyết và tan cục máu đông [3]. Khi thành mạch tổn thương, tiểu cầu bám dính vào collagen, tăng canxi nội bào, gắn fibrinogen qua thụ thể integrin alpha(IIb)beta(3) để tạo nút tiểu cầu [3]. Đông máu thứ cấp kích hoạt chuỗi yếu tố tạo thrombin, biến fibrinogen thành fibrin tạo cục máu đông [3].

Long nha thảo chứa hơn 252 hợp chất hóa thực vật [1]. Các nhóm chất chính gồm flavonoid, tannin, phenol, tinh dầu, triterpenoid ngũ vòng, isocoumarin và axit hữu cơ [1]. Dân gian ghi nhận tính vị chát, cầm máu nhờ nhóm chất làm săn se như tannin [1]. Dù vậy, các hoạt chất polyphenol và flavonoid đi sâu vào máu lại tương tác trực tiếp với enzyme thrombin và tiểu cầu [4].

Nghiên cứu ống nghiệm về dịch chiết nước

Năm 2017, nghiên cứu trong ống nghiệm khảo sát dịch chiết nước long nha thảo pha máu toàn phần hoặc huyết tương người [2]. Thử nghiệm chia bốn nhóm nồng độ: 0, 4, 20 và 80 g/L để đo thời gian đông máu và chức năng tiểu cầu [2].

Kết quả cho thấy ở mức 4 g/L, dịch chiết kéo dài đáng kể thời gian đông máu toàn phần và thời gian thromboplastin từng phần hoạt hóa (APTT) [2]. Ngược lại, dịch chiết làm rút ngắn thời gian prothrombin (PT) [2]. Dịch chiết ức chế hoạt động của các yếu tố đông máu VIII, IX và XI, giảm kết tập tiểu cầu và giảm thụ thể fibrinogen trên bề mặt tiểu cầu [2]. Tuy nhiên, hoạt độ của yếu tố VII và độ nhớt của máu lại tăng lên sau xử lý [2]. Các tác động này phụ thuộc nồng độ từ 0 đến 80 g/L [2]. Nhóm tác giả kết luận dịch chiết có tổng hoạt tính chống đông máu, trong đó tác động chống đông mạnh hơn tác động thúc đẩy đông máu [2].

Thử nghiệm sàng lọc hoạt chất chống huyết khối

Đến năm 2025, nghiên cứu dùng sắc ký lọc siêu tốc kết hợp khối phổ và mô hình docking phân tử để tìm chất kháng thrombin từ long nha thảo [4]. Thử nghiệm dùng mô hình huyết khối cá ngựa vằn, phương pháp cơ chất sinh màu và xét nghiệm yếu tố đông máu [4].

Nghiên cứu tìm ra 11 phối tử có tiềm năng chống huyết khối [4]. Các hợp chất gồm hyperoside, quercitrin, afzelin, baicalin, quercetin, kaempferol và axit 3-O-caffeoylquinic thể hiện hoạt tính chống huyết khối [4]. Nghiên cứu cũng lần đầu ghi nhận kaempferol-3-rhamno-glucoside, tiliroside và taxifolin ức chế thrombin qua thử nghiệm cả trong ống nghiệm lẫn trên cơ thể sống của cá ngựa vằn [4].

Giá trị thực tế và khoảng trống bằng chứng

Đánh giá tổng quan năm 2022 ghi nhận long nha thảo có lịch sử dùng lâu đời trị xuất huyết dạ dày ruột, viêm ruột và chảy máu tiêu hóa [1]. Tác dụng tại chỗ dạng săn se niêm mạc giải thích việc cầm máu đường ruột truyền thống [1].

Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người bệnh đang chảy máu còn thiếu [1, 2, 3]. Dữ liệu hiện có chủ yếu là thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) trên máu tách rời và mô hình cá ngựa vằn [1, 2]. Không thể đánh đồng việc giảm xuất huyết tại ruột với việc tăng đông máu toàn thân. Hơn nữa, liều 200 mg/kg chiết cồn trên chuột nhắt chỉ ghi nhận tác dụng giảm đau, an thần chứ không đo lường đông máu [5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cầm máu

Nhiều người nghĩ thảo dược cầm máu sẽ làm máu đông nhanh hơn trong mọi tình huống. Thực tế, dịch chiết toàn phần làm giảm thụ thể kết tập tiểu cầu và ức chế các yếu tố VIII, IX, XI [2].

Uống lượng lớn long nha thảo tươi hoặc sắc đặc với mục đích cầm máu vết thương lớn có thể gây tác dụng ngược. Hoạt tính chống đông chiếm ưu thế khiến thời gian chảy máu kéo dài [2]. Các polyphenol như quercetin, kaempferol, tiliroside có tác dụng kháng thrombin rõ rệt [4].

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Người mắc rối loạn đông máu, máu khó đông (hemophilia) không tự ý dùng thảo dược này vì dịch chiết ức chế yếu tố VIII, IX, XI [2].

Bệnh nhân đang uống thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin, warfarin cần tránh dùng chung. Dược liệu làm giảm kết tập tiểu cầu và tương tác ức chế thrombin, gây tăng nguy cơ xuất huyết khó kiểm soát [1, 2].

Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc phụ nữ mang thai, cho con bú chưa có nghiên cứu kiểm chứng an toàn. Không tự ý dùng thay thế thuốc cấp cứu khi xuất huyết tiêu hóa ồ ạt.

Áp dụng đúng cách và an toàn

Nếu dùng theo y học cổ truyền trị viêm loét, chảy máu nhẹ đường tiêu hóa, chỉ dùng lượng vừa phải theo chỉ dẫn của thầy thuốc chuyên khoa [1]. Không tự ý tăng liều đậm đặc vì nồng độ cao (lên tới 80 g/L) làm thay đổi mạnh độ nhớt máu và ức chế đông máu [2].

Khi gặp tình trạng chảy máu nặng, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, cần đến bệnh viện ngay lập tức. Thảo dược không thay thế các biện pháp can thiệp y tế khẩn cấp.

Khoa học hiện đại chỉ ra long nha thảo mang hai mặt tác động lên hệ huyết học: vừa chứa chất săn se, vừa giàu chất chống đông, ức chế thrombin [1, 2]. Dùng thảo dược cần thận trọng, có tư vấn chuyên môn thay vì tin tưởng mù quáng vào tác dụng cầm máu tuyệt đối.