Nhiều người bệnh tiểu đường thường tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn hạ đường huyết và giảm bớt việc dùng thuốc tây. Trong số các thảo mộc được chia sẻ gần đây, long nha thảo (tên khoa học là Agrimonia pilosa Ledeb.) nổi lên như một vị thuốc tiềm năng. Tuy nhiên, liệu loại cây này có thực sự giúp ổn định chỉ số đường huyết ở người như lời đồn thổi hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là: Cho đến nay, hiệu quả hạ đường huyết của long nha thảo mới chỉ được ghi nhận trong các thử nghiệm trên động vật và trong ống nghiệm (in vitro). Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người để chứng minh tính an toàn cũng như hiệu quả điều trị bệnh tiểu đường của loại cây này.
Cơ chế tác động được ghi nhận trong phòng thí nghiệm
Để tìm hiểu cách thức long nha thảo tác động lên chuyển hóa đường, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích các hoạt chất sinh học của cây trong phòng thí nghiệm. Quá trình phân lập cho thấy loại thảo dược này chứa nhiều nhóm chất có hoạt tính sinh học đáng chú ý như isocoumarin và flavonoid [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2020 cho thấy các hợp chất isocoumarin (như agrimonolide và desmethylagrimonolide) cùng các flavonoid (như luteolin, quercetin) phân lập từ long nha thảo có khả năng ức chế enzym alpha-glucosidase [1]. Enzym alpha-glucosidase đóng vai trò tiêu hóa carbohydrate thành đường đơn trong ruột, và việc ức chế enzym này giúp làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu [1]. Trong thử nghiệm, hợp chất agrimonolide và desmethylagrimonolide thể hiện khả năng ức chế không cạnh tranh với giá trị IC50 lần lượt là 24,2 và 37,4 microM, trong khi quercetin thể hiện sự ức chế cạnh tranh [1].
Bên cạnh đó, hợp chất flavonoid chiết xuất từ long nha thảo còn được chứng minh là tác động trực tiếp lên con đường tín hiệu insulin trong tế bào mỡ [2]. Ở cấp độ tế bào, hợp chất này giúp gia tăng sự tiêu thụ đường và vận chuyển 2-NBDG, điều hòa con đường tín hiệu JNK/PI3K/Akt và tăng cường biểu hiện của thụ thể PPARgamma tương đương với thuốc pioglitazone [2]. Nhờ đó, tế bào mỡ nhạy cảm hơn với insulin, giảm tích tụ các gốc oxy hóa tự do (ROS) và hạn chế phản ứng viêm [2].
Kết quả thử nghiệm trên mô hình chuột béo phì kháng insulin
Hiệu quả sinh học của dịch chiết long nha thảo được kiểm chứng rõ nét hơn qua mô hình động vật mắc chứng đề kháng insulin do chế độ ăn nhiều chất béo [3].
Nghiên cứu công bố năm 2017 được thực hiện trên chuột cống đực giống Sprague-Dawley, chia thành các nhóm: nhóm ăn chế độ bình thường (NF, 9 con), nhóm ăn nhiều chất béo (HF, 9 con) và nhóm ăn nhiều chất béo có bổ sung 0,1% dịch chiết nước long nha thảo (HFA, 10 con) [3]. Chế độ ăn thử nghiệm được duy trì liên tục trong suốt 16 tuần [3]. Kết quả phân tích mô gan và mỡ sau điều trị cho thấy nhóm bổ sung long nha thảo đã giảm đáng kể trọng lượng gan so với nhóm chuột chỉ ăn chất béo [3].
Về chỉ số đường huyết, nồng độ glucose trong máu của nhóm chuột HFA thấp hơn rõ rệt so với nhóm HF ở các thời điểm 30, 60 và 120 phút sau khi nạp glucose [3]. Đáng chú ý, việc bổ sung 0,1% dịch chiết nước thảo dược này còn làm giảm nồng độ các chất gây viêm như TNF-alpha và interleukin 6 (IL-6), đồng thời tăng nồng độ adiponectin trong huyết thanh [3]. Sự cải thiện này đi kèm với việc ức chế biểu hiện của các gen liên quan đến viêm như Tnf và Il1b ở mô gan và mô mỡ [3].
Tác động bảo vệ tế bào và giảm stress oxy hóa ở động vật
Một nghiên cứu khác vào năm 2023 tập trung đánh giá phân đoạn flavonoid từ long nha thảo trên cả mô hình tế bào mỡ và chuột kháng insulin do chế độ ăn nhiều chất béo [2]. Các nhà nghiên cứu nhận thấy phân đoạn flavonoid cải thiện đáng kể tình trạng chuyển hóa glucose bị suy giảm [2].
Thử nghiệm chuyên sâu chỉ ra rằng flavonoid từ long nha thảo giúp điều hòa các yếu tố then chốt trong thụ thể tín hiệu insulin bao gồm IRS-1 và GLUT4 [2]. Ngoài ra, hoạt chất này còn kích hoạt yếu tố Nrf2, làm tăng hoạt tính của enzym chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) và giảm hàm lượng malondialdehyde (MDA) - một dấu ấn của quá trình peroxy hóa lipid [2]. Đồng thời, sự bài tiết của các cytokine gây viêm nguy hiểm như NF-kappaB, IL-1beta, IL-6 và TNF-alpha bị suy giảm rõ rệt [2].
Tuy nhiên, trong một nghiên cứu công bố năm 2006 khảo sát nhiều loại cao chiết thảo mộc trên chuột cống bị gây tiểu đường bằng streptozotocin (STZ), dịch chiết long nha thảo không nằm trong nhóm cho thấy hiệu quả hạ đường huyết hoặc giảm chất oxy hóa TBARS rõ rệt như dịch chiết sơn thô (Rhus verniciflua) ở liều 50 mg/kg sau 4 tuần [4]. Điều này cho thấy tác động của long nha thảo có thể phụ thuộc lớn vào phương pháp chiết xuất, dạng hoạt chất sử dụng và cơ chế gây bệnh của từng mô hình thí nghiệm [3, 4].
Lợi ích tiềm năng và khoảng cách bằng chứng khoa học
Nhìn từ góc độ nghiên cứu dược lý, các bằng chứng hiện có chỉ ra tiềm năng của long nha thảo trong việc hỗ trợ chuyển hóa glucose và chống viêm ở cấp độ tế bào và trên động vật gặm nhấm [1, 4]. Khả năng ức chế enzym tiêu hóa carbohydrate và giảm tình trạng kháng insulin thông qua chống stress oxy hóa là hướng đi hứa hẹn để phát triển các hoạt chất tự nhiên [4, 5].
Dù vậy, giới hạn lớn nhất hiện nay là hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng trên người. Mô hình chuột thí nghiệm được can thiệp trong điều kiện phòng nuôi kiểm soát nghiêm ngặt với các liều chiết xuất chuẩn hóa, không phản ánh sự phức tạp của cơ thể người bệnh tiểu đường thật sự [1, 4]. Ngoài ra, liều lượng an toàn, sinh khả dụng của các chất isocoumarin hay flavonoid qua đường uống của người, và tác động lâu dài lên chức năng nội tạng vẫn chưa được thiết lập [4, 5].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị tiểu đường
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là đánh đồng kết quả từ chuột hoặc ống nghiệm với tác dụng thực tế trên người. Nhiều người khi đọc thấy thông tin "thảo dược giúp hạ đường huyết trong phòng thí nghiệm" đã vội vàng sắc uống hàng ngày với hy vọng chữa khỏi bệnh.
Cần hiểu rõ rằng chiết xuất thí nghiệm sử dụng dịch chiết chuẩn hóa (như tỷ lệ 0,1% dịch chiết nước hay phân đoạn flavonoid tinh khiết), khác hoàn toàn với việc đun nấu cây khô thô sơ tại nhà [1, 4]. Cách chế biến dân gian không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất, có thể làm biến tính thành phần có lợi hoặc tích tụ độc chất nếu nguồn dược liệu không đảm bảo. Đáng lo ngại hơn, việc tự ý dừng thuốc kê đơn để uống nước lá có thể khiến đường huyết tăng vọt không kiểm soát, dẫn đến các biến chứng cấp tính nguy hiểm.
Ai nên thận trọng và cách tiếp cận an toàn
Người bệnh tiểu đường tuýp 1, tuýp 2 đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin tuyệt đối không tự ý uống long nha thảo thay cho phác đồ y khoa. Do chưa có bất kỳ nghiên cứu nào về độ an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em, các nhóm đối tượng này không nên sử dụng thảo dược dưới mọi hình thức tự chế. Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận cần hết sức cẩn trọng vì việc chuyển hóa các hợp chất thực vật phức tạp có thể tạo thêm gánh nặng cho các cơ quan này.
Trong đời sống hàng ngày, người bệnh chỉ nên xem thảo dược như một phương diện nghiên cứu chưa được ứng dụng chính thức trong điều trị. Thay vì tìm kiếm các bài thuốc truyền miệng, việc kiểm soát đường huyết cần dựa chắc chắn vào chế độ dinh dưỡng cân đối (giảm tinh bột tinh chế, nhiều chất xơ), tập luyện thể dục đều đặn và tuân thủ thuốc được bác sĩ chỉ định. Bất kỳ quyết định sử dụng thảo dược hay thực phẩm bổ sung nào đều cần được trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa nội tiết.
