Nhiều người truyền tai nhau dùng cây lục lạc ba lá tròn để nấu nước uống hạ đường huyết. Lời đồn này khiến không ít bệnh nhân đái tháo đường tìm kiếm dược liệu tự nhiên để tự trị bệnh. Tuy nhiên, việc tự ý dùng loài cây hoang dại này tiềm ẩn nhiều mối nguy cho sức khỏe.
Trả lời thẳng thắn: Việc dùng lục lạc ba lá tròn chữa tiểu đường hoàn toàn là đồn thổi dân gian, chưa có cơ sở khoa học trên người. Thậm chí, loài cây này chứa các hợp chất gây ngộ độc và kết tụ hồng cầu, nguy cơ hại sức khỏe vượt xa mọi lời đồn [1, 2].
Thực hư tên gọi lục lạc ba lá tròn
Lục lạc ba lá tròn có tên khoa học là Crotalaria pallida, thuộc chi Crotalaria họ Đậu [1, 2]. Loài cây này có nguồn gốc từ châu Phi và hiện mọc hoang dại phổ biến ở nhiều khu vực trên thế giới [1]. Cây sinh sản tự thụ phấn hoặc nhờ ong thụ phấn, nhưng không có cơ chế phát tán hạt đi xa [1].
Trong tự nhiên, sâu bướm Utetheisa ornatrix là một trong những loài thiên địch chính phá hoại hạt của lục lạc ba lá tròn, có thể làm tổn hại đến 20% lượng quả ngoài thực địa [1]. Vì vậy, cây sản sinh ra các cơ chế tự vệ hóa học để sinh tồn, nổi bật là các độc tố tự nhiên chống lại động vật ăn cỏ [1].
Nguy cơ độc tính: Lectin gây kết tụ hồng cầu
Dữ liệu khoa học cho thấy hạt cây lục lạc ba lá tròn chứa hoạt chất gây biến đổi huyết học. Nghiên cứu thực nghiệm xác định một protein lectin (ký hiệu CPL) từ hạt của Crotalaria pallida có khối lượng phân tử biểu kiến 30 kDa [2]. Hoạt chất này biểu hiện hoạt tính làm kết tụ hồng cầu nhóm máu A và B ở người [2].
Hoạt tính gây ngưng kết hồng cầu của lectin này bị ức chế bởi raffinose và galactose, đồng thời phụ thuộc vào cation hóa trị hai khi bị EDTA/EGTA khóa hoạt tính [2]. Trình tự axit amin đầu N của lectin CPL giống với lectin từ cây Crotalaria striata (tên đồng danh của Crotalaria pallida), dù hai loại này khác biệt đôi chút về thành phần axit amin và tính chất gây kết tụ máu [2]. Việc uống nước sắc từ loại hạt chứa độc tố ngưng kết hồng cầu người là vô cùng rủi ro [2].
Nguy cơ từ ancaloit pyrrolizidine phòng thủ
Không chỉ có lectin kết tụ tế bào máu, lục lạc ba lá tròn còn chứa hệ thống phòng thủ hóa học phức tạp. Để tránh động vật ăn cỏ và mầm bệnh, loài cây này sử dụng các ancaloit pyrrolizidine (PA), tuyến mật ngoài hoa, hàm lượng carbon, nitơ và mật độ lông tơ [1].
Ancaloit pyrrolizidine (PA) là nhóm chất độc tự nhiên thường tích tụ ở các loài thuộc chi Crotalaria nhằm xua đuổi côn trùng [1]. Ngoài ra, dữ liệu còn ghi nhận chi này có thể chứa isoflavonoid và các axit amin phi protein [1]. Độc chất phòng thủ của cây phục vụ mục đích sinh tồn tự nhiên, không phải dược chất an toàn để con người tự ý pha chế uống hàng ngày [1].
Đồn thổi hạ đường huyết bắt nguồn từ đâu?
Hiểu lầm về lục lạc ba lá tròn (Crotalaria pallida) phần lớn bắt nguồn từ việc đánh đồng giữa các loài cùng chi Crotalaria. Thực tế, nghiên cứu thực nghiệm hạ đường huyết chỉ mới được ghi nhận trên loài lục lạc năm lá (Crotalaria quinquefolia), một loài hoàn toàn khác [3].
Trong thử nghiệm ở chuột, dịch chiết lá lục lạc năm lá (C. quinquefolia) ức chế enzym alpha-amylase và alpha-glucosidase trong ống nghiệm với giá trị IC50 lần lượt là 12,8 +- 0,1 microg/mL và 36,3 +- 0,07 microg/mL [3]. Thử nghiệm dung nạp glucose đường uống trên chuột cho thấy liều 400 mg/kg thể trọng làm giảm 18,9% đường huyết sau 30 phút so với nhóm đối chứng bình thường [3].
Ở mô hình chuột tiểu đường do streptozotocin, liều chiết xuất 200 mg/kg làm giảm tối đa 11,67% lượng đường; liều 400 mg/kg làm giảm 16,7% đường huyết ở cuối thử nghiệm so với nhóm đối chứng tiểu đường (trong khi glibenclamide giảm 1,3%) [3]. Phân tích máy tính ghi nhận các hợp chất như myricetin, quercetin, rutin và kaempferol trong lá lục lạc năm lá kích thích tiết insulin, tăng hoạt tính kinase thụ thể insulin, tăng biểu hiện PPARgamma và bảo vệ tuyến tụy [3]. Dù vậy, kết quả này chỉ nằm trên mô hình chuột của loài Crotalaria quinquefolia, tuyệt đối không thể gán ghép sang loài lục lạc ba lá tròn Crotalaria pallida [3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây cỏ trị tiểu đường
Nhiều người tin rằng "cây gì đắng hoặc mọc hoang đều mát và hạ được đường huyết". Lối suy nghĩ này rất nguy hiểm vì độc tính thực vật thường đi liền với vị đắng hoặc chát. Việc nhầm lẫn giữa cây lục lạc ba lá tròn (C. pallida) với cây lục lạc năm lá (C. quinquefolia) hoặc cây thài lài tía (Tradescantia pallida) – một loài khác cũng có tên loài là "pallida" từng được thử nghiệm giảm đường trên chuột – gây ra hậu quả khôn lường [4, 5].
Một sai lầm phổ biến khác là tự ý bỏ thuốc điều trị do bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống nước lá, nước hạt cây lục lạc. Đường huyết không được kiểm soát chặt chẽ sẽ gây biến chứng cấp tính và mạn tính. Thêm vào đó, độc tố từ cây mọc hoang chưa qua tinh chế dễ dẫn đến suy giảm chức năng gan, thận và biến chứng tan máu [1, 2].
Ai cần thận trọng tuyệt đối?
Người mắc bệnh đái tháo đường type 1 và type 2 tuyệt đối không dùng lục lạc ba lá tròn để kiểm soát đường huyết. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn hay hiệu quả hạ đường của cây này trên cơ thể người.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ em và người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc rối loạn đông máu cần tránh xa loài cây này. Độc tính kết tụ hồng cầu từ lectin và các hợp chất ancaloit pyrrolizidine phòng thủ có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu vô tình nạp vào cơ thể [1, 2].
Áp dụng thực tế để kiểm soát đường huyết
Bệnh nhân đái tháo đường nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, kiểm soát lượng tinh bột, ăn nhiều rau xanh và uống đủ nước. Vận động thể lực đều đặn ít nhất 30 phút mỗi ngày giúp tăng độ nhạy cảm của tế bào với insulin.
Tuân thủ đơn thuốc hạ đường huyết định kỳ theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa nội tiết. Mọi ý định sử dụng thảo dược hoặc bài thuốc dân gian hỗ trợ đều phải tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị, không tự ý thu hái cây cỏ hoang dại ven đường.
Tóm lại, lời đồn lục lạc ba lá tròn chữa khỏi bệnh tiểu đường là hoàn toàn sai lệch và thiếu căn cứ y học. Nguy cơ ngộ độc, ngưng kết tế bào máu từ lectin và ancaloit của cây đã được khoa học cảnh báo rõ ràng [1, 2]. Người bệnh cần sáng suốt lựa chọn các phương pháp điều trị chính thống để bảo vệ sức khỏe lâu dài.
