Cây mấm là loài thực vật quen thuộc ở các vùng rừng ngập mặn Việt Nam, đôi khi được người dân truyền tai nhau như một vị thuốc dân gian trị bệnh. Nhiều người tin rằng thảo dược tự nhiên thì luôn an toàn, không có tác dụng phụ. Thực tế, việc tùy tiện dùng các loại cây cỏ trị bệnh khi chưa có kiểm chứng khoa học tiềm ẩn rất nhiều rủi ro cho sức khỏe.
Câu trả lời trực tiếp là: Hiện tại chưa có đầy đủ bằng chứng khoa học chứng minh tính an toàn của cây mấm trên cơ thể người, đặc biệt là phụ nữ mang thai, người mắc bệnh gan thận hay người đang điều trị tiểu đường. Tự ý sắc uống hoặc dùng liều cao có thể gây ra những tương tác nguy hại cho sức khỏe.
Cơ chế tác động và vấn đề an toàn của thảo dược
Bất kỳ loại thảo mộc nào khi đưa vào cơ thể cũng chứa các hoạt chất sinh học phức tạp. Các hợp chất này khi hấp thu đều phải qua gan chuyển hóa và đào thải qua thận. Nếu dùng sai liều lượng, các thành phần chưa rõ độc tính có thể gây áp lực nặng nề lên hai cơ quan lọc chất độc này.
Ngoài ra, việc tự ý kết hợp cây cỏ dân gian với các thuốc điều trị sẵn có dễ tạo ra tương tác dược lực học. Hiện tượng này có thể làm tăng độc tính của thuốc hoặc làm mất tác dụng chữa bệnh vốn có.
Nghiên cứu nói gì về an toàn dược liệu và phân loại thực vật
Khi rà soát các cơ sở dữ liệu y học quốc tế, các nghiên cứu độc tính sinh sản của thảo dược luôn là chủ đề phức tạp đòi hỏi thử nghiệm khắt khe. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2015 đã khảo sát thành phần thảo dược UP446 chiết xuất từ rễ hoàng cầm (Scutellaria baicalensis) và gỗ cây keo (Acacia catechu) trên thỏ New Zealand và chuột cống trắng mang thai [1]. Thử nghiệm dùng liều uống 250, 500 và 1000 mg/kg/ngày trong suốt giai đoạn hình thành cơ quan thai kỳ, kết quả ghi nhận mức không gây hại quan sát được (NOAEL) là trên 1000 mg/kg [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ dành riêng cho chế phẩm UP446 cụ thể, hoàn toàn chưa có thử nghiệm tương tự nào được thực hiện để đánh giá độc tính phát triển của cây mấm.
Về mặt thực vật học, một nghiên cứu năm 2022 về danh lục chi Capparis tại Việt Nam chỉ ra rằng nước ta ghi nhận 37 loài, 9 phân loài và 3 thứ [2]. Bán đảo Đông Dương được xác định là trung tâm phát sinh loài của chi thực vật này [2]. Việc nhận dạng thực vật trong tự nhiên gặp nhiều phức tạp và dễ nhầm lẫn nếu không có chuyên môn phân loại [2]. Trước đó, một nghiên cứu năm 2020 tại Ai Cập cũng cho thấy sự phức tạp di truyền và sinh thái giữa các phân loài thực vật họ Màng màng (Capparaceae) [3]. Điều này cảnh báo nguy cơ lớn nhất trong dân gian: thu hái nhầm cây có độc do nhận diện sai hình thái.
4 nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng với cây mấm
Nhóm thứ nhất là phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú. Khoa học hiện tại hoàn toàn thiếu hụt dữ liệu an toàn của cây mấm đối với sự phát triển của phôi thai và sự bài tiết qua sữa mẹ. Việc tự ý uống nước lá hoặc rễ cây mấm có thể kích thích tử cung hoặc gây ngộ độc cho thai nhi.
Nhóm thứ hai là người bị suy giảm chức năng gan. Gan là cơ quan chịu trách nhiệm phân giải hầu hết các hợp chất từ cây cỏ. Khi gan đang tổn thương, các hoạt chất không rõ nguồn gốc trong cây mấm có thể tích tụ gây viêm gan nhiễm độc cấp tính.
Nhóm thứ ba là người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng thận. Thận yếu không thể lọc bỏ kịp thời các chất chuyển hóa và khoáng chất dư thừa từ nước sắc thảo dược. Điều này dễ dẫn tới ứ dịch, tăng gánh nặng cho cầu thận và làm bệnh thận tiến triển xấu hơn.
Nhóm thứ tư là người đang sử dụng thuốc điều trị tiểu đường. Một số loại cây cỏ có thể làm biến đổi tốc độ hấp thu đường hoặc tương tác với thuốc hạ đường huyết. Việc kết hợp không kiểm soát dễ dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết đột ngột, gây chóng mặt, ngất xỉu hoặc biến chứng tim mạch.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược dân gian
Nhiều người lầm tưởng rằng "cây cỏ mọc hoang dã thì hoàn toàn vô hại, uống nhiều chỉ bổ chứ không bổ béo gì cũng mát gan". Đây là quan niệm hết sức sai lầm vì nhiều loài thực vật tự nhiên chứa ancaloit hoặc glycosid có độc tính tế bào cao.
Một hiểu lầm phổ biến khác là tự ý bỏ thuốc tây do bác sĩ kê đơn để chuyển hẳn sang uống thuốc nam truyền miệng. Việc này đặc biệt nguy hiểm với người có bệnh mạn tính, làm gián đoạn liệu trình điều trị và khiến bệnh bùng phát khó kiểm soát.
Hướng dẫn áp dụng và lời khuyên sử dụng an toàn
Hiện tại không có bất kỳ con số nào về liều lượng an toàn, thời điểm uống hay cách chế biến chuẩn mực cho cây mấm trong y học hiện đại. Do đó, người dân tuyệt đối không tự ý tìm kiếm cây tươi về nấu nước uống thay trà hàng ngày.
Nếu có ý định dùng bất kỳ vị thuốc dân gian nào để hỗ trợ sức khỏe, người bệnh cần tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như buồn nôn, đau bụng, vàng mắt, tiểu ít sau khi dùng thảo mộc, cần lập tức đến cơ sở y tế gần nhất.
Cây mấm cũng như nhiều cây cỏ thiên nhiên khác cần thêm nhiều nghiên cứu khoa học bài bản để xác định rõ thành phần và độc tính trên người. Người tiêu dùng cần giữ thái độ tỉnh táo, không tự ý biến mình thành đối tượng thử nghiệm các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm định.